فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

قرائت ها

تقریبا هیچ یک از عالمان گذشته، در اصل این استثنا و صحت آن تردیدی نکرده اند و پس از مسلم دانستن آن، به تحدید مراد از آن پرداخته اند. همان دیدگاه هایی که درباره دو مسئله گذشته وجود داشت، این جا نیز هست، از این رو آن ها را دیگر نقل نمی کنیم و به اشاره ای بسنده می نماییم.
1. کسانی بر آن بوده اند که عقل، حق اظهار نظر در این عرصه ندارد و قبح دروغ ذاتی نیست، بلکه شارع آن را حرام دانسته است و خود صلاح دیده که در مواردی آن را مجاز بشمارد، ما را جز پیروی و اطاعت، حقی نیست. والسلام.(434)
2. دیگرانی بر آن بوده اند که در این موارد، مقصود دروغ صریح نیست، بلکه مراد تعریض و توریه می باشد.(435)
حال ببینیم قرائت های مختلف از این مسئله چگونه است.

دروغ شامل حقوق زن و شوهر نمی شود

نکته ای که همگان بر آن تأکید کرده اند آن است که دروغ به همسر - به هر معنایی باشد - نباید حقی را ناحق کند یا موجب سقوط یکی از وظایف زن یا شوهر شود و یا باعث قطع نفقه زن گردد؛ بنابراین دروغ در محدوده تکالیف زن و مرد، جایی ندارد. ابن حجر عسقلانی می گوید: بر این مطلب اتفاق نظر است که مقصود از دروغ میان زن و شوهر، تنها در جایی است که حقی را از آن دو ساقط نکند.(436) نراقی نیز می گوید: هرگاه زن، چیزی از شوهر بخواهد که... بر او واجب نباشد...(437) و هبه الزحیلی نیز دروغ را جز در مورد نفقه و مصالح خانگی، جایز می شمارد.(438)
باری، برای زیر پا گذاشتن حقوق همسر یا از زیر بار وظایف شانه خالی کردن، نمی توان دروغ گفت. حال ببینیم که اساسا مقصود از دروغ به زن چیست.

مقصود از دروغ به زن چیست؟

در تفسیر دروغ به زن غالبا دو مطلب را ذکر کرده اند: مقصود از دروغ، وعده های غیر جدی است؛ مقصود از دروغ، ابراز محبت و مبالغه در آن است.