فهرست کتاب


تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی (س)

دکتر محمد رضا شرفی

ب - محیط خانوادگی:

روش رسول اکرم(ص) در خانواده این بود که هر روز صبح، دست محبت به سر فرزندان خود می کشید(133).
محیط خانواده همچون سرزمین حاصلخیزی است که فرزندان همچون گلهای شادابی در آن می رویند. تأثیر عامل خانواده تا آنجاست که برخی از اندیشه وران، سعادت یا شقاوت فرزند را به نوع خانواده مربوط می دانند در تحلیل جایگاه این عوامل، مادر نقش اول را داراست.
مادر از دو جهت حایز نقش ویژه ای در تربیت فرزند است، ابتدا اینکه کودک مهمترین سالهای تکوین شخصیت را در محیط انس و الفت با او می گذراند و این سالها، فرصت کم نظیری برای اکتساب عادات، صفات و سایر ویژگیهای رفتاری از مادر است. از جهت دیگر، مادران به لحاظ عواطف سرشار و خالصانه خود، پناهگاه مطمئنی برای کودک هستند و فرزند (دختر یا پسر) هر زمانی که احساس ناامنی می کند، ابتدا به مادر پناه می برد و امنیت مورد نظر خود را در آغوش وی جستجو می کند.
از همین روی، در تکریم جایگاه مادری، سخنی از رسول اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند:
مادر خود، مادر خود، مادر خود را رعایت کن، سپس پدر خود را و پس از آن کسانی را که به تو نزدیکترند(134).
یا تعبیر ارزنده حضرت فاطمه زهرا (س) است که فرمودند:
در خدمت مادر باش که بهشت زیرا پای مادران است(135).
امام خمینی در تبیین نقش مادر به عنوان یک عامل تربیتی فرمودند:
در دامن مادر، بچه ها بهتر تربیت می شوند تا در پیش استادان، علاقه ای که بچه به مادر دارد، به هیچ کس ندارد و آن چیزی که در بچگی از مادر می شنود در قلبش نقش می بندد و تا آخر همراهش است. مادرها باید توجه به این معنی کنند که بچه ها را خوب تربیت کنند، پاک تربیت کنند. دامنهایشان یک مدرسه عملی و ایمانی است و از کسی دیگر ساخته نیست. آن قدری که بچه از مادر چیز می شنود، از پدر نمی شنود، آن قدری که اخلاق مادر به بچه کوچک نورس تأثیر دارد و به او منتقل می شود، از دیگران عملی نیست(136).
رویکرد ایشان در خصوص نقش مادر به مثابه یک نجات دهنده امت است و می فرماید:
مادرها مبدأ خیرات هستند و اگر خدای نخواسته مادرانی باشند که بچه ها را بد تربیت کنند، مبدأ شرند، یک مادر ممکن است یک بچه را خوب تربیت کند و آن بچه یک امت را نجات بدهد و ممکن است بد تربیت کند و آن بچه موجب هلاکت یک امت بشود(137).
و در مقایسه جایگاه و منزلت مادر با دیگر عوامل تربیتی می فرمایند:
شما خانمها شرف مادری دارید که دراین شرف از مردها جلو هستید و مسؤولیت تربیت بچه را در دامن خودتان دارید، اول مدرسه ای که دارد، دامن مادر است. مادر خوب بچه خوب تربیت می کند (138).
ایشان زمان مناسب را برای تربیت کودک، دوران نوزادی او می دانند و می فرمایند:
شما (مادران این مسؤولیت بزرگ را دارید. باید بچه های خودتان را که نوزاد هستند و نفوسشان زود (مطالب) راقبول می کند، تربیت را زود قبول می کند، خوب و بد را زود قبول می کند، شما در اول که این بچه ها در دامن شما بزرگ می شوند مسؤول افعال و اعمال آن ها هستید، همانطوری که اگر یک بچه خوب تربیت کنید، ممکن است که سعادت یک ملت را همان یک بچه تأمین کند، اگر یک بچه بد هم خدای نخواسته در دامن شما بزرگ شود.... گمان نکنید که یک بچه است، یک بچه گاهی وقتها در جامعه وقتی که وارد شد، در رأس جامعه واقع می شود، و متحمل است که جامعه را به فساد بکشد(139).
