فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

دروغ شامل حقوق زن و شوهر نمی شود

نکته ای که همگان بر آن تأکید کرده اند آن است که دروغ به همسر - به هر معنایی باشد - نباید حقی را ناحق کند یا موجب سقوط یکی از وظایف زن یا شوهر شود و یا باعث قطع نفقه زن گردد؛ بنابراین دروغ در محدوده تکالیف زن و مرد، جایی ندارد. ابن حجر عسقلانی می گوید: بر این مطلب اتفاق نظر است که مقصود از دروغ میان زن و شوهر، تنها در جایی است که حقی را از آن دو ساقط نکند.(436) نراقی نیز می گوید: هرگاه زن، چیزی از شوهر بخواهد که... بر او واجب نباشد...(437) و هبه الزحیلی نیز دروغ را جز در مورد نفقه و مصالح خانگی، جایز می شمارد.(438)
باری، برای زیر پا گذاشتن حقوق همسر یا از زیر بار وظایف شانه خالی کردن، نمی توان دروغ گفت. حال ببینیم که اساسا مقصود از دروغ به زن چیست.

مقصود از دروغ به زن چیست؟

در تفسیر دروغ به زن غالبا دو مطلب را ذکر کرده اند: مقصود از دروغ، وعده های غیر جدی است؛ مقصود از دروغ، ابراز محبت و مبالغه در آن است.

الف) مقصود از دروغ، وعده های غیر جدی است

زندگی خانوادگی همیشه بر وفق مراد طرفین نیست و در موارد بسیاری، مرد از زیر بار تعهداتی که باید به جای آورد یا بهتر است به جای آورد، شانه خالی می کند و همین باعث آشفتگی و به هم ریختگی خانواده می شود. زن نیز گاه توقعاتی به حق و ناحق دارد که خواستار انجام آن ها می شود، اما مرد در شرایطی است که نمی تواند آن ها را برآورده سازد. حال یا باید سفت و سخت در برابر خواسته های زن خود بایستد و یا با وعده ای دروغین و چشم گفتنی خشک و خالی، یک غائله خانوادگی را ختم کند. گرهی که با دست می توان گشود با دندان نمی گشایند، بنابراین از باب تسهیل زندگی خانوادگی و برای پیش گیری از مشکلات حل نشدنی، مرد مجاز است به زن خود وعده های دروغین بدهد.
مرحوم سید نعمت الله جزائری از یکی از استادان شوخ طبع خود نقل می کند که می گفت: آدم زن دار چشم و پایش از او سخت در رنج هستند، چون که هرگاه بخواهد از خانه بیرون آید، زنش به او می گوید فلان چیز را بخر. او نیز به نشان وعده، دادن دست بر چشم می گذارد؛ اما چون دست خالی بازگردد، زنش از وی می پرسد که آن چه خواستم چرا نیاوردی؟ و او نیز دست بر پایش می کوبد و می گوید یادم رفت و فراموش کردم(439) و... بدین ترتیب با وعده ای دروغین از یک دعوای خانگی پیش گیری می کند.
نراقی نیز، مقصود از دروغ گفتن را وعده دروغ دادن می داند. آیت الله کنی هم عنوان وعده به خانواده و همسر را به کار می برد و می گوید: در چنین وضعی مرد بر سر دوراهی قرار می گیرد: یا باید با برخورد منفی و رد صریح در برابر خواسته های آنان موضع گیری کند و یا با برخورد امیدوار کننده و وعده های مصلحتی و غیر جدی(440) تا حدودی آن ها را راضی و قانع سازد. حال، با توجه به این که پاسخ منفی و تند جز جریحه دار شدن عواطف و تزلزل ارکان خانواده سرانجامی ندارد، ناگزیر(441) اجازه داده شده است که از روش دوم استفاده شود.(442)
مصطفی سعید نیز، در تفسیر عبارت گفت و گوی مرد با زن خود می نویسد: یعنی به او وعده ای دهد که شاد و خرسندش سازد(443) خطابی نیز، در این جا دروغ را به معنای وعده دادن و آرزو پروراندن در همسر می داند و آن لازمه دوام زندگی خانوادگی می شمارد.(444)
کوتاه سخن، کسانی بر آن رفته اند که مقصود از دروغ در این جا، وعده دادن به زن و امیدوار کردن او به زندگی خانوادگی و آینده روشن آن است.
در این مورد دو نکته نیز گفتنی است:
نخست: کسانی با قبول این که وعده دروغ، نوعی دروغ به شمار می رود بر آن هستند که در این جا نیز، باید از دروغ گویی صریح خودداری کرد و معتقدند در حالی که مرد خود را ناچار می بیند به زن خود وعده ای دروغین بدهد، باید به گونه ای توریه کند؛ مثلا اگر می گوید: برایت پیراهنی خواهم خرید، در همان حال نیت کند: اگر خدا بخواهد.(445) بدین ترتیب از دروغ گفتن خود را رهانده است.
دوم: برخی کسان، اساسا وعده دروغ را از مقوله دروغ اصطلاحی بیرون می شمارند و می گویند دروغ، صفت خبر است، نه انشا. وعده نیز از مقوله انشا به شمار می رود، از این رو تعبیر دقیق آن وعده دروغین نیست، بلکه باید گفت وعده غیر جدی در نتیجه اساسا ما با دروغ مواجه نیستیم و این مقوله تخصصا از مصادیق دروغ بیرون است. مرحوم آیت الله خویی با مجاز شمردن وعده دروغین به زن، می گوید که اگر این وعده به صورت انشا صادر شده باشد، اساسا از موضوع دروغ بیرون است و اگر به عنوان اخبار باشد، دروغ حرامی است که به شکل وعده بیان شده است.(446) طبق این تفکیک، اگر کسی به زن خود به دروغ وعده دهد که سال آینده برایت گردن بند برلیانی خواهم خرید و مقصودش آن باشد که تصمیم دارد یا می خواهد یا بر آن است که چنین کاری را بکند - البته ظاهرا؛ وگرنه قلبا فقط خواسته است وعده ای دهد - در این صورت وعده دروغین است و مجاز به شمار می رود، اما اگر مقصودش آن باشد که در ظرف زمانی سال آینده چنین وعده ای محقق خواهد شد - و خودش چنین مطلبی را احراز نکند - در این صورت دروغ حرامی است که به صورت وعده بیان شده.
آیت الله مهدوی کنی این نظر را این گونه تقریر می کند: وعده، نوعی تعهد و التزام است و تعهد و التزام از مقوله انشاست، نه اخبار؛ بنابراین وعده به همسر تخصصا از مصادیق دروغ بیرون است، زیرا صدق و کذب مربوط به خبر است و مقوله انشا از دایره صدق و کذب خارج است... و تعبیر صحیح، وعده غیر جدی است، نه وعده دروغ. و چون وعده غیر جدی تعهدآور نمی باشد، تخلف از آن اشکال و گناهی ندارد و در حقیقت این گونه وعده، دروغ نیست.(447) ایشان پس از بیان این تفسیر، به بررسی و نقد آن می پردازد و با استناد به آیات و عرف زبانی، به این نتیجه می رسد: وعده دروغ، از مصادیق واقعی دروغ است و کسی که بدون جد وعده می دهد، در تعهد خود دروغ گو است، زیرا اظهارش با اسرار و آشکارش با نهان مطابقت ندارد، چه آن را به صورت خبر از آینده و چه به عنوان انشای تعهد بپذیریم.(448)
بر این اساس باید گفت وعده دروغین واقعا دروغ است، اما در این جا مجاز شمرده شده است، نه این که اساسا دروغ نباشد.