فهرست کتاب


تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی (س)

دکتر محمد رضا شرفی

آثار تربیتی روش بصیرت آفرینی:

اگر استادان، معلمان، مربیان و والدین بتوانند در دانشجویان دانش آموزان و فرزندان بصیرت بیافرینند، این امر منجر به آثار و تحولاتی خواهد شد که به طور خلاصه در ذیل بدانها اشاره می شود:
بصیرت، نگاه فرد را از و سطح و پوسته رویدادها می گذراند و به عمق و باطن آنها نفوذ می دهد.
بصیرت (شناخت عمیق) به عالم انفسی (جهاد درون) وعالم آفاقی (جهان برون) موجب ارتباط کامل و جامع انسان با آنها می شود.
بصیرت به عالم هستی (دنیا) موجب می شود که فرد تعادل خود را در حوادثی که منجر به فقدانها و خسرانها می شود، از دست ندهد و محزون نشود و متقابلاً در رویدادهایی که منجر به داراییها و اقبالها می شود
لکیلا تاسوا علی مافاتکم ولا تفرحوا بمااتیکم (286)
(این را بدانید) هرگز بر آنچه از دست شما رود، دلتنگ نشوید و بدانچه به شما رسد، دلشاد نشوید.
لکیلا تحزنوا علی مافاتکم ولا مااصابکم (287)
تا از این پس برای از دست دادن یا آنچه به شما می رسد، اندوهناک نشوید.
بصیرت به دنیا موجب می شود که آدمی نگاه تمایلی و مستقل به متاع (قلیل) دنیا ندوزد. قرآن، این معنا را به صورت زیبایی در آیه ذیل بیان فرموده است:
لاتمدن عینیک الی ما متعنا به ازواجنا منهم و لاتحزن علیهم و احفض جناحک للمؤمنین (288)
و مگشای (باز مکن) دیدگان خود را بدانچه کامیابی دادیم، بدان مردان و زنانی را از ایشان و بر ایشان اندوه مخور و اهل ایمان را زیر بال علم وحکمت خودگیر و به کمال حسن خلق بپروران.
در حالات رسول خدا(ص) آورده اند که آن بزرگوار در تمام عمر خود به دنیا نگاه سیری نکند
بصیرت (به دنیا) موجب می شود که فرد عالم هستی را به گونه ای متفاوت از دیگران ادراک کند.
ویلیام جیمز از متفکران پراگماتیست می نویسد: قیافه دنیا در نظر مردم با ایمان فرق می کند، مردم مذهبی به طور کلی قبول دارند که هر واقعه و امری که به زندگی آنها ارتباط به نظرشان انعکاسی از مشیت الهی است و این مشیت الهی که از نظرها پنها است، در نمازها و دعاها به شدت مشهود می شود(289)
بصیرت (به دنیا) منجر به ثبات و تعادل روح آدمی می شود، و نوعی آسیب پذیری در برابر حوادث و عوامل تهدید کننده در او ایجاد می کند وهمین امر، به مرور زمان به صلابت نفس و استواری اراده می انجامد.
زمانی که انسان بصیر از رنجهای حقیر رها شد متوجه دغدغه های عظیم و رنجهای مقدس می شود و بر اثر مسایلی همچون فلسفه حیات، معنای زندگی بر او گشوده می گردد و از طریق به رشد و تعالی دست می یابد.
بصیرت (به دنیا و آخرت)، ثقل و بار سنگین مصبتها را بر انسان آسان می کند مضموم کلامی از حضرت امام سجاد (ع) نیز چنین است:
من زهد فی الدنیا، هانت علیه المصائب (290)
کسی که از دنیا قطع علاقه و دلبستگی کرد، بلاها و مصایب بر او آسان خواهد بود.
حضرت امام موسی بن جعفر (ع) می فرمایند:
مثل الدنیا ماءالبحر کلما شرب فیه شرب منه العطشان ازداد عطشا حتی یقتله (291)
دنیا همانند آب دریا می ماند، شخص تشنه هرچه از آن بیاشامد، تشنه تر می شود تا در پایان او را به قتل برساند.

