فهرست کتاب


دروغ مصلحت آمیز، بحثی در مفهوم و گستره آن

سید حسن اسلامی‏

فصل چهارم: دروغ مصلحت آمیز کدام است؟

پادشاهی را شنیدم که به کشتن اسیری اشارت کرد. بیچاره در حالت نومیدی به زبانی که داشت ملک را دشنام دادن گرفت... ملک پرسید که چه می گوید یکی از وزیران نیک محضر گفت: ای خداوند جهان! همی گوید: الکاظمین الغیظ و العافین عن الناس. ملک را رحمت در دل آمد و از سر خون او درگذشت. وزیر دیگر گفت: ابنای جنس ما را نشاید در حضرت پادشاهان جز به راستی سخن گفتن. این ملک را دشنام داد و سقط گفت. ملک روی از این سخن درهم کشید و گفت: مرا آن دروغ پسندیده تر آمد از این راست که تو گفتی که روی آن در مصلحتی بود و بنای این بر خبثی. و خردمندان گفته اند: دروغی مصلحت آمیز به از راستی فتنه انگیز.(149)
با این داستان تعبیر دروغ مصلحت آمیز وارد نوشته های اخلاقی ما می شود و قبول عام می یابد این تعبیر در احادیث مربوط به صدق و کذب وجود ندارد بلکه مضمون آن موجود می باشد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: ان الله عزوجل أحب الکذب فی الصلاح و أبعض الصدق فی الفساد.(150) و احادیث دیگری که گونه ای از دروغ را تایید می کند، اما آن چه معادل دروغ مصلحت آمیز باشد مانند الکذب ذوالمصلحة تا جایی که نگارنده کاویده نیافته است.
باری، این تعبیر به سرعت جای خود را در میان منابع و متون اخلاقی یافت و بر زبان مردم جاری شد و به صورت مثل سائر در آمد.(151)
این دروغ مصلحت آمیز نقض و ابرام بسیاری شده است. گروهی آن را مایه تباهی اخلاق و سعدی را معلم بی اخلاقی دانسته اند و گروهی به دفاع از او برخاسته و او را مروج انسانیت و حامی محرومان به شمار آورده اند. دامنه این مناقشات به محافل علمی هم کشیده شد و مرحوم مطهری به شدت از دیدگاه سعدی در این باب حمایت کرد.
در این فصل دیدگاهای گوناگون را در باب دروغ مصلحت آمیز بررسی می کنیم گفتنی است که در این جا مقصود دفاع از شخصی به نام سعدی یا نقد او نیست، هم چنین کاری به جنبه ادبی این شخصیت نداریم، اما مناقشات مربوط به مسئله دروغ مصلحت آمیز در مجموع یکی از بهترین نمونه های کوشش برای تحریر و تبیین دروغ های مجاز است و نشان می دهد که در این زمینه چقدر پیشرفت شده است و چه مشکلاتی هم چنان وجود دارد، از این رو ناگزیر قبل از پرداختن به آن استثناها ببینیم موافقان و مخالفان سعدی در این این باب چه می گویند.

غرب و سعدی

ادوارد براون در تاریخ ادبیات ایران چون به سعدی می رسد و آثارش را از جنبه اخلاقی می کاود، چنین می گوید: اگر سعدی در اصل به عنوان شاعر اخلاق توصیف شده (هم چنان که غالبا هست) باید به خاطر آورد که این نظر درباره کسی صادق است که اخلاقیاتش مغایر با نظریاتی است که عموما در اروپای غربی اظهار شده است.(152)
نتیجه اخلاقی نخستین داستان گلستان این است: دروغی مصلحت آمیز به که راستی فتنه انگیز.(153)
آن گاه براون نتایج اخلاقی یکایک حکایت ها را بر می شمارد و درباره داستان مظلومی که به انتظار فرصت برای انتقام گرفتن از ظالم نشسته بود می گوید: حکایت زیر به راستی چقدر معقول(154) و چقدر غیر اخلاقی است: مردم آزاری را حکایت کنند.(155)
این اظهارات، موجی از مناقشات برانگیخت به گفته مرحوم شهید مطهری پس از اشغال هند، اجازه تدریس آثار سعدی را در مدارس ندادند و گفتند که او بد آموزی کرده و دروغ مصلحت آمیز را بهتر از راست فتنه انگیز دانسته است، به همین دلیل خواندن آثارش در بچه ها تاثیر بدی می گذارد و از همان آغاز صفت راست گویی را در آنان سست می کند، البته این ظاهر قضیه بوده و مسئله دیگری در میان بود که بدان تصریح نمی کردند.(156)
هانری ماسه در این باب تندتر می رود و اخلاقیات سعدی را با ماکیاولی می سنجد و می گوید به نظر سعدی: برای کام یابی در تفرقه انگیزی هر وسیله ای خوب است؛ حتی دروغ که چون مصلحت آمیز باشد، به از راست فتنه انگیز است با شنیدن این سخن ماکیاول فرایاد می آید.(157) او در جای دیگر اخلاقیات سعدی را با اخلاق مسیحی مقایسه می کند و نتیجه می گیرد: در حالی که مسیحیت دروغ را حتی اگر از برای جلوگیری از بدی هم باشد ممنوع می سازد سعدی تردیدی به خود راه نمی دهد که بگوید: دروغی مصلحت آمیز، به که راستی فتنه انگیز.(158)

اقتراح آینده

مجله آینده، در هفتاد و اندی سال پیش (1304 ش) طی اقتراحی درباره دروغ مصلحت آمیز صاحب نظران را به بحث در این باب فراخواند به این اقتراح چهار تن پاسخ دادند: آقایان علی دشتی، اعتصام زاده، درگاهی، خاندانی، کرمانی و نثری. انتظار می رفت که در این مقالات این مسائل تجزیه و تحلیل شود: دلیل اخلاقی برتری دروغ مصلحت آمیز بر راست فتنه انگیز مفهوم دروغ مصلحت آمیز و مصادیق آن. حال یکایک این پاسخ ها را برمی رسیم تا ببینیم عملا چه رخ داد.