تفسیر و مفسران (جلد اول)

نویسنده : آیت الله محمد هادی معرفت

مقدمه ناشر

قران کریم به عنوان معجزه جاوید پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و قانون اساسی اسلام، به دلایلی که شرح آن در این کتاب آمده، نیازمند تفسیر و تبیین است؛ از این رو نخست پیامبر خود عهده دار تفسیر آن شد. آن حضرت با تشکیل حلقه های درس به تربیت شاگردانی شایسته پرداختند. در میان انبوه صحابه، آنکه از همه بیشتر درخشید، امیر مؤمنان علی (علیه السلام) بود. پس از ایشان به ترتیب: عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب و عبدالله بن عباس از دانش قابل توجهی در تفسیر قرآن برخوردار شدند.
پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به سبب فاصله گرفتن از زمان نزول قرآن، گسترش دامنه فتوحات مسلمانان و ظهور مسائل علمی نو پیدا، نیاز به قرآن و تفسیر قرآن بیش از پیش احساس شد. بدین سبب، ابن عباس در مکه، عبدالله بن مسعود در کوفه، ابی بن کعب در مدینه، ابو موسی اشعری در بصره و ابو الدرداء در شام، پراکنده شدند و هر یک با تشکیل نشست های تفسیری، به تفسیر و تبیین قرآن پرداختند. دستاورد تلاش ایشان تربیت شاگردانی از تابعان و ظهور مکاتب تفسیری مختلف بوده است.
میراث گران سنگ تفسیر قرآن بدین ترتیب از تابعان به اتباع تابعان و... سینه به سینه گشت تا آن که دوره تدوین نخستین تفاسیر قرآن فرا رسید و فصل نوینی در عرضه معارف بلند قرآن برای نسل های بعد در صفحه تاریخ گشوده شد و سبک ها و صبغه های گوناگون در تفسیر پدیدار گشت.
با گذر ایام و بروز مکتب های فکری اعم از فلسفه، کلام، عرفان، تصوف و ظهور معتزله و اشاعره و... از دوره تدوین تاکنون، صدها تفسیر به طور کامل یا ناقص، توسط دلباختگان به قرآن با تحمل مشقات فراوان و به خاطر خدمت به قرآن نگاشته شده است.
همزمان با آشنا شدن ملل دنیا با فرهنگ اسلام و علاقه جهانیان به پیام این دین، ضرورت معرفی قرآن به ایشان خودنمایی کرد. این امر به ظهور پدیده ای به نام ترجمه انجامید.
وجود تاریخی به فراخنای چهارده قرن برای تفسیر قرآن، و نیز ظهور مکاتب تفسیری مختلف، و اهمیت بازیافت تلاش فرق اسلامی و دانشوران مسلمان برای دریافت معارف قرآن و توجه به بایستنی های تفسیر قرآن و ده ها موضوع دیگر در همین رابطه، همگان را به توجهی جدی به فصلی مهم در علوم قرآنی تحت عنوان شناخت تفسیر و مفسران وادار کرد.
نخستین کتاب مستقلی که در این زمینه نوشته شد، کتاب مذاهب التفسیر الاسلامی بود که توسط گلدزیهر به رشته تحریر درآمد. این مستشرق چه در این کتاب و چه در دیگر کتب خود، جهل یا بهتر بگوییم غرض ورزی خود را در معرفی اسلام نشان داده است. پس از آن دکتر محمد حسین ذهبی با الهام از کتاب پیشین، کتاب التفسیر و المفسرون را در دو جلد نگاشت.
این کتاب از روز انتشار تاکنون مورد استقبال و توجه محافل علمی و دانشگاهی قرار داشته است و تنها کتابی بوده که مباحثی مبسوط درباره تفسیر و مفسران را یادآور شده است. با این حال، این کتاب دچار کاستی های فاحشی است. علاوه بر غفلت از کتب تفسیری بسیاری که پیش از او نگاشته شده بود و همچنین اشتباه در معرفی مفسران و کتب ایشان به سبب تکیه بر منابع نه چندان قوی، آنچه از همه بیشتر به اعتبار این کتاب خدشه وارد می سازد، غرض ورزی و بی انصافی نویسنده آن در معرفی پاره ای از مذاهب اسلامی و کتب تفسیری آنان است.
در بین مذاهبی که وی را ناخشنود کرده، آنکه بیش از همه مورد بی مهری قرار گرفته مذهب تشیع است. ذهبی به عقاید شیعه تاخته و کتب تفسیری ایشان را در ردیف تفاسیری آمیخته با بدعت یاد کرده است. انتخاب متن این کتاب در دانشگاه های کشورمان به سبب نبودن کتاب جامع جایگزین، خاطرها را آزار می داد، تا آنکه دانشمند فرزانه، استاد آیت الله معرفت با عزمی استوار و کوششی مضاعف و تحقیقی فراگیر به نگارش التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب همت نهاد و خلأ را پر کرد.
