فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

آداب تنبیه

تنبیه و مجازات زمانی معنی درست خود را می یابد و نقشی بیدارکننده و اصلاح کننده دارد که بر اساس آدابی صحیح اجرا شود و از همه مهمتر آنکه ریشه ها و زمینه های کجی و ناراستی شناخته شود و تلاش گردد که آن زمینه ها از بین برود، چنانکه امیر مؤمنان(ع) در عهدنامه مالک اشتر به او می آموزد که پس از استخدام درست کارگزاران و کارمندان، ایشان را بخوبی تأمین نماید تا نیازی به خیانت نداشته باشند، مگر آنان که از سر حرص و طمع دست به خیانت بیالایند که در این صورت باید با شدت و بدون تساهل و تسامح مجازات شوند تا کسی جرأت خیانت به خود راه ندهد:
ثم اسبغ علیهم الارزاق، فان ذلک قوة لهم علی استصلاح انفسهم، و غنی لهم عن تناول ما تحت ایدیهم، و حجة علیهم ان خالفوا امرک او ثلموا امانتک. فان احد منهم بسط یده الی خیانة اجتمعت بها علیه عندک اخبار عیونک، اکتفیت بذلک شاهدا، فبسطت علیه العقوبة فی بدنه، بمقام المذلة، و وسمته بالخیانة، و قلدته عار التهمة.(987)
پس روزی آنان را فراخ دار، که فراخی روزی نیرویشان دهد تا در پی اصلاح خود برآیند، و بی نیازی شان بود تا دست به مالی که در اختیار دارند نگشایند، و حجتی بود بر آنان اگر فرمانت را نپذیرفتند یا در امانت خیانت ورزیدند. پس اگر یکی از آنان دست به خیانتی گشود، و گزارش مأموران مخفی تو بر آن خیانت همداستان بود، بدین گواه بسنده کن، و کیفر او را با تنبیه بدنی بدو برسان و آنچه به دست آورده بستان. سپس او را خوار بدار و خیانتکار شما و طوق بدنامی در گردنش درآر.
اکنون به برخی نکاتی که در امر تنبیه باید رعایت گردد اشاره می شود.
1. تنبیه به عمل و صفت بد شخص تعلق می گیرد و هدف آن است که شخص از بدی جدا شود و نباید شخصیت انسانی او مورد اهانت و حقارت قرار گیرد. امیر مؤمنان(ع) فرموده است:
ان الله سبحانه قد وضع العقاب علی معاصیه ذیادة لعباده عن نقمته.(988)
بدرستی که خدای سبحان کیفر را بر معاصی خود قرار داده است تا بندگانش را از عذاب خویش بازدارد.
2. تنبیه باید سنجیده و حساب شده و دقیق باشد و به هیچ وجه از حد و اندازه فراتر نرود و از میزان خطا و جرم شدیدتر نباشد که در این صورت تأثیر مثبت خود را از دست می دهد و موجب عکس العمل می شود. نقل شده است که مردی از نزد پیامبر(ص) آمد و عرض کرد که خانواده ام نافرمانی می کنند، چگونه آنان را تنبیه کنم؟ حضرت فرمود: آنان را ببخش. آن شخص برای بار دوم و سوم سؤال خود را تکرار کرد و پیامبر(ص) نیز همان پاسخ را داد. آن گاه حضرت فرمود:
فعاقب بقدر الذنب.(989)
پس (اگر خواستی تنبیه کنی) به اندازه گناهی که کرده اند مجازات کن (و فراتر مرو).
از امیر مؤمنان(ع) نیز در این باره چنین روایت شده است:
الافراط فی الملامة یشب نار اللجاجة.(990)
افراط در سرزنش کردن، میزان لجاجت را افزونتر می کند.
همچنین نقل شده است که کسی نزد امام کاظم(ع) از رفتار فرزند خود شکایت کرد. حضرت به آن شخص درباره تنبیه فرزندش فرمود:
لاتضربه و اهجره و لا تطل.(991)
فرزندت را تنبیه بدنی مکن و (برای ادب کردنش) با او قهر کن، ولی قهرت طولانی نشود.
3. تنبیه برای تنبه و بیداری است و باید کاملاً متناسب شخص و عملی که از او سر زده است انتخاب شود. چشم پوشی، اخم، روی ترش کردن، روی برگداندن، ترک کردن، قهر کردن، به کنایه سخنی گفتن، اشاره لفظی، تذکر، سخن عادی، سخن تند،(992) و مانند اینها مراتبی است که به عنوان دارویی مؤثر از جانب طبیبی حاذق و دلسوز انتخاب می شود؛ و در صورتی که مرتبه ای لطیفتر نتیجه می دهد، استفاده از مراتب شدیدتر به هیچ وجه جایز نیست.(993)
نقل کرده اند که پیامبر اکرم(ص) به دیدار فاطمه(س) رفت، اما وارد خانه نشد و بازگشت. زمانی که علی(ع) به خانه آمد، فاطمه(س) ماجرا را برای او باز گفت. علی(ع) نزد پیامبر(ص) رفت و علت را جویا شد. پیامبر(ص) فرمود: پرده ای نقش دار به در خانه آویخته دیدم. و سپس اضافه کرد: مرا با دنیا چه کار؟
علی(ع) نزد فاطمه(س) بازگشت و آنچه از پیامبر(ص) شنیده بود بیان کرد. فاطمه(س) گفت: مرا به آنچه نظر و خواست آن حضرت است فرمان بده. علی(ع) گفت: آن پرده را نزد فلان کس که خانواده ای محتاجند بفرست.(994)
تنبهی بسیار لطیف برای انسانی کامل.
4. تنبیه نباید به هیچ وجه برای تشفی خاطر و ارضای خود و یا انتقام صورت بگیرد، زیرا تنبیه ابراز محبت و دلسوزی است در قالبی مناسب برای اصلاح و تربیت، و نه انتقامجویی و تخلیه احساسات، امیر مؤمنان(ع) فرموده است:
اضرب خادمک اذا عصی الله و اعف عنه اذا عصاک.(995)
اگر خدمتگزارت خدا را نافرمانی کرد، او را تنبیه کن ولی اگر شخص تو را نافرمانی کرد، او را ببخش.
نقل کرده اند که روزی امام سجاد(ع) یکی از بندگان خود را برای کاری خواند و پاسخی نشنید. بار دوم و سوم نیز او را خواند و پاسخی نشنید. سرانجام از او پرسید: پسرم! بانگ مرا نشنیدی؟ گفت: چرا. فرمود: چرا پاسخ ندادی؟ گفت: چون از شما نمی ترسم. حضرت فرمود:
الحمد لله الذی جعل مملوکی یأمننی.(996)
سپاس خدای را که بنده من از من نمی ترسد.
5. بهتر است تنبیه دور از چشم دیگران و در خفا صورت گیرد، مگر مواردی که لازم است دیگران متنبه شوند و با مشاهده مجازات گناهکار پروا گیرند، چنانکه در مورد برخی حدود الهی خداوند چنین مقرر کرده است؛ و در این گونه موارد نباید اهمال و تعویق روا داشت.
الزانیة و الزانی فاجلدوا کل واحد منهما مائة جلدة، و لاتأخذکم بهما رأفة فی دین الله ان کنتم تؤمنون بالله و الیوم الآخر و لیشهد عذابهما طائفة من المؤمنین.(997)
زن و مرد زناکار را هر یک صد تازیانه بزنید؛ و اگر به خدای و روز بازپسین ایمان دارید، نسبت به آن دو دلسوزی (بیجا) نکنید، و باید گروهی از مؤمنان در کیفر آن دو حضور یابند.
بدین ترتیب بازدارندگی از گناه افزون می شود و مایه پند و عبرت دیگران می شود. امیر مؤمنان(ع) فرموده است:
العاقل من اتعظ بغیره.(998)
عاقل کسی است که از مشاهده دیگران پند گیرد.
6. شخصی که تنبیه می شود باید نسبت به تنبیه خود توجیه باشد و بداند که چرا مجازات می شود؛ و باید این امر به گونه ای باشد که شخص خود را مستحق آن ببیند و از تأیید درونی وی برخوردار باشد تا تأثیر بیدارکننده و بازدارنده و اصلاح کننده داشته باشد.
نقل کرده اند که یکی از دوستداران علی(ع) که برده ای سیاه بود، دچار لغزش شد و سرقتی کرد. او را نزد امیر مؤمنان(ع) آوردند. پس از آنکه اقرار کرد و مسلم شد که باید حد بخورد، امام(ع) پنجه راست او را قطع کرد، پس آن را به دست چپ گرفت و در حالی که قطرات خون می چکید بیرون رفت. ان الکوا که از خوارج بود، با دیدن این صحنه فرصت را مغتنم شمرد و پیش رفت و از آن مرد پرسید: چه کسی پنجه ات را قطع کرده است؟ او که منظور ابن الکوا را از دلسوزی دروغینش دریافته بود، گفت: پنجه ام را سید اوصیای پیامبران برید، پیشوای روسفیدان قیامت، دیحق ترین مردم نسبت به مؤمنان، علی بن ابی طالب(ع) امام هدایت و همسر فاطمه زهرا دخت محمد مصطفی، ابوالحسن مجتبی و ابوالحسین مرتضی، پیشتاز بهشتهای نعمت، مبارز شجاعات، انتقام گیرنده از جهالت پیشگان، بخشنده زکات، پسر عموی رسول خدا، رهبر راه رشد و کمال، گوینده گفتار راستین، شجاع مکی، بزرگوار باوفا.
ابن الکوا با شنیدن این سخنان برآشفت و گفت: وای بر تو ای سیاه! دستت را قطع می کند و تو این گونه ثنایش می گویی؟
پاسخ داد: چرا ثنایش نگویم در حالی که محبتش با گوشت و خونم آمیخته است؟ به خدا سوگند که دستم را جز بحق نبرید تا مرا از مجازات آخرت نجات دهد!(999)