دومین عامل تربیتی خانواده پدر است که نقش او مکمل وظیفه مادر تلقی می شود. برای به تصویر کشیدن منزلت پدر، از کلام گهربار امام سجاد (ع) مدد می جوییم. آن حضرت میفرمایند:
حق پدر این است که بدانی او به منزله اصل و ریشه و تو به منزله شاخه ای از او هستی (او ظاهراً) منشأ پیدایش تو در این جهان است، به طوری که اگر او نبود، تو هم به این ترتیب که هستی نبودی. پس هرگاه در خود، توانایی، دانش، کمال یا هرچه یافتی، اصل و اساس آن را از یاد مبر(140).
از نظر امام سجاد - علیه السلام - پدر منبع فیض برای فرزند است، لذا نقش تربیتی پدر به عنوان یک عامل، بعد از نقش مادر مطرح می شود.
برای پی بردن به اهمیت نقش پدر، بیان روایت ذیل می تواند وافی به مقصود باشد. امام باقر (ع) فرمودند:
یحفظ الاطفال بصلاح آبائهم (141).
حفظ و مصونیت فرزندان ازخطرها وانحرافها در پرتو صلاحیت و شایستگی پدران آنهاست.
امام خمینی در توصیف منزلت پدر چنین می گویند:
اساساً تربیت از دامان پاک مادر و جوار پدر، شروع می شود و با تربیت اسلامی و صحیح آنان استقلال و آزادی وتعهد به مصالح کشور پایه ریزی می شود(142).
و در زمینه مراقبت والدین از فرزندان می فرمایند:
امروز باید پدران و مادران، مواظب رفتار فرزندان خویش باشند که در صورت مشاهده حرکات غیر عادی، آنان را نصیحت نمایند))(143).
ایشان نقش مادر را در سالهای اول زندگی و نقش پدر را در سالهای نوجوانی، با اهمیت تلقی می کنند و می فرمایند:
نقش خانواده و به خصوص مادر در تربیت نونهالان و پدر در نوجوانان، بسیار حساس است و اگر فرزندان در دامن مادران و حمایت پدران متعهد به طور شایسته و با آموزش صحیح تربیت شده و به مدارس فرستاده شوند، کار معلمان نیز آسانتر خواهد بود(144).
امام در چگونگی تربیت خانواده، معتقد به جنبه عملی آن می باشند و می فرمایند:
چون اطفال را در حشر دایم یا غالب با پدر و مادر است تربیتهای آنها باید عملی باشد؛ یعنی اگر فرضاً خود پدر و مادر به اخلاق حسنه واعمال صالحه متصف نیستند، در حضور طفل با تکلف، خود را به صلاح نمایش دهند تا آن ها عملاً مرتاض و مربی شوند و این خود، شاید مبدأ اصلاح خود پدر و مادر نیز شود(145).
و در تبیین کیفیت تأثیر هر یک از عوامل تربیتی میفرمایند:
فساد عملی پدر و مادر از هر چیز بیشتر در اطفال سرایت کند، چه بسا که یک طفل، که عملاً در خدمت پدر و مادر بد تربیت شد، تا آخر عمر با مجاهدت و زحمت مربیان اصلاح نشود(146).
ایشان در تحلیل عوامل قهری تربیت، بر عامل خانواده تأکید می کنند و می فرمایند:
حسن تربیت و صلاح پدر و مادر از توفیقات قهریه و سعادات غیر اختیاریه ای است که نصیب طفل گاهی می شود، چنانچه فساد و سوء تربیت آنها از شقاوات و سوء اتفاقات قهریه ای است که بی اختیار نصیب انسان شود. چنانچه مراحل سابقی بر این مرحله نیز است که ممکن استن در آن مراحل، بذر سعادت انسان و شقاوت آن کشته گردد؛ چون اختیار زن صالح خوب خوش اخلاق، سعید و اختیار غذاهای مناسب حلال، در قبل از حمل و زمان و ایام رضاع و امثال آن(147).