استاد چنان که خود آورده اند، به منظور دفاع از حریم تشیع و اثبات نقش آفرینی بزرگان این مذهب در نشر علوم و معارف قرآنی، بیش از سی سال به تحقیق و تتبعی همه جانبه پرداخته و رنج های طاقت فرسایی بر خود هموار کرده اند. حاصل چنین تلاشی، تدوین یک دوره کامل مباحث علوم قرآنی به شکلی گسترده و جامع بوده که در قالب هفت جلد کتاب، تحت عنوان التمهید فی علوم القرآن گرد آمده که تا کنون شش جلد آن چاپ و منتشر شده است. کتاب التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب در دو جلد و در همین راستا تألیف شده است.
از ویژگی های برجسته این کتاب - که کمتر در دیگر نوشته ها به چشم می خورد - این است که استاد بارها آن را قبل از انتشار در حوزه علمیه قم و مشهد تدریس کرده و در طی تدریس با افزودن فصل هایی تازه در کمال آن کوشیده است.
در اینجا مناسب است به برخی از ویژگی های این کتاب اشاره کنیم:
1. هرکس با کمترین مراجعه به این کتاب در می یابد که مولف به هر منبعی که می توانسته در غنی ساختن مبحث مفید باشد، توجه داشته است.
2. برخلاف برخی تألیفات که به نقل آرا و اقوال بسنده می کنند، فصول این کتاب پس از نقل آرا، به نقد و بررسی محققانه آنها آراسته شده است.
3. نوآوری و ابتکار از شاخصه های این کتاب است؛ مباحثی همچون: ضوابط تأویل، شیوه بیان قرآنی، نقش اهل بیت در تفسیر قرآن و... از جمله مباحثی است که به جرأت می توان ادعا کرد برای اولین بار در یک کتاب علمی به شکلی مستدل مطرح می شود.
4. ایشان با یادکرد فصولی ویژه در کتاب از جمله نقش اهل بیت (علیهم السلام) در تفسیر قرآن و تحقیق جامع درباره موالیان اهل بیت؛ از صحابه و تابعان و نیز یادکرد کتب تفسیری شیعه و... برای دستیابی به هدف خود از تألیف کتاب که همان دفاع از حریم این مکتب بوده، تلاش شایان توجهی انجام داده است.
5. با امعان نظر به دامنه ابحاث تاریخ تفسیر، یک دوره کامل این دانش، از بررسی اصطلاحات گرفته تا ادوار شکل گیری تفسیر و مکاتب تفسیری با یادکرد یک یک کتب تفسیری فریقین در این کتاب مطرح شده، به گونه ای که از جامعیت قابل قبولی برخوردار بوده و برای هر مراجعه کننده به مسائل این علم، بی نیاز کننده است.
اینک که متن عربی این کتاب مورد استقبال محافل علمی حوزوی و دانشگاهی قرار گرفته، و از طرفی امروزه انتشار کتب علمی به زبان فارسی یک ضرورت و رسالت است، موسسه فرهنگی التمهید انتشار متن فارسی کتاب حاضر را در دستور کار خود قرار داد. ابتدا متن عربی توسط مترجمان فاضل به فارسی برگردانده شد، سپس متن ترجمه توسط مولف محترم مورد بازبینی و اصلاح - و در برخی موارد دوباره نویسی - قرار گرفت که در موارد لزوم بر مباحث آن افزوده شه است.
در اینجا لازم است از زحمات خالصانه مترجمان محترم حجج اسلام آقایان علی خیاط (جلد اول و قسمتی از جلد دوم) و علی نصیری (بیشتر جلد دوم)؛ ویراستار فاضل جناب آقای علی نوری خاتونبانی و همچنین حجة الاسلام آقای محمد خطاط که بازبینی و هماهنگ سازی ارجاعات کتاب را انجام دادند، و کلیه کسانی که به نحوی در انتشار این اثر همکاری داشتند. صمیمانه تشکر و قدردانی شود.
در پایان چند نکته یادآوری می شود:
کلیه تاریخ های متن به هجری قمری است. مگر مواردی که ذکر شده است.
در ترجمه آیات بیشتر از ترجمه استاد فولادوند استفاده شده و مابقی ترجمه ها از مولف است.
فهرست منابع و دیگر فهرست ها در پایان دوره می آید.
از عالمان و دانش پژوهان و همه خوانندگان با فضیلت تقاضا می شود نقطه نظرات همیشه ارزشمند خود را به نشانی ناشر ارسال فرمایند.
موسسه فرهنگی التمهید - اردیبهشت 1379