سخن پایانی

باید در نظر داشت که روشهای تربیتی یاد شده و جز اینها که باید طبق اصول تربیت در جهت اهداف مطلوب به کار گرفته شوند، زمانی نتیجه می دهند و به کمک آنها می توان صفات باطنی را اصلاح کرد و صفحه دل را از آلودگیها پاک نمود و کمالات اخلاقی را در آدمی جلوه بخشید که در اثر تکرار و تلقین و تمرین، آن کمالات در روح انسان نقش ببندد و راسخ و غیر قابل زوال گردد، یا لااقل به آسانی زایل نشود. مثلاً اگر شخصی ترسو بخواهد این صفت زشت را از خود بزداید و به صفت شجاعت دست یابد، باید مکرر در جریانات و اقدامات سخت و هولناک که دل را می لرزاند گام نهد و استوار ماند که هرگاه در یکی از این موارد گام می نهد و از اقدام شجاعانه خود لذت می برد و زشتی گریز از معرکه ها را درک می کند، صورتهایی از کمال در روح او نقش می بندد و در اثر تکرار و تمرین به جایی می رسد که ملکه شجاعت در او راسخ می شود.(1000)
کتاب هدایت الهی - قرآن کریم - انسان را بدین ترتیب به سوی مقصد کمال سیر می دهد و به صفات الهی متصف می سازد. به بیان امام خمینی(ره):
قرآن کتاب معجزه است و در عین حال که در قرآن راجع به مسائل، تکرار زیاد است. البته در هر تکراری مسائلی طرح شده است، اما برای اینکه برای رشد مردم قرآن آمده است و برای انسان سازی، مسائلی که برای ساختن انسان است، نمی شود یک دفعه بگویند و از آن رد بشوند؛ باید هی بخوانند، توی گوشش مکرر کنند. تلقین است، تلقین با یک دفعه درست نمی شود. اگر شما بخواهید بچه ای را تربیت کنید، باید یک مسأله را چندین دفعه با چند زبان، با چند وضع به او بخوانید، مطلب یکی باشد لکن طرز بیانش (مختلف باشد)، به طوری که در قلب او نقش ببندد.(1001)
البته همه تلاشهای تربیتی نقش اعدادی دارد و نقش ایجادی از آن خدای متعال است و هر حسن و کمالی از اوست و مربی اول و آخر هم اوست.
والحمدلله
الذی هو الاول و الاخر
و الظاهر و الباطن




