فهرست کتاب


تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاههای امام خمینی (س)

دکتر محمد رضا شرفی

هدفهای تربیتی از منظر امام خمینی (س)

غالب متفکران در تبیین اهداف، به افقهای دور دست وادی تربیت و عنوان هدفهای غایی یا دراز مدت، اهمیت ویژه ای می دهند و آن ها را دارای اولویت می دانند و در مراتب بعدی به ارائه هدفهای میانی (میان مدت) و نیز هدفهای مرحله ای (کوتاه مدت) می پردازند.
در نگرش امام خمینی نیز می توان به روشنی و شفافیت، چنین مرحلی را دربیان اهداف نظاره گر بود. ایشان معتقدند که بر مبانی حدیث قدسی، که فرموده خدای متعال است، اگر انسان به حقیقت عبودیت نایل و واصل شود، خداوند او را بشارت می دهد که در این صورت: گوش او خواهم بود که با آن می شنود و چشم او خواهم بود که با آن می بیند(64).
مضمون حدیث مذکور، به یکی از غایات و کمالات انسانی اشاره دارد که در آن مرتبه، اعضا و جوارح او نیز صبغه الهی پیدا می کند.
امام در تعبیر دیگری برآنند که هدف اصلی در تربیت انسان این است که انسان طبیعی بشود، یک انسن الهی، به طوری که همه چیزش الهی بشود، هرچه می بیند، حق ببیند(65).
به لحاظ اینکه در تربیت رسمی، حوزه و دانشگاه متولیانی هستند که هدفهای تربیتی را باید محقق کنند، امام به عنوان یک راهبرد چنین توصیه می کنند:
همت کنند به اینکه دانشگاه را یک مرکزی درست کنند که مرکز علم و تهذیب باشد(66).
... باید اشخاص متعهد چه در حوزه های علمیه و چه در دانشگاه، کمر خودشان را محکم ببندند برای اصلاح... و این دو مرکز باید علم و عمل، علم و تهذیب را به منزله دو بالی بدانند که با یکی از آنها نمی شود پرید، قدمهای بعد تهذیب است(67).
چنانچه حوزه و دانشگاه به عنوان نهادهایی که هدفهای تربیتی را در سطح عالی تحقق می بخشند، مد نظر قرار گیرند، می توان موفقیت آنها را در این امر، تضمینی برای پیشرفت و تحول امر تعلیم و تربیت در سایر سطوح تلقی کرد.

تنوع غایات و اهداف:

تربیت، منشوری کثیرالاضلاع است که از هر سوی بدان بنگریم، جلوه خاصی را نظاره گر خواهیم، به گونه ای که اندیشمندان، تربیت را در جنبه های اجتماعی، اخلاقی، (دینی) عقلانی (ذهنی)، عاطفی و بدنی (فیزیکی) مورد بررسی قرار می دهند. بر همین قیاس، غایات تربیت نیز از تنوع قابل ملاحظه ای برخوردار است.
از عوامل استحکام نظام تربیت اسلامی، علاوه بر تنوع اهداف و زمینه ها، می توان به توازن و تعادل موجود میان حوزه های گوناگون آن اشاره کرد. به عنوان نمونه، از یک سوی با هدفهایی نظیر عدالت اجتماعی مواجهیم و از سوی دیگر به گونه ای متوازن، هدفهایی را در زمینه های فردی، همچون خودسازی و تعالی نفس شاهد هستیم.
اینک برخی از رویکردهای امام در قلمرو اهداف تربیت را مرور می کنیم:

اهداف ناظر به تربیت اخلاقی (معنوی):

واژه تحول در بینش امام خمینی (س) در حقیقت واژه ای محوری و کلیدی و نیز نشانگر نقطه اوج در تربیت اخلاقی است ایشان ازتحول معجزه آسای ملت به منزله محصول اسلام و قوت ایمان نام می برند(68) و آن را منشأتغییرات تکوینی، تغییرات جهانی، و تغییرات موسمی تلقی می کنند(69). و نیز منشأ تحول ملت را تحول درنفوس می دانند و با استناد به آیه شریفه ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم می گویند: پس خدای تبارک و تعالی، تغییر نمی دهد مگر اینکه ما خودمان تغییر بدهیم خودمان را. و (70)با نگاهی موشکافانه مبنای تغییر و تحول را نیز توفیق الهی می دانند(71). و در جایی دیگر، مقصود اصلی انبیا را دعوت مردم به نور بیان (72)می کنند.
باید توجه داشت که در حوزه تربیت اخلاقی، مفاهیم و واژه های متنوعی دلالت بر آرمانها و اهداف دارد که برخی از آنها جامعیت بیشتری نسبت به سایرین دارد به عنوان مثال، واژه تزکیه به مفهوم پالایش درون از شوائب و در نهایت رشد و تعالی را در نظر آوریم. تزکیه به عنوان اصلی ترین مقصد انبیا و به عبارت دیگر، مقصد اساسی تعلیم و تربیت نیز به حساب می آید.
امام می فرمایند:
انگیزه بعثت این است که ما را از این طغیانها نجات دهد و ما تزکیه کنیم خودمان را، نفوس خودمان را مصفا کنیم، و نفوس خودمان را از این ظلمات نجات بدهیم، اگراین توفیق برای همگان حاصل شد، دنیا یک نور قرآن و جلوه نور حق(73).
ایشان در چشم اندازی عالی تر به عنوان یک هدف تربیت اخلاقی تحول علمی - عرفانی را مطرح می کنند و می فرمایند: مسأله بعثت یک تحول علمی عرفانی در عالم ایجاد کرد که آن فلسفه های خشک دارد، لکن مبدل کرد به یک عرفان عینی و یک شهود واقعی برای ارباب شهود(74).