پیشگفتار

و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء و هدی و رحمة و بشری للمسلمین؛(1) کتابی را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز و رهنمود و رحمت و بشارت برای مسلمانان است.
مسلمانان در صدر اسلام، قرآن را با همان جلوه اولیه اش در می یافتند و معانی و مقاصد آن را با همان اذهان پاک، به دور از هر گونه آلودگی فکر و پندار ناروا به خوبی درک می کردند؛ چرا که قرآن به زبان آنان و همگون با شیوه کلامی شان، شیوا و رسا نازل شده بود. قرآن به خاطر نویی و تازگیش بر ایشان دلنشین و پذیرا بود، آن را به راحتی دریافت می کردند و از سرچشمه زلال معانی آن سیراب می گشتند. چنانچه گاه در برخی از تعابیر قرآن - به سبب دقت و ظرافت معانی - با ابهام و مشکلی روبه رو می شدند، چندان به درازا نمی انجامید؛ زیرا به آسانی به راه گشایی برجسته و راهنمایی بلند مرتبه، برای فهم تمامی جوانب دین از جمله قرآن کریم، دسترسی داشتند. در چنین حالتی حضرتش آنچه را که فهم ایشان از درک آن ناتوان و فکرشان از رسیدن به کنه آن قاصر بود، برای آنان بیان می فرمود، چرا که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) علاوه بر وظیفه تبلیغ، وظیفه تبیین را نیز بر عهده داشت. خداوند در این باره می فرماید: و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون؛(2) قرآن را بر تو (پیامبر) فرو فرستادیم تا آنچه را برای مردم نازل کردیم، برایشان توضیح دهی، باشد که بیندیشند.
مسلمانان در تمام دوران رسالت و مدتی نسبتا طولانی بعد از آن را بر همین منوال گذراندند، حقیقت قرآن را درک می کردند و با حجت و دلیل روشن به قرآن عمل می کردند و در کمال قدرت و عزت و سعادت در محیطی آکنده از صلح و صفا، در حالی که به ریسمان محکم و ناگسستنی الهی چنگ زده بودند، روزگار به کام می گذراندند، ولی با گذشت زمان و توالی ایام، مسلمانانی که از پی آن مومنان خالص آمدند، اندک اندک، از آن روش پاک و منش راستین فاصله گرفته، منحرف شدند و به راه های گوناگون رفتند، عده ای چپ رفتند و برخی راست، با خواسته هایی ناسازگار و دیدگاه هایی ناهمسو، بدین سان چهره هایی تازه از انواع بدعت ها و گم راهی ها و کج روی ها رخ نمود و گرایش ها و مذاهب به وجود آمدند. هر یک خود را حق دانسته و راه و روش مورد قبول خود را در پیش گرفت.
در اثر این پدیده، افسانه ها و خرافات بنی اسرائیل به درون احادیث و تفسیر راه یافت و متأسفانه بعضی از گروه های به ظاهر مسلمان به سبب غلبه شرایط حاکم بر جامعه یا به خاطر گرایش به جعل احادیث و تحریف معانی قرآن، آن خرافات را در میان مسلمانان رواج دادند.
این پدیده بلایی بود که متوجه مسلمانان شد، چه بر اثر آن، حق و باطل درهم آمیخت و بین سره از ناسره فرقی گذاشته نشد و تفسیر، به سبب توان بالایی که این منافقان متظاهر به اسلام در تسخیر افکار و اندیشه های مسلمانان ضعیف النفس و امیران طمع پیشه داشتند، از این درهم ریختگی و انحراف بیشترین سهم را داشت.
خوشبختانه، پیامبر اکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) از همان ابتدا که دسیسه ها و نیرنگ های کینه توزان علیه اسلام را احساس کرد - آنان که در پی فتنه جویی، آیات محکمه قرآن را رها می کنند و به تأویل آیات متشابه روی می آورند - ملاک ها و شاخصه هایی را برای جدا کردن سره از ناسره به امت مسلمان آموخت و به این ترتیب سدها و موانعی در مقابل نفوذ و تأثیر این دسایس شوم قرار داد. مهمترین این ملاک ها عبارت بودند از: 1. عرضه احادیث بر آیات محکم قرآن؛ هن ام الکتاب؛(3) 2. پناه بردن و مراجعه به عترت طاهره (علیهم السلام).
بر اساس حدیث متواتر ثقلین، آنان عِدل قرآن و ثقل اصغرند، تا قیامت از هم دیگر جدا نخواهند شد؛ و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. جدا نشدن این دو (قرآن و عترت) از یک دیگر به معنای تلازم آن دو است، یعنی اکتفا به یکی بدون دیگری نادرست است. قرآن پایه و ستون دین است و اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) - از آنجا که وارثان پیامبرند - حاملان قرآن و مرزبانان حریم احکام آنند.
ما در این کتاب، چون خود را متعهد به پیمودن شیوه سلف صالح، یعنی اصحاب برگزیده پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و بزرگان تابعان و امامان معصوم می دانیم، تلاش خواهیم کرد تا راه و روش آنان را در فهم کلام خدا تبیین کنیم و کلید فهم و استنباط معانی و مفاهیم قرآن را، بر مبنای اصول و قواعد ترسیم شده توسط علمای بزرگ و صاحب نظران، به دست دهیم.
امید آنکه خداوند متعال ما را بر انجام این مهم توفیق و ثبات قدم عنایت فرماید. انه ولی التوفیق و هو المستعان.
قم - محمد هادی معرفت
12 ربیع الاول 1411

فصل اول : تفسیر