شرایط تربیتی خانواده:

خانواده به عنوان اولین عامل تربیت، زمانی قادربه ایفای نقش خود خواهد بود که حداقل برخی از ویژگیهای زیر در آن مشاهده شود:
1. باور اعتقاد قلبی والدین به این امر که فرزند امانتی الهی است و آنان امانتدار پروردگار متعال هستند.
2. باور و اعتقاد قلبی والدین بر مؤثر بودن نقش آنها در تربیت فرزند و اینکه آنان، اولین مربیان فرزند هستند.
3. والدین از نظر شناختی به نیازها و مقتضیات سنی فرزندان آگاه باشند و در شیوه های ارتباطی خود این ویژگیها را مد نظر قرار دهند.
4. والدین از نظر وحدت نظر و عمل به نقطه مشترکی دست یابند و علی رغم اختلاف رویکردها و کارکردها، تلاش خود را برای همفکری و هماهنگی با یکدیگر به کار گیرند.
5. والدین از نظر ارزشهای اخلاقی، پایبند به موازین عالی باشند، و نیز توانایی انتقال آنها را به فرزندانشان داشته باشند.
6. والدین از نظر ارتباطی، رابطه ای صحیح و قابل قبولی که متکی بر اعتماد متقابل است، با فرزندانشان برقرار کنند.
7. خانه به خوابگاه تبدیل نشود، بلکه محلی برای برقراری توسعه و تعمیق ارتباطهای درون خانواده باشد.
8. والدین از شیوه های تربیت، به گونه ای علمی شناخت حاصل کنند و بدین وسیله بر اعتماد به نفس خویش بیفزایند.

ج - محیط آموزشی:

از استاد کل، وحید بهبهانی، پرسیدند که چگونه به این مقام علمی و عزت و شرف و مقبولیت رسیده ای؟ آقا در جواب نوشت: من ابداً خود را چیزی نمی دانم و در ردیف علمای موجود به شمار نمی آورم و آنچه ممکن است مرا به این مقام رسانده باشد، این است که هیچ گاه از تعظیم و بزرگداشت علما و نام آنان را به نیکی بردن خودداری ننمودم و هیچ وقت، اشتغال به تحصیل را تا آن جا که مقدورم بود، ترک نکردم و همیشه آن را بر تمام کارها مقدم می داشتم(148).
عامل دیگری که در تربیت از جنبه اساسی و تعیین کننده ای برخوردار است، محیط آموزشی یا مدرسه است که معلم، چهره شاخص و نماینده برجسته آن است. آنچه در فرایند تعلیم و تربیت به متعلم انتقال می یابد، تنها معلومات و مهارتهای معلم نیست، بلکه تمام صفات، خلقیات، حالات نفسانی و رفتار ظاهری او نیز به شاگردان منتقل میشود. بر همین اساس بود که بزرگان و اندیشه وران در انتخاب استاد، نهایدت دقت و باریک بینی را مبذول می کردند و تأمل و سؤال در یافتن معلم اخلاق به اوج خود می رسید.
در قداست مقام و منزلت معلمی همین بس که خداوند تبارک و تعالی در برخی از آیات کریمه قرآن، شأن معلمی را به خود نسبت داده است، یکی آنجا که می فرماید:
وعلم آدم الاسماءکلها (149)
خداوند اسما را به آدم آموخت.
و دیگری زمانی که به عنوان پاداشی معنوی، به پرواپیشگان مژده می دهد که:
واتقواالله و یعلمکم الله
تقوا داشته باشیت و خداوند خود به شما خواهد آموخت.
دراین جا شایسته است که ابتدا گذری کوتاه به بیان ارزشمند حضرت امام سجاد (ع) در منزلت و تکلیف معلم و سپس وظیفه شاگرد داشته باشیم.