فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

1. دروغ تعبدا در جنگ مجاز است

برخی بر آن هستند که حکم حرمت دروغ و موارد مجاز آن، اساسا تابع شرع است و عقل را در این مجال راهی نمی باشد. بدین ترتیب همان شارعی که دروغ را منع کرده، در مواردی آن را مجاز شمرده است. جنگ نیز یکی از آن موارد می باشد و ما در این مورد نصوص متعددی داریم. عسقلانی این نظر را به ابوبکر ابن عربی، نسبت می دهد.(368)

2. دروغ از سر ضرورت در جنگ مجاز می باشد

جنگ حالتی اضطراری و فوق العاده است و در آن خون ها به حق و ناحق ریخته می شود. اسلام اساسا با جنگ مخالف است، اما چون ناگزیر آن را تجویز کند، دروغ را نیز که لازمه جنگ است و کم تر از آن زیان بار است تجویز می کند. عبدالرحمان حسن حبنکه در این مورد می نویسد: روشن است که جنگ، نیرنگ است و همان طور که پیکار و کشتن - که در اصل حرام است - در جنگ از سر ضرورت مباح اعلام شده است، دروغ گویی به دشمن نیز در حالت جنگ مباح است؛ حال آن که در موارد بسیار از کشتن کم زیان تر است.(369)
بدین ترتیب از باب مردار خواری، دروغ در جنگ مجاز است.

3. دروغ در جنگ مجاز نیست، نیرنگ مجاز است

طبق این دیدگاه آن چه در جنگ واقعا رخ می دهد، فریفتن طرف مقابل است. در موارد بسیاری ما کاری می کنیم و دشمن از آن تفسیری می کند که با مقصود ما یکی نیست و ما خود این را خواسته ایم؛ مثلا اگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای جنگ عزم مکه می کرد، به جای آن که درباره فاصله مدینه تا مکه و منزل های میان راه بپرسد، از مسیر طائف می پرسید و بدین ترتیب بی آن که دروغی گفته باشد، دشمن را گمراه می کرد و قصد خود را پنهان می داشت. سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلف صالح چنین بوده است. آنان صریحا در جنگ دروغ نمی گفته اند، بلکه وانمود می کرده اند که قصدی دارند؛ حال آن که چنان قصدی نداشته اند. آنان از طریق رفتارهای قابل تفسیر و گفتارهای چند وجهی، دشمن را می فریفتند، نه از طریق دروغ گویی صریح.
حاصل آن که هرگز نباید دروغ گفت؛ حتی در جنگ و آن چه به عنوان دروغ در جنگ مجاز دانسته شده است، اساسا دروغ اصطلاحی نمی باشد، بلکه رفتار و اعمال فریبنده است که آن هم از مقوله کلام نیست و یا حداکثر سخنان کنایه آمیز و تعریض است که باز قابل استناد نمی باشد مهلب چنین دیدگاهی دارد و معتقد است که دین اسلام در هیچ کجا دروغ را مجاز نمی شمارد و پیامبری که خود می گوید هر که بر من به عمد دروغ بندد، جایگاه خود را از آتش برگزیند محال است که به دروغ گفتن فرمان دهد.(370)
این دیدگاه را درباره اعمال دروغین و رفتارهای فریبنده می توان به کار بست، اما اگر در جنگ واقعا ناچار شدیم که به دشمن صریحا دروغ بگوییم، آیا کاری غیر اخلاقی مرتکب شده ایم؟ گر چه کاربست این دیدگاه در عرصه های گوناگون زندگی ممکن است مطلوب باشد و بتوان آن را در تفسیر دیگر موارد دروغ مجاز به کار گفت، اما قطعا به کار بردن آن در عرصه جنگ ممکن نمی باشد. جنگ از نیرنگ جدایی ناپذیر است. نیرنگ نیز گاه رفتاری و گاه گفتاری است. نیرنگ گفتاری هم دروغ نامیده می شود، تعریض هم همواره ممکن نیست، از این رو جنگ از دروغ - آن هم از نوع صریح آن - جدایی ناپذیر است.