...................) Anotates (.................
1) قرآن، تین / 4 - 6.
2) امام روح الله خمینی، صحیفه نور، مجموعه رهنمودهای امام خمینی، چاپ اول، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1361 - 1371 ش، ج 7، ص 282.
3) قرآن، ابراهیم / 1.
4) تفسیر امام خمینی، حزب جمهوری اسلامی، صص 101 - 103.
5) قرآن، آل عمران / 79.
6) ابومحمد الحسن بن محمد الدیلمی، ارشاد القلوب، الطبعة الرابعة، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1398 ق. ج 1، ص 161.
7) قرآن، اسراء / 9.
8) قرآن، نحل / 89.
9) قرآن، روم / 30.
10) سید محمد حسین طباطبایی، قرآن در اسلام، دارالکتب الاسلامیة، تهران، 1353 ش. صص 12 - 13.
11) قرآن، بقره / 257.
12) صحیفه نور، ج 13، صص 265 - 266.
13) قرآن، بقره / 189.
14) ابوالنضر محمد بن مسعود السلمی العیاشی، تفسیر العیاشی، تحقیق هاشم الرسولی المحلاتی، المکتبة العلمیة الاسلامیة، طهران، ج 1، ص 86؛ محمد باقر المجلسی، بحارالانوار الجامعة لعلوم الائمة الاطهار، الطبعة الثالثة، داراحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق. ج 2، ص 104.
15) ابوالحسن محمد بن الحسین (الشریف الرضی)، نهج البلاغة، ضبط نصه وابتکر فهارسه العلمیة صبحی الصالح، الطبعة الاولی، دارالکتاب اللبنانی، بیروت، 1387 ق. خطبه 154؛ با استفاده از ترجمه سید جعفر شهیدی، چاپ اول، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1368 ش.
16) جمال الدین محمد بن مکرم ابن منظور، لسان العرب، نسقه و علق علیه و وضع فهارسه علی شیری، الطبعة الاولی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1408 ق. ج 5، ص 126.
17) و جعلنا ابن مریم و امه آیة و آویناهما الی ربوة ذات قرار و معین.
و پسر مریم و مادرش را نشانه ای گردانیدیم و آن دو را در سرزمینی بلند که جای زیست و دارای آب زلال بود جای دادیم.
قرآن، مؤمنون / 50.
18) ابوالقاسم الحسین بن محمد الراغب الاصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق و ضبط محمد سید کیلانی، دارالمعرفة، بیروت، ص 187.
19) همان.
20) قرآن، اسراء / 24.
21) قرآن، شعراء / 18.
22) المفردات، ص 187.
23) ابوالحسین احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بتحقیق و ضبط عبدالسلام محمد هارون، الطبعة الثانیة، شرکة مکتبة و مطبعة الحلبی، مصر، 1389 ق. ج 2، صص 381 - 382؛ لسان العرب، ج 5، ص 95؛ مجدالدین محمد بن یعقوب الفیروزآبادی، القاموس المحیط، مطبعة السعادة، مصر، 1371 ق. ج 1، ص 73؛ محمد مرتضی الزبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، دار مکتبة الحیاة، بیروت، ج 1، ص 260.
24) الرب فی الاصل التربیة و هو: انشاء الشی ء حالا فحالا الی الی حد التمام. المفردات، ص 184.
25) ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، من لایحضره الفقیه، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، الطبعة الثانیة، منشورات جماعة المدرسین، قم، 1404 ق. ج 4، ص 380.
26) قرآن، یونس / 23.
27) ر. ک. السید محمد الحسین الطباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، دارالکتاب الاسلامی، قم، 1393 ق. ج 10، ص 38.
28) نهج البلاغه، حکمت 385.
29) قرآن، انعام / 32.
30) ر. ک: تفسیر المیزان، ج 7، ص 57.
31) قرآن، آل عمران / 185، حدید / 20.
32) امام روح الله خمینی، تفسیر سوره حمد، تهیه و تنظیم از علی اصغر ربانی خلخالی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، صص 56 - 57.
33) از رسول خدا(ص): ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، الخصال، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، مکتبة الصدوق، طهران، 1389 ق. ج 1، ص 25؛ از علی(ع): ابومحمد الحسن بن علی بن الحسین بن شعبة الحرانی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، مکتبة بصیرتی، قم، 1394 ق. ص 150؛ از امام سجاد(ع): ابوجعفر محمد بن یعقوب الکلینی، الکافی، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، دارالکتب الاسلامیة، طهران، 1388 ق. ج 2، ص 315.
34) تفسیر سوره حمد، صص 73 - 74.
35) نهج البلاغه، حکمت 77.
36) همان، حکمت 103.
37) همان، خطبه 103.
38) همان، حکمت 432.
39) محمد تقی جعفری، تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، چاپ دوم، انتشارات اسلامی، تهران، ج 1، ص 554 (فقط بیت دوم).
40) قرآن، نساء / 100.
41) تفسیر سوره حمد، ص 47.
42) من یخرج من طبیعته و هوی نفسه و حوله و قوته و اشاراته و عباراته و علمه و رسمه الی الله فی طلب مشاهدته، و الی الرسول فی متابعته، بنعت المحبة، و یدرکه فی تضاعیف السیر بعض الامتحان، و یقع فی منزل الفترة بعد المجاهدة، فقد وقع اجر الوصلة له؛ لان الله تعالی یجازیه بصدق المقدم الاول، قبل ان یهاجر عما دون الله، و قبل ان یخرج عن جمیع مراداته و هواه متبعا لاوامر الله و ما یوصله الی رضوانه. صدرالدین ابومحمد روزبهان بن ابی نصر البقلی الشیرازی، عرائس البیان من حقائق القرآن، مخطوط، کتابخانه عاطف افندی، ترکیه، رقم 254، ج 1، ص 81 ب.
43) قرآن، مائده / 105.
44) قرآن، آل عمران / 120.
45) قرآن، غاشیه / 22.
46) نهج البلاغه، حکمت 359.
47) همان، حکمت 219.
48) همان، حکمت 226.
49) همان، حکمت 282.
50) همان،حکمت 456.
51) همان، حکمت 405.
52) همان، خطبه 103.
53) صدرالدین محمد بن ابراهیم الشیرازی (صدرالمتألهین)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (الاسفار الاربعة)، مکتبة المصطفوی، قم، 1378 ق. ج 1، صص 21 - 22.
54) نهج البلاغه، خطبه 103.
55) همان.
56) قرآن، مائده / 15 - 16.
57) قرآن، آل عمران / 103.
58) نهج البلاغه، خطبه 26.
59) قرآن، نحل / 36.
60) قرآن، بقره / 83.
61) قرآن، بقره / 170.
62) قرآن، احزاب / 67.
63) قرآن، انعام / 116.
64) الکافی، ج 1، ص 15.
65) نهج البلاغه، کلام 201.
66) همان، خطبه 32.
67) همان، نامه 69.
68) عزالدین بن هبة الله بن ابی الحدید المعتزلی، شرح نهج البلاغه، بتحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الطبعة الاولی، دار احیاء الکتب العربیة، مصر، 1378 ق. ج 20، ص 279.
69) جلال الدین محمد بلخی (مولوی)، مثنوی معنوی، به اهتمام و تصحیح رینولد نیکلسون، لیدن، 1925 م. افست مؤسسه مطبوعاتی علمی، دفتر اول، ج 1، صص 174 - 175.
70) نهج البلاغه، نامه 31.
71) همان، حکمت 468.
72) قرآن، نمل 34.
73) جمال الدین محمد خوانساری، شرح غررالحکم و درر الکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران، 1360 ش. ج 3، ص 129.
74) همان.
75) همان.
76) عبدالواحد التمیمی الآمدی، غررالحکم و درر الکلم، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات بیروت. 1407 ق. ج 1، ص 20؛ حسین النوری الطبرسی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، الطبعة الثانیة، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بیروت، 1408 ق. ج 11، ص 318.
77) غررالحکم، ج 1، ص 292.
78) همان، ص 127.
79) همان، ص 335؛ مستدرک الوسائل، ج 11، ص 320.
80) محمد بن ابراهیم النعمانی، الغیبة، تحقیق علی اکبر الغفاری، مکتبة الصدوق، ص 239؛ بحارالانوار، ج 52، ص 352.
81) قطب الدین ابوالحسین سعید بن هبة الله الراوندی، الخرائج و الجرائح، الطبعة الثانیة، مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت، 1411 ق. ج 2، ص 840 ( بها آمده است)؛ بحارالانوار، ج 52، ص 336.
82) ملک الشعرای بهار
83) ابوالمجد مجدود بن آدم (سنایی)، مثنویهای حکیم سنایی، به کوشش محمد تقی مدرس رضوی، انتشارات دانشگاه تهران، 1348 ش. ص 131.
84) تفسیر المیزان، ج 9، ص 248.
85) قرآن، نساء / 5.
86) قرآن، توبه / 34 - 35.
87) قرآن، تکاثر / 1.
88) غررالحکم، ج 2، ص 101.
89) تحف العقول، ص 137.
90) شرح غررالحکم، ج 1، ص 374.
91) همان، ج 3، ص 396.
92) قرآن، علق / 6 - 7.
93) شرح غررالحکم، ج 3، ص 351.
94) غررالحکم، ج 1، صص 262 - 263.

