فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

غرب و سعدی

ادوارد براون در تاریخ ادبیات ایران چون به سعدی می رسد و آثارش را از جنبه اخلاقی می کاود، چنین می گوید: اگر سعدی در اصل به عنوان شاعر اخلاق توصیف شده (هم چنان که غالبا هست) باید به خاطر آورد که این نظر درباره کسی صادق است که اخلاقیاتش مغایر با نظریاتی است که عموما در اروپای غربی اظهار شده است.(152)
نتیجه اخلاقی نخستین داستان گلستان این است: دروغی مصلحت آمیز به که راستی فتنه انگیز.(153)
آن گاه براون نتایج اخلاقی یکایک حکایت ها را بر می شمارد و درباره داستان مظلومی که به انتظار فرصت برای انتقام گرفتن از ظالم نشسته بود می گوید: حکایت زیر به راستی چقدر معقول(154) و چقدر غیر اخلاقی است: مردم آزاری را حکایت کنند.(155)
این اظهارات، موجی از مناقشات برانگیخت به گفته مرحوم شهید مطهری پس از اشغال هند، اجازه تدریس آثار سعدی را در مدارس ندادند و گفتند که او بد آموزی کرده و دروغ مصلحت آمیز را بهتر از راست فتنه انگیز دانسته است، به همین دلیل خواندن آثارش در بچه ها تاثیر بدی می گذارد و از همان آغاز صفت راست گویی را در آنان سست می کند، البته این ظاهر قضیه بوده و مسئله دیگری در میان بود که بدان تصریح نمی کردند.(156)
هانری ماسه در این باب تندتر می رود و اخلاقیات سعدی را با ماکیاولی می سنجد و می گوید به نظر سعدی: برای کام یابی در تفرقه انگیزی هر وسیله ای خوب است؛ حتی دروغ که چون مصلحت آمیز باشد، به از راست فتنه انگیز است با شنیدن این سخن ماکیاول فرایاد می آید.(157) او در جای دیگر اخلاقیات سعدی را با اخلاق مسیحی مقایسه می کند و نتیجه می گیرد: در حالی که مسیحیت دروغ را حتی اگر از برای جلوگیری از بدی هم باشد ممنوع می سازد سعدی تردیدی به خود راه نمی دهد که بگوید: دروغی مصلحت آمیز، به که راستی فتنه انگیز.(158)

اقتراح آینده

مجله آینده، در هفتاد و اندی سال پیش (1304 ش) طی اقتراحی درباره دروغ مصلحت آمیز صاحب نظران را به بحث در این باب فراخواند به این اقتراح چهار تن پاسخ دادند: آقایان علی دشتی، اعتصام زاده، درگاهی، خاندانی، کرمانی و نثری. انتظار می رفت که در این مقالات این مسائل تجزیه و تحلیل شود: دلیل اخلاقی برتری دروغ مصلحت آمیز بر راست فتنه انگیز مفهوم دروغ مصلحت آمیز و مصادیق آن. حال یکایک این پاسخ ها را برمی رسیم تا ببینیم عملا چه رخ داد.

نظر دشتی

نخستین کسی که به این اقتراح پاسخ داد، علی دشتی بود که دستی در علوم دینی و ادبیات عرب و فارسی داشت. پاسخ او با عنوان دروغ مصلحت آمیز در چهار صفحه این مجله به چاپ رسید.(159) چکیده نظر وی در این باب از این قرار است:
تمام دروغ هایی که در دنیا گفته می شود، به نوعی مصلحت آمیز است؛ یعنی هر دروغی نفع و خیری دارد. جمله دروغ مصلحت آمیز به ز راست فتنه انگیز بیش از فجایع چنگیز و تیمور، ملت ایران را دچار انحطاط اخلاقی کرده است. هیچ دروغی مصلحت آمیز نیست و اساسا دروغ خود، شر می باشد و اگر بخواهیم شری را با آن دفع کنیم، دفع فاسد به فاسد می شود. نتیجه آموزه زرتشت که دروغ را مطلقا جایز نمی دانست، از ایرانیان ملتی دلیر و جهان گیر ساخت؛ حال آن که بر اثر رواج دروغ مصلحت آمیز، این ملت دچار ذلت و فتور و خواری شده است. گفتار سعدی گویای آن است که در زمان خودش این نکته پذیرفته شده بوده و دروغ رواج داشته است و او خواسته نوعی از انواع دروغ را موجه جلوه دهد.
قانون برای این که موفق شود، باید استثناناپذیر باشد. اگر رخنه ای در قانون ایجاد شود، زمینه برای نابودی آن فراهم می گردد، از این رو هرگز نباید دروغ گفت. اگر این قاعده اخلاقی را به صورت استثناناپذیر قبول کردیم، اگر هم جایی به ضرورت عقل یا ضعف نفس دروغی گفتیم، به آن افتخار نخواهیم کرد و بر آن اصرار نخواهیم داشت.
بدین ترتیب دشتی مستقیما در برابر این جمله می ایستد و آن را به هیچ وجه نمی پذیرد. وی قول می دهد که دنباله نظراتش را در شماره بعد مجله به چاپ برساند، اما این کار را نمی کند، البته بعدها دشتی در کتاب قلمرو سعدی مجددا به این مسئله می پردازد و به صورتی گذرا می گوید: اعمال افراد جامعه از این لحاظ که به حقوق سایرین زیان کار است، بد و از این حیث که برای سایرین سودمند است، خوب می شود، البته عمل واحد از لحاظ مصدر آن و هم چنین مسببات آن ممکن است بهتر و بدتر شود؛ یعنی کار خوبی اگر از شخص بدی سر زند یا موجب صدور آن نیت بد باشد، از خوبی آن کاسته می شود ولی هیچ وقت خوبی از آن سلب نمی شود. چنان که کار ناشایسته و قبیحی اگر از شخص شریفی سر زند و غفلت و اشتباه یا موجبات معقول و خوبی باعث ارتکاب آن شده باشد، از درجه قبح آن می کاهد. دروغ بد است، ولی سعدی همین عمل مذموم در تمام شرایع آسمانی و زمینی را به از راست فتنه انگیز می گوید.(160)
دشتی در این کتاب بارها تصریح می کند که گلستان: دارای یک روش فکری معینی نیست زیرا در این کتاب به طور مشوش و بدون پیروی از اصول مشخص و مسلمی مطالب ریخته شده است.(161) وی بر آن است که هر چند: سعدی در نگارش گلستان باعث اخلاقی داشته است(162) اما نمی توان از این مطلب نتیجه گرفت که همه آن چه که در آن آمده است اخلاقی است، چرا که در بسیاری از موارد: منظور، تدوین محفوظات و مسموعات و مشاهدات نویسنده است.(163) از این رو به نظر ایشان گاه: متناقضات و حتی گاهی مطالب مخالف اخلاق و مباین مصالح اجتماعی و حتی منحرف از روش و نیت خود سعدی در آن به چشم می خورد.(164)
باری، نظر دشتی آن است که دروغ مطلقا بد است؛ حتی نوع مصلحت آمیز آن.