فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

دیدگاه ها

با تأمل در آن چه در این باب گفته شده است، به چهار دیدگاه می رسیم:
1. دروغ تعبدا در جنگ مجاز است؛
2. دروغ از سر ضرورت در جنگ مجاز می باشد؛
3. دروغ در جنگ مجاز نیست، نیرنگ مجاز می باشد؛
4. اساسا در جنگ، مفهوم دروغ منتفی است.

1. دروغ تعبدا در جنگ مجاز است

برخی بر آن هستند که حکم حرمت دروغ و موارد مجاز آن، اساسا تابع شرع است و عقل را در این مجال راهی نمی باشد. بدین ترتیب همان شارعی که دروغ را منع کرده، در مواردی آن را مجاز شمرده است. جنگ نیز یکی از آن موارد می باشد و ما در این مورد نصوص متعددی داریم. عسقلانی این نظر را به ابوبکر ابن عربی، نسبت می دهد.(368)

2. دروغ از سر ضرورت در جنگ مجاز می باشد

جنگ حالتی اضطراری و فوق العاده است و در آن خون ها به حق و ناحق ریخته می شود. اسلام اساسا با جنگ مخالف است، اما چون ناگزیر آن را تجویز کند، دروغ را نیز که لازمه جنگ است و کم تر از آن زیان بار است تجویز می کند. عبدالرحمان حسن حبنکه در این مورد می نویسد: روشن است که جنگ، نیرنگ است و همان طور که پیکار و کشتن - که در اصل حرام است - در جنگ از سر ضرورت مباح اعلام شده است، دروغ گویی به دشمن نیز در حالت جنگ مباح است؛ حال آن که در موارد بسیار از کشتن کم زیان تر است.(369)
بدین ترتیب از باب مردار خواری، دروغ در جنگ مجاز است.