95) همان. ص 263.
96) الکافی، ج 2، ص 307؛ الخصال، ج 1، ص 12؛ ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، الامالی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1400 ق. ص 243؛ ابونعیم احمد بن عبدالله بن احمد الاصبهانی، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، دارالفکر، بیروت، ج 3، صص 53، 109، ج 8، ص 253؛ ابوعبدالله محمد بن سلامة القضاعی، مسند الشهاب، بتحقیق عبدالحمید السلفی، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1407 ق. ج 1، ص 343؛ ابوحامد محمد بن محمد الغزالی، احیاء علوم الدین، صحح باشراف عبدالعزیز عزالدین السیروان، دارالقلم، بیروت، ج 4، ص 182.
97) بحارالانوار، ج 78، ص 12.
98) الکافی، ج 5، ص 73، ج 6، ص 287؛ محمد بن الحسن الحر العاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، بتصحیح و تحقیق و تذییل عبدالرحیم الربانی الشیرازی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ج 12، ص 17.
99) محمد بن محمد الشعیری، جامع الاخبار، تحقیق حسن المصطفوی، مرکز نشر الکتاب، طهران، 1382 ق. ص 128؛ بحارالانوار، ج 72، صص 47 - 48.
100) نهج البلاغه، حکمت 319.
101) بحارالانوار، ج 78، ص 12.
102) غررالحکم، ج 1، ص 12.
103) بحارالانوار، ج 78، ص 353.
104) الکافی، ج 4، ص 403؛ ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی، تهذیب الاحکام، حققه و علق علیه السید حسن الموسوی الخراسان، دارالکتب الاسلامیة، طهران، 1390 ق. ج 5. ص 102.
105) ر. ک: محمدرضا حکیمی، گزارشی درباره الحیاة، چاپ سوم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1369 ش. صص 28 - 31.
106) قرآن، نحل / 97.
107) نهج البلاغه، حکمت 229.
108) همان، حکمت 371.
109) شرح غررالحکم، ج 5، ص 357.
110) قرآن، بقره / 168.
111) قرآن، اعراف / 31.
112) غررالحکم، ج 2، ص 85.
113) همان. ص 259.
114) الکافی، ج 4، ص 53؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 361.
115) من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 327.
116) صحیفه سجادیه، ترجمه صدربلاغی، انتشارات حسینیه ارشاد، 1355 ش. دعای 8، ص 144.
117) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 61.
118) الکافی، ج 4، ص 53.
119) تحف العقول، ص 208؛ بحارالانوار، ج 78، 165.
120) شرح غررالحکم، ج 2، ص 386.
121) همان، ص 419.
122) همان، ج 4، ص 372.
123) همان، ج 5، ص 405.
124) قرآن، مائده / 105.
125) قرآن، انعام / 153.
126) قرآن، حشر / 18 - 20.
127) مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة (المنسوب الی الامام الصادق(ع) )، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1400 ق، ص 13؛ بحارالانوار، ج 2، ص 32؛ و از علی(ع): احمد بن محمدبن حجرالهیتمی، الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقة، تخریج و تعلیق عبدالوهاب بن عبداللطیف، الطبعة الثانیة، مکتبة القاهرة، 1385 ق. ص 129؛ سلیمان القندوزی الحنفی، ینابیع المودة، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ج 2، ص 113.
128) تفسیر المیزان، ج 6، ص 165.
129) قرآن، بقره / 28 - 29.
130) تفسیر المیزان، ج 1، ص 111.
131) همان، ص 113.
132) قرآن، بقره / 30.
133) السید حیدر الآملی، نص النصوص فی شرح فصوص الحکم (المقدمات)، با تصحیحات و مقدمه و فهرستها: هانری کربن و عثمان یحیی، قسمت ایرانشناسی انستیتو ایران و فرانسه، تهران، 1353 ش، صص 48 - 49.
134) تفسیر المیزان، ج 1، صص 115 - 116.
135) قرآن، بقره / 31 - 33.
136) تفسیر المیزان، ج 1، ص 117.
137) قرآن، انبیاء / 27.
138) تفسیر المیزان، ج 1، صص 116 - 117.
139) ابوعبدالله محمد بن اسماعیل البخاری، صحیح البخاری، شرح و تحقیق قاسم الشماعی الرفاعی، الطبعة الاولی، دارالقلم، بیروت، 1407 ق. ج 8، ص 391؛ ابوعبدالله احمد بن محمد الشیبانی، مسند، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 2، ص 244؛ علاء الدین بن حسام الدین المتقی الهندی، کنز العمال فی الحادیث الاقوال و الافعال، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1409 ق، ج 6، ص 129؛ بدین صورت نیز وارد شده است: ان الله خلق آدم علی صورته. الکافی، ج 1، ص 134؛ بحارالانوار، ج 4، ص 12. در شرح و تأویل این حدیث ر. ک: امام روح الله خمینی، چهل حدیث، چاپ ششم، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1374 ش. صص 631 - 636؛ حسن زاده آملی، عیون مسائل النفس و سرح العیون فی شرح العیون، چاپ اول، انتشارات امیرکبیر، 1371 ش. صص 37 - 38، 53 - 58.
140) نص النصوص، صص 48 - 49.
141) قرآن، انعام / 165.
142) قرآن، ص / 26.
143) قرآن، حشر / 19.
144) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 6، ص 165.
145) قرآن، انشقاق / 6.
146) معجم مقاییس اللغة، ج 5، ص 167.
147) المفردات، ص 426؛ مجدالدین ابوالسعادات المبارک بن محمد المعروف بابن الاثیر الجزری، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق طاهر احمد الزاوی، محمود محمد الطناحی، چاپ چهارم، افست انتشارات اسماعیلیان، قم، 1364، ش. ج 4، ص 155.
148) تفسیر المیزان، ج 20، ص 242.
149) در جستجوی راه از کلام امام، دفتر بیست و دوم، فرهنگ و تعلیم و تربیت، چاپ اول، انتشارات امیرکبیر، 1364 ش. ص 364.
150) الاسفار الاربعة، ج 1، صص 21 - 22.
151) ن. ک: ابویوسف یعقوب بن اسحاق الکندی، رسائل الکندی الفلسفیة، حققها و اخرجها و قدم لها محمد عبدالهادی ابوریدة، دارالفکر العربی، مصر، 1950 م. ص 172.
152) قرآن، آل عمران / 79.
153) تفسیر سوره حمد، ص 103.
154) مصباح الشریعة، ص 7؛ حسن مصطفوی، ترجمه و شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، انتشارات قلم، 1363 ش. صص 453 - 454.
155) ابان بن تغلب از امام باقر(ع) این حدیث را چنین نقل کرده است که در شب معراج خدای متعال به پیامبر اکرم(ص) فرمود:
ما یتقرب الی عبد من عبادی بشی ء احب الی مما افترضت علیه و انه لیتقرب الی بالنافلة حتی احبه فاذا احببته کنت اذا سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به و لسانه الذی ینطق به و یده التی یبطش بها، ان دعانی اجبته و ان سالنی اعطیته.
هیچ یک از بندگانم به من تقرب نجوید با عملی که نزد من محبوبتر باشد از آنچه بر او واجب کرده ام. همانا بنده من به وسیله نوافل و مستحبات - که من واجب نکرده ام ولی او فقط به خاطر محبوبیت آنها نزد من انجام می دهد - به من تقرب می جوید تا محبوب من می گردد. همینکه محبوب من گشت، من گوش او می شوم که با آن می شنود و چشم او می شوم که با آن می بیند و زبان او می شوم که با آن سخن می گوید و دست او می شوم که با آن حمله می کند. اگر مرا بخواند اجابت می کنم و اگر از من بخواهد می بخشم.
الکافی، 2، ص 352؛ وسائل الشیعة، ج 3، ص 53؛ و نیز ر. ک: فخرالدین محمد بن عمر الخطیب الرازی، التفسیر الکبیر، الطبعة الثالثة، ج 21، ص 90؛ محیی الدین ابوعبدالله محمد بن علی ابن عربی، الفتوحات المکیة، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 2، ص 341.
156) امام روح الله خمینی، پرواز در ملکوت (اسرار الصلوة)، به اهتمام سید احمد فهری، چاپ اول، نهضت زنان مسلمان، 1359 ش. ج 1، ص 46.
157) امام روح الله خمینی، مصباح الهدایة الی الخلافه و الولایة، مقدمه از سید جلال الدین آشتیانی، چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1372 ش. ص 22.
158) تفسیر المیزان، ج 2، ص 374.
159) نهج البلاغه، حکمت 89.
160) صحیفه نور، ج 14، ص 30.
161) قرآن، نحل / 36.
162) قرآن، انبیاء / 25.
163) قرآن، اعراف، 59.
164) قرآن، شعراء / 108.
165) قرآن، اعراف / 65، شعراء / 126.
166) قرآن، اعراف / 73، شعراء / 144.
167) قرآن، اعراف / 85، شعراء / 179.
168) قرآن، آل عمران / 51.
169) تفسیر المیزان، ج 4، صص 111 -112.
170) همان، ج 7، صص 166.
171) قرآن، اسراء / 7.
172) تفسیر المیزان، ج 7، ص 166.
173) قرآن، شمس / 7 - 10.
174) شرح غررالحکم، ج 4، ص 135.
175) همان، ج 5، ص 320.
176) همان، ص 411.
177) همان، ج 1، ص 348.
178) قرآن، آل عمران / 200.
179) تفسیر المیزان، ج 4، ص 92.
180) قرآن، آل عمران / 103 - 104.
181) قرآن، حجرات / 10.
182) قرآن، مائده / 2.
183) الکافی، ج 2، ص 166.
184) همان، ص 199.
185) قرآن، یونس / 6.
186) نهج البلاغه، خطبه 185.
187) قرآن، فصلت / 53.
188) قرآن، لقمان / 20.
189) قرآن، یوسف / 111.
190) قرآن، نمل / 69.
191) قرآن، آل عمران / 137.
192) نهج البلاغه، نامه 31.
193) قرآن، شمس / 7 - 8.
194) تفسیر المیزان، ج 16، صص 178 - 179.
195) قرآن، روم / 30.
196) نهج البلاغه، خطبه 1.
197) اسماعیل بن حماد الجوهری، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة، الطبعة الرابعة، دارالعلم للملایین، بیروت، 1990 م. ج 2، ص 781؛ لسان العرب، ج 10، ص 285.
198) ن. ک: قرآن، مریم / 90، انفطار / 1.
199) المفردات، ص 382.
200) قرآن، انعام / 14.
201) ابومنصور محمد بن احمد الازهری، تهذیب اللغة، حققه جماعة من العلماء، الدار المصریة للتألیف و الترجمة، مصر، 1384 ق. ج 13، ص 326؛ الصحاح، ج 2، ص 781؛ امین الاسلام ابوعلی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مکتبة المرعشی النجفی، قم، 1403 ق. ج 2، ص 279؛ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 3، ص 457؛ فخرالدین بن محمد الطریحی، مجمع البحرین، المکتبة المرتضویه، طهران، 1365 ش. ج 3، ص 438.
202) الصحاح، ج 2، ص 781؛ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 3، ص 457؛ لسان العرب، ج 10، ص 286.
203) چهل حدیث، ص 179.
204) المفردات، ص 382.
205) النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 3، ص 457.
206) جمال الدین محمد بن عبدالله بن مالک الاندلسی، الفیة ابن مالک فی النحو و الصرف، دارالکتب المصریة، القاهرة، 1348 ق. ص 41.
207) علی اکبر دهخدا، لغتنامه، چاپ اول، سازمان لغتنامه دهخدا، 1325 - 1352 ش. ذیل واژه طبیعت؛ محمد معین، فرهنگ فارسی، چاپ چهارم، انتشارات امیرکبیر، 1360 ش. ج 2، ص 2213.
208) مرتضی مطهری، فطرت، چاپ اول انجمن اسلامی دانشجویان مدرسه عالی ساختمان، 1361 ش. صص 20 - 21.
209) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه غریزه؛ فرهنگ معین، ج 2، ص 2410.
210) فرهنگ معین، ج 2، ص 2410.
211) فطرت، صص 21 - 22.
212) مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ج 2، ص 494.
213) فطرت، ص 23.
214) امام روح الله خمینی، طلب و اراده، ترجمه و شرح سید احمد فهری، چاپ اول، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1362 ش. صص 152 - 153.
215) همان.
216) شهریست پرکرشمه و خوبان ز شش جهت - چیزیم نیست ورنه خریدار هر ششم
شمس الدین محمد حافظ شیرازی، دیوان اشعار، به اهتمام انجوی شیرازی، انتشارات محمد علی علمی، 1346 ش. ص 204.
217) هرگز وجود حاضر و غایب شنیده ای - من در میان جمع و دلم جای دیگر است
مشرف الدین مصلح بن عبدالله سعدی شیرازی.

