فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

چکیده فصل

1. دروغ به زن، سومین مورد از دروغ های مجاز شمرده شده است.
2. این استثنا، به روایاتی مستند است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل گردیده.
3. پاره ای از این روایات دروغ به زن و پاره ای دیگر دروغ زن و شوهر به یکدیگر را مجاز شمرده اند.
4. راجع به دلالت این روایات و مقصود از دروغ در آن ها، گروهی بر آن رفته اند که در این مورد می توان صریحا دروغ گفت و دیگران گفته اند مقصود توریه و تعریض است.
5. درباره این دروغ دو برداشت وجود دارد: اول: مقصود وعده های دروغین به زن است؛ دوم: مقصود اظهار محبت های اغراق آمیز و غیر واقعی می باشد.
6. اسناد این روایات ضعیف و دلالت آن ها، مجمل و غیر قابل استناد است.
7. پاره ای در این جا پای ضرورت را پیش کشیده اند و چنین دروغی را لازمه زندگی خانوادگی دانسته اند؛ حال آن که این دروغ از مصادیق ضرورت نیست و دروغ به زن - با همین عنوان - ضرورتی ندارد، از این رو این تحلیل پذیرفتنی نیست و هیچ ضرورتی برای این کار وجود ندارد.
8. مفاسد دروغ به زن چندان فراوان است که با مصالح احتمالی و اندک آن قابل مقایسه نیست. دروغ به زن، بنیاد خانواده را در درازمدت متزلزل می کند؛ موجب سلب اعتماد دو طرف می شود؛ زن را به دروغ گویی متقابل برمی انگیزد و الگوی نامناسبی به فرزندان می دهد، از این رو دروغ به زن نه تنها مصلحتی ندارد و ضروری نیست، که مملو از مفسده می باشد و در نتیجه نمی توان آن را مجاز دانست.
اگر هم در جایی از دروغ میان زن و شوهر سخن رفته، حداکثر دلالتش آن است که آنان در ابراز محبت های مبالغه آمیز آزاد هستند و چون این بازی دو طرفه است، مسئله فریب کاری در میان نخواهد بود و از مقوله دروغ اصطلاحی بیرون خواهد رفت.

فصل چهارم: دروغ به کودکان

آیا پدر و مادر می توانند برای مصالح کودک، به او دروغ بگویند یا خیر؟ چنین دروغ هایی که به اصطلاح دروغ های پدرانه(478) نامیده می شود، تقریبا در فرهنگ ما متداول است و غالبا بر این نظر هستند که پدر و مادر می توانند در صورت نیاز به او دروغ بگویند، چون این گونه دروغ ها به سود اوست. حال ببینیم در سنت اخلاقی ما با این مسئله چگونه برخورد شده است و سنت دینی ما چه رویکردی به این مسئله دارد و آیا این اعتقاد عمومی نقدپذیر است یا آن که پذیرفتنی می باشد؟

طرح مسئله

در کنار احادیثی که هر نوع دروغی را منع می کند، پاره ای روایات دو نوع دروغ را مجاز می شمارد؛ برای مثال از امام صادق علیه السلام منقول است که ایشان فرمود: الکذب مذموم الا فی أمرین: دفع شر الظلمة و اصلاح ذات البین؛ دروغ نکوهیده است، جز در دو مورد: دفع شر ستم کاران و اصلاح میان مردمان.(479) احادیث دیگری سه نوع دروغ را مجاز می شمارد؛ مانند حدیث ام کلثوم بنت عقبه، ابن شهاب، اسماء بنت یزید و این حدیث امام صادق علیه السلام که در آن می فرماید: کل کذب مسئول عنه صاحبه یوما الا (کذبا) فی ثلاثه...؛ هر دروغی روزی گوینده اش از آن بازخواست می شود، جز در سه مورد....(480) بدین ترتیب برخی احادیث دو مورد و برخی سه مورد را استثنا می کنند و در همین حد متوقف می ماند.
غالب محدثان و عالمان اخلاق نیز، این سه مورد را بحث کرده اند و تصریح نموده که در روایات این سه مورد مشخصا استثنا شده اند،(481) اما آنان در همین حد نمانده اند و کوشیده اند از طریق وحدت ملاک، موارد دیگری را نیز بدان بیفزایند.
مرحوم نراقی (پدر) پس از نقل احادیثی که دروغ گفتن را در سه مورد مجاز می شمارد، می نویسد: گرچه این اخبار به مقاصد سه گانه منحصر هستند، لیکن دیگر مقاصد ضروری که در مصلحت از این موارد بالاتر یا در همان حد هستند نیز، از باب اولویت یا اتحاد طریق، بدان ها ملحق می شوند.(482) آن گاه موارد دیگری نام می برد که در آن ها دروغ گفتن جایز است؛ هر چند در احادیث بدان تصریح نشده است.
غزالی نیز پس از نقل موارد سه گانه دروغ مجاز می گوید که احادیث به صراحت این سه مورد را استثنا کرده است، اما موارد مشابه آن ها را نیز می توان بدان ها پیوست.(483) یکی از مواردی که براساس اولویت یا اتحاد طریق، جزو دروغ های مجاز به شمار رفته، دروغ به کودکان است. غزالی حکم دروغ به کودکان را از سنخ دروغ به زنان می شمارد و چون این یک را مجاز دانسته است، دروغ به کودکان را نیز مجاز می شمارد و می گوید: اگر کودک جز از راه وعده و وعید و ترساندن دروغین به مکتب خانه راغب نشود، این کار مباح خواهد بود.(484)
نراقی (پدر) نیز کودکان را به زنان ملحق می کند و می گوید: اگر کودک به نوشتن و دیگر کارهایی که به او فرمان می دهند جز به وسیله وعده و وعید و ترساندن راغب نشود، ای کار جایز خواهد بود؛ هر چند که قصد وفای به آن در کار نباشد.(485) نراقی پسر هم می نویسد: هرگاه طفلی را به شغلی مأمور سازی و او رغبت به آن نکند؛ از مکتب رفتن یا شغلی دیگر جایز است که او را وعده دهی یا بترسانی که با تو چنین و چنان خواهم کرد؛ اگر چه منظور تو کردن آن نباشد.(486) آیت الله مهدوی کنی نیز به این مسئله تصریح نمی کند، اما در بحث دروغ به خانواده و همسر، سیاق عبارت و ضمایر را به گونه ای سازمان می دهد که گویی ایشان هم دروغ به کودکان را مجاز می شمارد.(487) مرحوم آیت الله خویی نیز از ظاهر روایاتی که دروغ به زن را مجاز می دانست نتیجه می گیرد که نه تنها دروغ به زن، بلکه به همه اعضای خانواده نیز جایز است.(488)
بدین ترتیب با دیدگاهی مواجه هستیم که دروغ به کودکان را مجاز می شمارد و آن را از دایره غیر اخلاقی بودن بیرون می آورد.