2. روش اسوه پردازی:

امام خمینی، حضرت زهرا (س) را به عنوان اسوه بزرگ بشریت معرفی می کنند:
این خانه کوچک فاطمه - سلام الله علیها - و این افرادی که در آن خانه تربیت شدند که به حسب عدد، چهار پنج نفر بودند و به حسب واقع تمام قدرت حق تعالی را تجلی دادند، خدمتهایی کردند که ما را و شما را و همه بشر را به اعجاب درآورده است(292)
از نیازهای اساسی روح و روان آدمی همانند سازی است، به این مفهوم که کودک ابتدا در محیط خانوادگی خود به کاوش می پردازد تا کسی را بیابد که از او کاملتر و نیرومندتر است و چون از نقصها و تواناییهای خود رنج می برد، گمشده خود را در بزرگترها می یابد که به درجاتی از او قویتر و کارآمدتر هستند و خود را با آنها از حیث رفتار، مناسبات و شیوه زندگی، همانند می سازد و در صدد انطباق کامل برمی آید.
کودک دیروز ونوجوان امروز، به تدریج حوزه نگاه خود را وسیعتر می کند و در فضایی گسترده از خانواده؛ یعنی اجتماع به کاوشهای خود تداوم می بخشد و افرادی را که در محیط انسانی او هستند، و حداقل از یک جنبه با او توافق دارند، انتخاب می کند و مورد تأسی قرار می دهد اندازه الگوی مورد نظر کاملتر و جامعتر باشد، شدت گرایش وجذبه مورد نظر به آن الگو، بیشتر و نیرومندتر خواهد بود.

اسوه در نگاه قرآن

اسوه، یعنی چیزی که باید بدان تأسی جست و مانند آن عمل کرد. مانند خوی و صفات نیک که در رسول خدا(ص) بود.
قرآن کریم می فرماید:
لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنه .
در پیغمبر خدا(ص) صفت نیکی است که شما باید از او پیروی کنید.
و تا زمانی که کسی معصوم نباشد از سهو و خطا و معصیت، تأسی جستن و اطاعت کردن او را واجب نیست، همه مسلمانان،، اگر یک بار می دیدند آن حضرت عملی کرد دلیل جواز آن می شمردند و اگر احتمال خطا باشدت عمل او دلیل جواز نمی شود
قرآن کریم در اسوه پردازی به دو شیوه عمل می کند، یکی آن به صورت تقسیم و صریح، چهره ها و شخصیتایی را به عنوان الگو مطرح می کند و دیگران را متوجه آنها و تبعیت از رفتارشان می سازد در حالت دوم، قرآن با اینکه به طرح جلوه هایی زیبایی از رفتار و منش انسانی یک قوم یا گروه دیگر می پردازد، ولی مستقیماً دعوت به تأسی از رفتار آنان نمی کند.
برخی از شخصیتهای والایی که به صورت اول عنوان شده اند و دعوت به اقتدای به رفتار آنان شده است عبارتند از: رسول اکرم(ص) حضرت ابراهیم و امت حضرت ابراهیم:
لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنه
قد کان لکم اسوة حسنه ابراهیم
لقد کان لکم فیهم اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله .
و برخی از مواردی که به صورت دوم مطرح شده اند، عبارتند از آسیه (همسر فرعون) اصحاب کهف و امت پیامبر اکرم(ص):
ضرب الله مثلاً للذین آمنوا امرأة فرعون
کنتم خیر امة اخرجت للناس
از واژه هایی که در قرآن آمده است و به معنای اسوه می باشد قدوه بر همان وزن است که به معنای اقتدا کردن، پیروی کردن و نظایر آنهاست.
در نثر طوبی در توضیح آیه شریفه اولئک الذین هدی الله فبهداهم اقتدة می نویسد:
ایشان (پیغمبرانی که در آیات پیش نامشان ذکر شده است) آن کسانند که خدایشان هدایت کرده بود، پس به هدایت آنان اقتدا کن. در این آیه رسول خدا - صلی الله علیه و آله - را دستور می دهد تا هدایت ایشان را پیروی کند و اگر دستور نداد که شریعت ایشان را پیروی کند، برای این بود که شریعت رسول خدا(ص) ناسخ شریعتهای سایر انبیا، وکتابش حافظ و حاکم بر کتابهای ایشان است. تازه هدایت ایشان هم هدایت خداست
نکته قابل توجه در مبحث اسوه پردازی این است که نظام تربیتی اسلام به منظور تشویق امت برای دستیابی به آرمانها و ارزشهای الهی، شیوه الگو شدن و چگونگی احراز شرایط لازم رابه آنها ارائه می کند. در این مورد به یک نمونه اشاره می کنیم:
پیامبر(ص) فرمودند: اگر صحبتهای زاید و پراکندگی وهرج و مرج در قلبهای شما نبود، هرآینه آنچه من می بینم، (شما) می دیدید و هر آنچه من می شنوم (شما) می شنیدید