218) چهل حدیث، صص 182 - 184.
219) قرآن، انعام / 75 - 79.
220) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 7، صص 177 - 178.
221) دیوان حافظ شیرازی، ص 69.
222) طلب و اراده، صص 152 - 153.
223) چهل حدیث، صص 180 - 181.
224) التفسیر الکبیر، ج 22، ص 39؛ الاسفار الاربعة، ج 1، ص 31.
225) ن. ک: فطرت، صص 49 - 50.
226) الحکمة هی العلم بالحقائق علی ما هی علیه. داود بن محمود القیصری، شرح فصوص الحکم، به سعی و اهتمام اسدالله المحلاتی، چاپ سنگی، مطبعة دارالفنون، تهران، 1299 ق. ص 226؛ الفسلفة استکمال النفس الانسانیة بمعرفة حقائق الموجودات علی ما هی علیها... الاسفار الاربعة، ج 1، ص 20.
227) فلسفه مصدر جعلی عربی واژه فیلوسوفیا در زبان یونانی است. واژه فیلوسوفیا از دو واژه فیلو به معنی دوستداری و سوفیا به معنی دانایی ساخته شده است و فیلوسوفیا یعنی دوستداری دانایی. رسائل الکندی الفلسفیة، ص 172.

228) محسن شکوهی یکتا، مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، دفتر تحقیقات و برنامه ریزی درسی، 1363 ش. ص 67.
229) فطرت، ص 53.
230) قرآن، رحمن / 60.
231) ابوعبدالله محمد بن عبدالله الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، دارالمعرفة، بیروت، ج 1، ص 26، ج 4، ص 181؛ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 1، ص 299؛ جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، الطبعة الاولی، دارالفکر، بیروت، 1401 ق. ج 1، ص 263؛ بحارالانوار، ج 73، ص 192.
232) ر. ک: فطرت، صص 53 - 54؛ مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، ص 72.
233) مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، ص 73.
234) ر. ک: فطرت، ص 55.

