فهرست کتاب


تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی (س)

دکتر محمد رضا شرفی

تواضع در سیره امام خمینی

به عنوان یک فضیلت اخلاقی، تواضع از منزلت خاصی برخوردار است و از هر فرد که تجلی یابد، قابل تحسین می باشد ولیکن از رهبری که بر میلیونها قلب حکومت می کرد شایسته بهترین تجلیل هاست .
یکی از یاران امام در مورد لحظه فرود هواپیما نقل میکند که: دیدیم که آقای پسندیده - برادر بزرگ امام - وارد هواپیما شدند...و بعد امام بر حسب روحیه ای که نسبت به برادر بزرگترشان داشتند، فرمودند، آقای پسندیده جلوتر بیفتند، چون هیچگاه امام از ایشان سبقت نمی گرفتند، آقای پسندیده هم نمی توانستند جلوتر از امام راه بیفتد امام فرمودند: پس شما جلوتر از ما از هواپیما بروید بیرون والا من جلوتر از شما نخواهم رفت
تواضع نسبت به مردم، جلوه دیگری از شخصیت معنوی امام را به تصویر می کشد. تعبیر امام در لحظاتی که در بهشت زهرا در وسط جمعیت به شدت تحت فشار بودند این بود که: بهترین لحظات من همان موقعی بود که زیر دست و پای مردم داشتم از بین می رفتم.

انگیزه تکبر:

معمولاً برای رفتارهای نامطلوب، اندیشمندان به دنبال یافتن انگیزه هستند یکی از انگیزه های رفتار ناپسند تکبر، وجود خلأها و کاستهای درون آدمی است. به عنوان مثال، افرادی که به دیگران اعتماد ندارند و در مناسبات اجتماعی ناتوان هستند، این گونه وانمود می کنند که مثلاً در شرایط فعلی نمی توان به دیگران اعتماد کرد یا مردم قابل اعتماد نیستند.
حضرت امام صادق (ع) فرمودند:
هیچ کسی به بیماری تکبر دچار نمی شود، مگر به سبب عقده حقارت و ذلتی که در اندرون خویش احساس می کند

توصیه های تربیتی:

یکی قطره باران ز ابری چکید - خجل شد چو پهنای دریا بدید
که جایی که دریاست من کیستم - گر او هست حقا که من نیستم
چو خود را به چشم حقارت بدید - صدف در کنارش به جان پرورید
سپهرش به جایی رسانید کار - که شد نامور لؤلؤ شاهوار
بلندی از آن یافت کو پست شد - در نیستی کوفت تا هست شد
تواضع کند هوشمند گزین - نهد شاخ پرمیوه سر بر زمین
(سعدی)
اینک جا دارد سفارشهایی چند به مربیان و معلمان و نیز والدین - که آنها نیز معلم فن زندگی اند - ارائه کنیم:
1. پیامبر(ص) چون طبیب نفوس بود، از جانب خداوند مأمور شد که نسبت به مردم متواضع باشد.
واخفض حناحک لمن اتبعک من المؤمنین
و هم او فرمود که: خداوند متعال به من وحی کرد (که به شما اعلام کنم تا) تواضع و فروتنی را پیشه خود سازید
لذا رعایت شیوه تواضع و فروتنی به منزله یک قاعده اخلاقی و رفتار با عموم مردم است
2. در فضای ارتباطی معلم نسبت به شاگرد، به طور مؤکد، این قاعده اخلاقی باید مراعات شود، زیرا چنانچه معلم و مربی، در رفتار خویش فروتنی را تجلی بخشد، می تواند بدین وسیله اعتماد شاگردانش را به گونه مطلوبی جلب کند.
3. اعتراف معلم به عجز و ناتوانی در مسایلی که بدانها احاطه ندارد، از نشانه های تواضع و صداقت علمی است و در تربیت اخلاقی شاگردان نیز تأثیر بسزایی دارد.
حضرت علی (ع) فرمود:
وقتی از شما راجع به چیزی سؤال کردند که علم و آگاهی درباره آن ندارید، راه فرار و گریز را در پیش گیرید. عرض کردند: این فرار و گریز چگونه است؟ فرمود: بگویید: خدا بهتر می داند
ابن عباس می گوید: اگر عالم و دانشمند (راجع به حقایقی که بدان علم و آگاهی کافی ندارد، بی اطلاعی خود را اعلام نکند و) کلمه لا اری: نمی دانم را از نظر دور دارد واز گفتن آن امتناع ورزد، موجبات گرفتاری و نابودی شخصیت برجسته معنوی خویش را فراهم می کند
یکی از دانشمندان برجسته گفته است: لااری ثلث العلم؛یعنی توجه و اهتمام معلم و بیانگر اهمیتی است که وی برای شاگردان و درس خویش قایل است و در آمادگی اخلاقی معلم از جمله رعایت حسن خلق و فروتنی مؤثر است.
5. خروج معلم از کلاس، پس از آنکه، همه شاگردان کلاس را ترک کردند، از ویژگیهای تربیت اخلاقی معلم محسوب میشود. یکی از بزرگان می گوید: چنین عملی باعث می شود که معلم، دچار غرور نشود، زیرا چه بسا اگر معلمی زودتر از شاگردان کلاس را ترک کند، صدای قدمهای آنان که از پشت سر او شنیده می شود، احساسی از غرور و تکبر در او بیافریند
6. ابتدای به سلام که از نشانه های تواضع است، به عنوان ایک دستوالعمل اخلاقی در بهبود مناسبات معلم - شاگرد تأثیر دارد.
حضرت امام محمد باقر (ع) فرمودند:
از نشانه های تواضع آن است که در مجالس در هر مکانی که جا بود بنشینی و به هر کس برخورد کردی سلام کنی و از مجادله (مراء) بپرهیزی، هرچند که حق با تو باشد
7. در مجاورات و ارتباط کلامی با دیگران، ابتدا به آن ها فرصت سخن گفتن دادن و آنان را برخود مقدم داشتن، از نشانه های دیگر تواضع است و در جلب محبت و تألیف قلوب تأثیر فراوانی دارد.
8. در پاره ای ازموارد، به جهت سکوت حاکم بر مجلس یا محفل دوستانه، احساس سنگینی و دشواری در فضای ارتباط انسانی به وجود می آید، چنانچه فردبا طرح مطلبی سنجیده، دیگران را به ارتباط کلامی تشویق کند یا در ادامه سخن دیگران مطبی بیفزاید در حقیقت عامل به تواضع می باشد.
9. تذکر لغزش و اشتباه، قبل از پایان درس، از جانب معلم می تواند معرف تواضع وی باشد. اگر معلم به طور ناگهانی متوجه بیان یا پاسخ صحیحی شد، باید، هرچه زودتر - قبل از آن که شاگردان و حاضران متفرق شوند - آن بیان و پاسخ صحیح را تذکر دهد
10. چنانچه در حین تدریس، یکی از شاگردان اشکالی بر معلم وارد آورد و معلم آن اشکال را وارد ببیند یا سخن او را بر مطلب خویش از لحاظ عملی عالیتر ببیند، لازم است به جهت رعایت تواضع معلمی و حفظ صداقت آن را بپذیرد و به دیگران که در کلاس حضور دارند، اعلام کند.