فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

چکیده فصل

1. دروغ، چیزی جز خیانت به دیگری و فریفتن او نیست، از این رو اصل بر حرمت و غیر اخلاقی بودن آن است.
2. عقل و نقل به ما می گویند که گاه دروغ گفتن، برتر از راست گویی است و نجات جان انسان بی گناه، مهم تر از پای بندی به صداقت می باشد.
3. داشتن معیاری عام و دقیق برای تشخیص دروغ های مجاز، نخستین قدم برای تفکیک انواع دروغ است.
4. مفهوم مصلحت یا مفید بودن، گرهی از کار نمی گشاید و معیاری دقیق نیست.
5. از طریق کاوش در متون اخلاقی می توان به دو قاعده اساسی در این باب دست یافت.
6. نخستین قاعده به ما می گوید که با دیگران آن گونه رفتار کن که می خواهی با تو رفتار کنند. این قاعده زرین سنگ پایه بیش تر نظام های اخلاقی و از کهن ترین آموزه های اخلاقی جهان است.
7. براساس این قاعده هرگاه در موردی خواستیم دروغ بگوییم، باید نخست ببینیم که آیا حاضریم دیگران نیز در همان مورد به ما دروغ بگویند یا خیر؟ طبق این قاعده، بسیاری دروغ ها غیر مجاز خواهند بود، چون ما غالبا حاضریم که به دیگران دروغ بگوییم، اما نمی پسندیم که از آن ها دروغ بشنویم.
8. طبق قاعده دوم، ما نباید ابزار ستم واقع شویم و ستم گران نباید از صداقت ما سوء استفاده کنند، به همین خاطر هرگاه دیدیم راست گویی موجب سوء استفاده ظالمان و به خطر افتادن جان بی گناهان می شود، می توانیم دروغ بگوییم و حتی به فرموده امام علی علیه السلام سوگند دروغ بخوریم و جان بی گناهان را نجات دهیم.
با داشتن این دو قاعده، معیار دقیقی به دست خواهیم آورد و در باب دروغ هایی که ادعا شده مصلحت آمیز است، داوری درست تری خواهیم کرد.

بخش دوم: بررسی های موردی

بخش اول به مباحث نظری دروغ اختصاص داشت. در آن بخش با دروغ از دیدگاه روایات، تعاریف دروغ، ماهیت آن، دروغ مصلحت آمیز و معیاری که براساس آن بتوان دروغ های مجاز را باز شناخت آشنا شدیم و کوشیدیم چشم اندازی از این مسئله به دست دهیم و جنبه های نظری آن را بکاویم و تبیین کنیم، اما آن چه بیش تر ذهن کسان و حتی متون اخلاقی ما را مشغول کرده، مسئله موارد دروغ مجاز است. غالبا با دروغ هایی رویاروی می شویم که آن ها را جزو دروغ مصلحت آمیز طبقه بندی می کنیم و مجازشان می شماریم. این موارد بسیار هستند و اگر کسی بخواهد همه آنها را برشمارد، مانند کسی است که بخواهد باد را در قفس کند و یا خشت بر آب زند.
با این همه پاره ای از دروغ ها معروف تر می باشند و تقریبا در فرهنگ دینی به طور قطع از نمونه های دروغ مصلحت آمیز به شمار می روند. برخی از این گونه دروغ ها به روایات مستنداند و پاره ای را عالمان اخلاق یا مدعیان اخلاق به آن ها افزوده اند.
بدون طرح و بررسی این موارد، بحث ما ناقص خواهد بود، از این رو بخش دوم را به بررسی های موردی دروغ اختصاص می دهیم.
در این بخش دروغ هایی که مجاز بودنشان به روایات مستند است و هم چنین دروغ هایی را که براساس وحدت ملاک یا اولویت به دروغ های منصوص ملحق شده اند بررسی می کنیم. بدین ترتیب این دروغ ها را بررسی خواهیم کرد: دروغ در جنگ، دروغ برای اصلاح؛ دروغ به زن، کودکان، بیماران دم مرگ؛ دروغ برای مصالح دینی، سیاسی و دروغ های بی ضرر. در هر فصل یکی از این دروغ ها را طرح و دلایل و دلالت های آن را تجزیه و تحلیل می کنیم و می کوشیم در هر مورد نتیجه ای را که بدان رسیده ایم بیان کنیم.

فصل اول: دروغ در جنگ

روشن است که از سترگ ترین کارها در دنیا، جنگ و صلح است و در این دو گریزی از دروغ نیست، چرا که جنگ به گفته رسول خدا صلی الله علیه و آله، نیرنگ است.(342)
مجاز بودن دروغ در جنگ، از مسلمات نظام اخلاق اسلامی است و هیچ کس در اصل آن تردید نکرده. فقیهان، محدثان و عالمان اخلاق غالبا طی بابی تحت عنوان الکذب فی الحرب احادیث و اقوال مربوط را گرد آورده و درباره مفهوم و دامنه آن بحث نموده اند، البته پاره ای از آنان مانند طبری، درباره مقصود از دروغ در جنگ مناقشاتی نیز کرده اند. در این جا نخست دلایل این حکم را می آوریم و سپس درباره مفاد آن ها بحث و نتیجه گیری می کنیم.