فهرست کتاب


تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی (س)

دکتر محمد رضا شرفی

تنوع غایات و اهداف:

تربیت، منشوری کثیرالاضلاع است که از هر سوی بدان بنگریم، جلوه خاصی را نظاره گر خواهیم، به گونه ای که اندیشمندان، تربیت را در جنبه های اجتماعی، اخلاقی، (دینی) عقلانی (ذهنی)، عاطفی و بدنی (فیزیکی) مورد بررسی قرار می دهند. بر همین قیاس، غایات تربیت نیز از تنوع قابل ملاحظه ای برخوردار است.
از عوامل استحکام نظام تربیت اسلامی، علاوه بر تنوع اهداف و زمینه ها، می توان به توازن و تعادل موجود میان حوزه های گوناگون آن اشاره کرد. به عنوان نمونه، از یک سوی با هدفهایی نظیر عدالت اجتماعی مواجهیم و از سوی دیگر به گونه ای متوازن، هدفهایی را در زمینه های فردی، همچون خودسازی و تعالی نفس شاهد هستیم.
اینک برخی از رویکردهای امام در قلمرو اهداف تربیت را مرور می کنیم:

اهداف ناظر به تربیت اخلاقی (معنوی):

واژه تحول در بینش امام خمینی (س) در حقیقت واژه ای محوری و کلیدی و نیز نشانگر نقطه اوج در تربیت اخلاقی است ایشان ازتحول معجزه آسای ملت به منزله محصول اسلام و قوت ایمان نام می برند(68) و آن را منشأتغییرات تکوینی، تغییرات جهانی، و تغییرات موسمی تلقی می کنند(69). و نیز منشأ تحول ملت را تحول درنفوس می دانند و با استناد به آیه شریفه ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم می گویند: پس خدای تبارک و تعالی، تغییر نمی دهد مگر اینکه ما خودمان تغییر بدهیم خودمان را. و (70)با نگاهی موشکافانه مبنای تغییر و تحول را نیز توفیق الهی می دانند(71). و در جایی دیگر، مقصود اصلی انبیا را دعوت مردم به نور بیان (72)می کنند.
باید توجه داشت که در حوزه تربیت اخلاقی، مفاهیم و واژه های متنوعی دلالت بر آرمانها و اهداف دارد که برخی از آنها جامعیت بیشتری نسبت به سایرین دارد به عنوان مثال، واژه تزکیه به مفهوم پالایش درون از شوائب و در نهایت رشد و تعالی را در نظر آوریم. تزکیه به عنوان اصلی ترین مقصد انبیا و به عبارت دیگر، مقصد اساسی تعلیم و تربیت نیز به حساب می آید.
امام می فرمایند:
انگیزه بعثت این است که ما را از این طغیانها نجات دهد و ما تزکیه کنیم خودمان را، نفوس خودمان را مصفا کنیم، و نفوس خودمان را از این ظلمات نجات بدهیم، اگراین توفیق برای همگان حاصل شد، دنیا یک نور قرآن و جلوه نور حق(73).
ایشان در چشم اندازی عالی تر به عنوان یک هدف تربیت اخلاقی تحول علمی - عرفانی را مطرح می کنند و می فرمایند: مسأله بعثت یک تحول علمی عرفانی در عالم ایجاد کرد که آن فلسفه های خشک دارد، لکن مبدل کرد به یک عرفان عینی و یک شهود واقعی برای ارباب شهود(74).

اهداف ناظر به تربیت اجتماعی:

از نقاط قوت یک نظام تربیتی، رها شدن از دایره تنگ و بسته فردیت و علایق فردی است، تا جایی که می توان از معیارهای ارزشگذاری یک دستگاه تعلیم و تربیت، وسعت نظر و عمق توجه آن به جامعه و اهداف آن را برشمرد.
امام خمینی در تبیین انگیزه قیام انبیا می گویند:
انبیا هم که آمده اند از طرف خدای تبارک وتعالی، برای همین تربیت بشر و برای انسان سازی است. تمام کتب انبیا خصوصاً کتاب مقدس قرآن کریم، کوشش دارند به اینکه این انسان را تربیت کنند برای اینکه با تربیت انسان، عالم اصلاح می شود(75).
ارتباط قانونمند انسان تربیت شده و اصلاح عالم در سخنان ایشان، از یک سوی نمایانگر عمق اندیشه تربیتی آن بزرگوار است، به این معنا که اگر حقیقتاً انگیزه اصلاح عالم، مورد نظر همه مکاتب یا ملتهاست، باید از تربیت انسان آغاز کنند و از دیگر سوی، بیانگر سعه صدر و بینش اجتماعی ایشان است که در تنظیم اهداف، به کمتر از اصلاح عالم اکتفا نمی کنند و این معنا کلام گهربار مولای متقیان را یادآور می شود که فرمودند: الشرف بالمهم العالیه، لابالرمم الباللیه (76).
شرف و بزرگواری (انسان) به میزان همتهای بلند (او) است؛ نه به استخوانهای پوسیده نیاکان.
امام خمینی در جای دیگر از سخنانش، یکی از آرمانها و آرزوهای خویش را استقرار صلح جهانی اعلام می کنند و می فرمایند:
امیدوارم که صلح جهانی بر پایه استقلال ملتها و عدم مداخله در امور یکدیگر و مراعات اصل حفظ تمامیت ارضی کشورهای منطقه بناگردد و هرگونه تعرضی به کشورهای دنیای سوم و اسلامی و به خصوص در این منطقه برخلاف موازین است که باید پایه و اساس درستی مابین ملتها باشد(77).
نکته قابل ذکر آن است که در سخنان برخی از زمامداران و حتی اندیشمندان بیگانه، آرمان صلح جهانی مطرح بوده و هست، ولیکن میان شعارها و باورهای قلبی و نیز تحقق آن در عمل، فاصله بسیار است.
از ویژگیهای حضرت امام این بود که به آنچه بیان می کرد، باور و اعتقاد عمیق داشت و در عملی کردن آنها نیز تا جایی که توانست پیش رفت و التزام به عمل، ایشان را از سایرین متمایز می ساخت.
از ویژگیهای تربیت اجتماعی، نفی سلطه پذیری است. تربیت اسلامی، ناظر به پرورش انسانهایی است که نه سلطه گر و نه سلطه پذیر باشند .
قرآن نیز بر این مطلب تأکید کرده است و می فرماید:
لاتظلمون و لاتظلمون (78).
نه ستم کنید، نه مورد ستم قرار گیرید.
همچنین در سخنان حضرت علی - علیه السلام - آمده است:
والله لان ابیت علی حسک السعدان مسهداً و...
سوگند به خدا اگر شب را بیدار بر روی خار سعدآن (گیاهی است دارای خار سر تیز) بگذارانم و (دست و پا و گردن) مرا در غلها بسته بکشند، محبوبتر است نزد من از اینکه خدا و رسول را روز قیامت، ملاقات کنم، در حالی که بر بعضی از بندگان ستم کرده و چیزی از مال دنیا غضب کرده باشم و چگونه به کسی ستم کنم برای نفسی که با شتاب به کهنگی و پوسیدگی باز می گردد و بودن در زیر خاک به طول می انجامد(79).
در فرمایشهای حضرت امیر (ع)، سلطه گری و ظلم و تعدی به مال دیگران نفی شده است، اگر چه تحقق اینها، مستلزم پذیرش سختیهای بسیار باشد.
امام خمینی در تمام سالیانی که علم مبارزه با ظلم و سلطه را بر دوش می کشید، لحظه ای از تقبیح سلطه پذیری و مذمت سلطه گری، غفلت نکرد و بارها و بارها بر این آرمان پافشاری می کرد و می فرمود:
از اول، انبیا، این دو شغل را داشته اند، شغل معنوی که مردم را از اسارت نفس خارج کنند، از اسارت خودش خارج کنند (که شیطان بزرگ است) و مردم و ضعفا را از گیر ستمگران نجات بدهند این دو شغل، شغل انبیاست(80).
و در ادامه می افزایند:
خود پیغمبر(ص) هم علمش این طور بود، تا آن روزی که حکومت تشکیل نداده بود، معنویات را تقویت می کرد، به مجرد اینکه توانست حکومت تشکیل بدهد علاوه بر معنویات، اقامه عدل کرد، حکومت تشکیل داد و این مستمندان را از زیر بار ستمگران تا آن قدر که وقت اقتضا داشت، نجات داد(81).
امام در بیان ارزش و حدود تربیت اجتماعی می فرمایند:
(انگیزه) تمام انبیا برای این بوده است که جامعه را اصلاح کنند و فرد را فدای جامعه می کردند ما فردی بالاتر از خود انبیا نداریم، ما فردی بالاتبر از ائمه - علیهم السلام - نداریم، این فردها، خودشان را فدا می کردند برای جامعه، خدای تبارک و تعالی می فرماید که انبیا را ما فرستادیم، بینات به آنها دادیم، آیات به آنها دادیم، میزان به ایشان دادیم و فرستادیم (لیقوم الناس بالقسط) غایت این است که مردم قیام به قسط بکنند عدالت اجتماعی در بین مردم باشد، ظلمها از بین برود، ستمگریها از بین برود و به ضعفا رسیدگی بشود، قیام به قسط بشود(82).