235) ر. ک: مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، صص 73 - 74.
236) قرآن، اخلاص / 1 - 4.
237) قرآن، بقره / 138.
238) قرآن، اسراء / 84.
239) المفردات، ص 269.
240) قرآن، اعراف / 58.
241) قرآن، انعام / 19.
242) قرآن، روم / 30.
243) قرآن، عبس / 20.
244) قرآن، انفال / 42.
245) قرآن، نجم / 39 - 41.
246) قرآن، بقره / 6 - 7.
247) تفسیر المیزان، ج 13، صص 189 - 193.
248) قرآن، ابراهیم / 4.
249) قرآن، نازعات / 17 - 19.
250) سید محمود طالقانی، پرتوی از قرآن، چاپ اول، شرکت سهامی انتشار، 1345 ش. ج 3، صص 92 - 93.
251) صالح عبدالعزیز، عبدالعزیز عبدالمجید، التربیة و طرق التدریس، الطبعة الثانیة عشرة، دارالمعارف، القاهرة، 1976 م. ج 1، ص 124.
252) سید محمد باقر حجتی، اسلام و تعلیم و تربیت، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج 1، ص 79.
253) قرآن، نوح / 26 - 27.
254) قرآن، روم / 19.
255) ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، الطبعة الاولی، بولاق، مصر، 1323 ق. افست دارالمعرفة، بیروت، 1406 ق. ج 21، ص 21، ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 8، ص 238؛ تفسیر مجمع البیان، ج 4، ص 229؛ جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، مکتبة المرعشی النجفی، قم، 1404 ق. ج 2، ص 15؛ محمد بن محمد رضا القمی المشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تحقیق حسین درگاهی، الطبعة الاولی، مؤسسة الطبع و النشر التابعة لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، 1409 - 1411 ق. ج 10، ص 182.
256) شهاب الدین محمد بن احمد الابشیهی، المستطرف فی کل فن مستظرف، شرحها و حققها مفید محمد قمیحة، الطبعة الثانیة، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1406 ق. ج 2، ص 478.
257) غررالحکم، ج 1، ص 340.
258) همان، ص 288.
259) اسماعیل حقی البروسوی، روح البیان فی تفسیر القرآن، طبع حجری، المطبعة العثمانیة، مصر، 1306 ق. ج 1، ص 104.
260) التربیة و طرق التدریس، ج 1، ص 128.

261) همان، صص 84 - 86.
262) قرآن، روم / 12.
263) مسند احمل بن حنبل، ج 2، صص 275، 393.
264) مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، ص 123.
265) الکافی، ج 2، ص 375؛ الشیخ عباس القمی، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، مؤسسه انتشارات فراهانی، تهران، ج 1، ص 166.
266) مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 405.
267) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 45.
268) طالح به معنی بدکردار، تبهکار و فاسد است. فرهنگ معین، ج 2، ص 2202.
269) تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی، ج 1، ص 334.
270) امالی الصدوق، ص 28؛ بحارالانوار، ج 1، ص 202، ج 74، صص 185 - 186.
271) قرآن، فرقان / 27 - 29.
272) حارث بن عبدالله مشهور به حارث اعور یا حارث همدانی از خواص اصحاب امیر مؤمنان(ع) و یکی از ده نفر یاران مورد اعتماد آن حضرت بوده است. ذهبی اورا از بزرگان علمای تابعین شمرده و از قول ابوبکر بن ابی داود آورده است که او فقیه ترین مردمان بوده است. درگذشت وی را به سال 65 هجری نوشته اند. ر. ک: ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، صححه و علق علیه و قدم له حسن المصطفوی، انتشارات دانشگاه مشهد، 1348 ش. ص 89؛ شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان الذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، دارالفکر، بیروت، ج 1، صص 435 - 437؛ قاضی نورالله شوشتری، مجالس المؤمنین، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، تهران، 1354 ش.ج 1، صص 308 - 309؛ شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، انتشارات جاویدان، تهران ج 1، صص 240 - 241؛ السید ابوالقاسم الموسوی الخوئی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، دارالزهراء، بیروت، 1403 ق. ج 4، صص 196 - 197.

273) نهج البلاغه، نامه 69.
274) شرح ابن ابی الحدید، ج 20، ص 272.
275) غررالحکم، ج 2، ص 224.
276) تحف العقول، صص 164 - 165.
277) غررالحکم، ج 2، ص 224.
278) ر. ک: مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، ص 131.
279) قرآن، عبس / 24.

280) الکافی، ج 1، ص 50؛ محمد بن المرتضی المدعو ملا محسن الفیض الکاشانی، کتاب الصافی فی تفسیر القرآن، تصحیح حسن الحسینی اللواسانی النجفی، الطبعة الخامسة، المکتبة الاسلامیة، طهران، 1356 ش. ج 2، ص 789؛ وسائل الشیعة، ج 18، ص 43.
281) صحیفه نور، ج 13، ص 265.
282) قرآن، آل عمران / 164.
283) زین الدین بن علی بن احمد العاملی (الشهید الثانی)، منیة المرید فی آداب المفید و المستفید، اعداد السید احمد الحسینی، مجمع الذخائر الاسلامیة، قم، 1402 ق. ص 26.
284) نحو التربیة الاسلامیة الخبرة، صص 24 - 25، به نقل از باقر شریف قریشی، نظام تربیتی اسلام، چاپ اول، انتشارات فجر، 1362 ش. ص 77.
285) صحیفه نور، ج 6، ص 237.
286) ن. ک: نظام تربیتی اسلام، ص 85.
287) قرآن، اعراف / 34.
288) قرآن، جاثیه / 28.
289) قرآن، انعام / 108.
قرآن، جاثیه / 28.
290) قرآن، مائده / 66.
291) قرآن، آل عمران / 113.
292) قرآن، غافر / 5.
293) قرآن، یونس / 47.
294) تفسیر المیزان، ج 4، صص 96 - 97.
295) نهج البلاغه، نامه 45.
296) ن. ک: السید جعفر مرتضی العاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، قم، 1400 ق. ج 1، صص 81 - 82.
297) ن. ک: همان، ص 82.
298) نهج البلاغه، خطبه 26.
299) ن. ک: ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الاکبر (تاریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شمادة و سهیل زکار، الطبعة الثانیة، بیروت، 1408 ق. ج 1 (المقدمة) صص 108 - 109.
300) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 1، صص 432 - 438.
301) ن. ک: ابراهیم رشیدپور، آیینه های جیبی آقای مک لوهان، چاپ دوم، انتشارات سروش، 1354 ش. صص 7، 28، 132.
302) مرتضی مطهری، بیست گفتار، چاپ پنجم، انتشارات صدرا، 1358 ش، ص 174.
303) قرآن، لقمان / 32.
304) نهج البلاغه، حکمت 217.
305) بیست گفتار، ص 176.
306) الکافی، ج 2، ص 253.
307) همان.
308) ن. ک: ژان ژاک روسو، امیل، ترجمه غلامحسین زیرک زاده، چاپ چهارم، انتشارات شرکت سهامی چهر، 1342 ش. صص 16 - 17، 23 - 25.
309) دیوان حافظ شیرازی، ص 116.
310) بیست گفتار، ص 166.
311) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 195.
312) نهج البلاغه، خطبه 192.
313) ن. ک: بیست گفتار، ص 176.
314) قرآن، جمعه / 10.
315) چهل حدیث، ص 120.
316) قرآن، قصص / 77.
317) قرآن، ملک / 15.
318) کنزالعمال، ج 4، ص 4.
319) ارشاد القلوب، ج 1، ص 203؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 20.
320) وسائل الشیعة، ج 12، ص 13.
321) ابوحنیفة النعمان بن محمد التمیمی المغربی، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی، دارالمعارف، القاهرة، 1389 ق. ج 2، ص 15؛ مستدرک الوسائل، ج 13، ص 13.
322) ابوعبدالله محمد بن منکدر قرشی تمیمی از زاهدان و بزرگان اهل حدیث است. برخی از اصحاب پیامبر را درک کرده و از آنان روایت کرده است. حدود دویست حدیث از وی روایت شده است. بزرگان اهل سنت او را در نهایت زهد و استواری شمرده اند و مورد اعتماد و وثوق معرفی کرده اند. وی از جمله رجال عامه است که میل و محبتی شدید به ائمه(ع) داشته است. او در سال 130 هجری درگذشته است. ر. ک: ابوعبدالله محمد بن اسماعیل البخاری، التاریخ الکبیر، دارالفکر، بیروت، 1407 ق، ج 1، صص 219 - 220؛ حلیة الاولیاء، ج 3، صص 146 - 158؛ رجال الکشی، ص 390؛ ابوالفرج عبدالرحمن بن قلعه جی، الطبعة الرابعة، دارالمعرفة، بیروت، 1406 ق. ج 2، صص 140 - 144؛ شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان الذهبی، سیر اعلام النبلاء، اشرف علی تحقیق الکتاب و خرج احادیثه شعیب الارنؤوط، الطبعة الثامنة، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1412 ق. ج 5، صص 353 - 361؛ معجم رجال الحدیث، ج 17، ص 278.
323) الکافی، ج 5، صص 73 - 74؛ تهذیب الاحکام، ج 6، ص 325.
324) همان.
325) امیر مؤمنان علی(ع) در خطبه قاصعه (خطبه 192 نهج البلاغه) چنین فرموده است:
فاعتبروا بما کان من فعل الله بابلیس اذ احبط عمله الطویل، و جهده الجهید، و کان قد عبد الله ستة آلاف سنة، لایدری امن سنی الدنیا ام من سنی الآخرة، عن کبر ساعة واحدة.
از آنچه خداوند درباره ابلیس انجام داده است، عبرت گیرید، زیرا اعمال طولانی و کوششهای فراوان او را (به سبب استکباری که کرد) از بین برد. او خداوند را شش هزار سال عبادت کرده بود که معلوم نیست از سالهای دنیایی بوده است یا از سالهای آخرتی؛ اما با ساعتی تکبر همه را نابود ساخت.

326) قرآن، اعراف / 11.
327) قرآن، کهف / 50.
328) قرآن، بقره / 34.
329) قرآن، انبیاء / 27.
330) قرآن، فصلت / 31.
331) قرآن، حجر / 39 - 42.
332) این امر در قرآن کریم در سوره اعراف آیات 12 - 13 چنین آمده است:
قال ما منعک الا تسجد اذ امرتک، قال انا خیر منه خلقتنی من نار و خلقته من طین، قال فاهبط منها فما یکون لک ان تتکبر فیها فاخرج انک من الصاغرین.
فرمود: چون تو را به سجده فرمان دادم چه چیز تو را بازداشت از اینکه سجده کنی؟ گفت: من از او بهترم. مرا از آتش آفریدی و او را از گل آفریدی. فرمود: از آن (مقام) فرو شو، تو را نرسد که در آن (جایگاه) تکبر نمایی. پس بیرون شو که تو از خوارشدگانی.

333) تفسیر المیزان، ج 12، ص 165.
334) همان، ص 166.
335) قرآن، نحل / 100.
336) قرآن، حج / 4.
337) قرآن، اسراء / 65.
338) تفسیر المیزان، ج 8، صص 40.
339) قرآن، نساء / 120.
340) تفسیر المیزان، ج 8، ص 41 - 42.
341) قرآن، اعراف / 27.
342) تفسیر المیزان، ج 12، ص 164.
343) محمد مهدی بن ابی ذر النراقی، جامع السعادات، تحقیق السید محمد کلانتر، الطبعة الثانیة، منشورات جامعة النجف الدینیة، 1383 ق، ج 1، ص 36.
344) قرآن، دهر / 3.
345) تفسیر المیزان، ج 20، ص 122.
346) صحیفه نور، ج 15، ص 78.
347) ن. ک: ناصر مکارم شیرازی، با همکاری جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیة، تهران، ج 10، صص 145 - 146.
348) قرآن، رعد / 11.

349) الامام روح الله الخمینی، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، الطبعة الثانیة، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، 1415 ق. ج 1، صص 85 - 86.
350) نهج البلاغه، حکمت 386؛ ابوعبدالله محمد بن سلامة القضاعی، دستور المعالم الحکم و مأثور مکارم الشیم من کلام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله وجهه، مطبعة السعادة، مصر، 1332 ق. ص 28.
351) سخنی است مشهور:من طلب شیئا وجد وجد و من قرع بابا و لج ولج.
هر که چیزی را بجوید و جدیت کند آن را بیابد و هر که دری را بکوبد و پافشاری کند وارد آن خواهد شد.
کمال الدین میثم بن علی بن میثم البحرانی، شرح نهج البلاغه، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1362 ش. ج 5، ص 435.
352) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 273.
353) ن. ک: صحیفه نور، ج 11، ص 83.
354) غررالحکم، ج 2، ص 23.
355) امالی صدوق، ص 270؛ بحارالانوار، ج 70، ص 205.
356) قرآن، فاطر / 18.
357) نهج البلاغه، خطبه 86.
358) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 13، ص 193.
359) قرآن، بقره / 143.
360) قرآن، لقمان / 19.
361) نهج البلاغه، حکمت 70.
362) تفسیر العیاشی، ج 2، ص 329؛ تفسیر الصافی، ج 1، ص 999.
363) قرآن، اسراء / 110.
364) قرآن، اسراء / 110.
365) قرآن، اسراء / 29.
366) قرآن، فرقان / 67.
367) قرآن، فرقان / 67.
368) تفسیر العیاشی، ج 2، ص 329؛ تفسیر الصافی، ج 1، ص 999.
369) تفسیر العیاشی، ج 2، صص 318 - 319؛ تفسیر الصافی، ج 1، ص 999؛ عبدعلی ابن جمعة الحویزی العروسی، تفسیر نور الثقلین، صححه و علق علیه و اشرف علی طبعه هاشم الرسولی المحلاتی، دارالکتب العلمیة، قم، ج 3، صص 233 - 234؛ تفسیر کنز الدقائق، ج 7، صص 534 - 537؛ السید هاشم بن سلیمان الحسینی البحرانی. البرهان فی تفسیر القرآن، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم، ج 2، ص 453.
370) ر. ک: تفسیر العیاشی، ج 2، صص 318 - 319؛ ابوالحسن علی بن احمد الواحدی النیشابوری، اسباب النزول، دارالکتب العلمیة، بیروت، 1395 ق، ص 200؛ محمد باقر محقق، نمونه بینات در شأن نزول آیات، چاپ دوم، انتشارات اسلامی، 1359 ش، ص 514.
371) تفسیر نمونه، ج 12، صص 327 - 329.
372) ابوعبدالله محمد بن اسماعیل البخاری، الادب المفرد، نشره قصی محب الدین الخطیب، القاهرة، 1379 ق. ص 447؛ ابوعیسی محمد بن عیسی بن سورة الترمذی، سنن الترمذی، دارالفکر، بیروت، ج 4، ص 316؛ مسند الشهاب، ج 1، ص 431.
373) نهج البلاغه، حکمت 268.
374) مبانی تعلیم و تربیت اسلامی، صص 126 - 130.
375) وسائل الشیعة، ج 8، ص 502.
376) نهج البلاغه، حکمت 90.
377) الکافی، ج 1، ص 67.
378) غررالحکم، ج 1، ص 355.
379) قرآن، بقره / 119، فاطر / 24.
380) قرآن، فرقان / 56.
381) قرآن، حجر / 49 - 50.
382) نهج البلاغه، خطبه 16.
383) شرح غررالحکم، ج 5، ص 266.
384) نهج البلاغه، حکمت 108.
385) غررالحکم، ج 2، صص 22 - 23.
386) ابوعلی احمد بن محمد مسکویة الرازی، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قدم له حسن تمیم، دار مکتبة الحیاة للطباعة و النشر، بیروت، صص 45 - 46؛ الشیخ الرئیس ابوعلی الحسین بن عبدالله (ابن سینا)، الشفاء، راجعه و قدم له ابراهیم مدکور، تحقیق جماعة من العلماء، القاهرة، 1380 ق. افست مکتبة المرعشی النجفی، قم، 1405 ق. الالهیات، ص 455؛ نصیرالدین محمد بن محمد بن حسن طوسی، اخلاق ناصری، به تصحیح و تنقیح مجتبی مینوی، علیرضا حیدری، چاپ دوم، انتشارات خوارزمی، 1360 ش. ص 131.
387) محمد مهدی بن ابی ذر نراقی، علم اخلاق اسلامی، ترجمه سید جلال الدین مجتبوی، چاپ اول، انتشارات حکمت، 1405 ق، ج 1، صص 41 - 42.
388) سعدالدین محمود بن عبدالکریم شبستری، گلشن راز، به اهتمام صابر کرمانی، انتشارات طهوری، 1361 ش. صص 61 - 62.
389) فرهنگ معین، ج 1، ص 1056.
390) همان، ص 1142؛ لغتنامه دهخدا، ذیل واژه تمکن.
391) قرآن، نور / 21.
392) المفردات، ص 152.
393) قرآن، نوح / 13 - 14.
394) تفسیر المیزان، ج 11، ص 60.
395) امالی الصدوقی، ص 362؛ بحارالانوار، ج 77، ص 383.
396) جلال الدین محمد بلخی (مولوی)، مثنوی معنوی، به کوشش توفیق. ه سبحانی، چاپ دوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373 ش. ص 58.
397) قرآن، بقره / 286.
398) تفسیر المیزان، ج 2، ص 443.
399) قرآن، بقره / 233.
400) ر. ک: سید محمد باقر حجتی، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1360 ش. ص 48.
401) قرآن، نحل / 67.
402) قرآن، بقره / 219.
403) قرآن، نساء / 43.
404) قرآن، مائده / 90 - 91.
405) پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، صص 48 - 50.
406) ابوعبدالرحمان عبدالله بن حبیب سلمی بنابر آنچه برقی در کتاب رجال خود آورده، از خواص اصحاب امیر مؤمنان(ع) از مضر بوده است. ن. ک: ابوجعفر احمد بن ابی عبدالله البرقی، کتاب الرجال، تصحیح السید کاظم الموسوی المیاموی، انتشارات دانشگاه تهران، 1342 ش. ص 5.
407) منیة المرید، ص 190؛ بحارالانوار، ج 92، ص 106.
408) الکافی، ج 8، ص 268: بحارالانوار، ج 1، ص 85، ج 16، صص 280 - 281.
409) ن. ک: بحارالانوار، ج 25، ص 276، ج 110، ص 78.
410) الکافی، ج 2، ص 43.
411) همان، صص 43 - 44.
412) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه های تسهیل و تیسیر؛ فرهنگ معین، ج 1، صص 1083، 1180.
413) قرآن، عبس / 17 - 20.
414) قرآن، قمر / 17.
415) تفسیر المیزان، ج 19، ص 69.
416) قرآن، بقره / 185.
417) قرآن، حج / 78.
418) فاقم وجهک للدین حنیفا فطرت الله التی فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم. قرآن، روم / 30.
419) ن. ک: حسین بن علی بن صادق بحرانی، ره توشه (الطریق الی الله)، ترجمه علی الهی، چاپ اول، انتشارات الزهراء، 1370 ش. صص 16 - 17.
420) الکافی، ج 5، ص 494.
421) کنزل العمال، ج 3، ص 47.
422) همان.
423) ابوبکر احمد بن علی الخطیب البغدادی، تاریخ بغداد او مدینة السلام، دارالکتب العلمیة، بیروت، ج 7، ص 209.
424) امام خمینی(ره) در این باره چنین فرموده است:
در مسائل ملایمت و جهت رحمت بیشتر از جهت خشونت تأثیر می کند. من در زمان اختناق رضاخانی وقتی در مدرسه فیضیه صحبت می کردم. آن گاه که از جهنم و عذاب الهی بحث می کردم همه خشکشان می زد، ولی وقتی از رحمت حرف می زدم، می دیدم که دلها نرم می شود و اشکها سرازیر می گردد و این تأثیر رحمت است، با ملایمت انسان بهتر می تواند مسائل را حل کند تا شدت.
صحیفه نور، ج 18، ص 153.
425) قرآن، آل عمران / 159.
426) الادب المفرد، ص 167؛ الجامع الصغیر، ج 2، ص 761.
427) الکافی، ج 2، ص 120؛ وسائل الشیعة، ج 11، ص 215.
428) نهج البلاغه، حکمت 193.
429) همان، نامه 69.
430) همان، حکمت 312.
431) الکافی، ج 2، ص 86، امام خمینی(ره) درباره این حقیقت می نویسد:
سالک در هر مرتبه که هست، چه در ریاضات و مجاهدات علمیه یا نفسانیه یا عملیه، مراعات حال خود را بکند و با رفق و مدارا با نفس رفتار نماید و زاید بر طاقت و حالت خود تحمیل آن نکند؛ خصوصاً برای جوانها و تازه کارها این مطلب از مهمات است که ممکن است اگر جوانها با رفق و مدارا با نفس رفتار نکنند و حظوظ طبیعت را به اندازه احتیاج آن از طریق محلله ادا نکنند، گرفتار خطر عظیمی شوند که جبران آن را نتوانند کرد؛ و آن خطر آن است که گاه نفس به واسطه سخت گیری فوق العاده و عنان گیری بی اندازه، عنان گسیخته شود و زمام اختیار را از دست بگیرد و اقتضائات طبیعت که متراکم شد و آتش تیز شهوت که در تحت فشار بی اندازه ریاضت واقع شد، ناچار محترق شود و مملکت را بسوزاند. و اگر خدای نخواسته سالکی عنان گسیخته شود یا زاهدی بی اختیار شود، چنان در پرتگاه افتد که روی نجات را هرگز نبیند و به طریق سعادت و رستگاری هیچ گاه عود نکند...
بالجمله، بر سالک راه آخرت مراعات احوال ادبار و اقبال نفس لازم است؛ و چنانکه از حظوظ نباید مطلقاً جلوگیری کند که منشأ مفاسد عظیم است، نباید در سلوک از جهت عبادات و ریاضات عملیه به نفس سخت گیری کند و آن را تحت فشار قرار دهد؛ خصوصاً در ایام جوانی و ابتدای سلوک که آن نیز منشأ انزجار و تنفر نفس شود و گاه شود که انسان را از ذکر حق منصرف کند.
امام روح الله خمینی، آداب الصلوة، چاپ دوم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی 1372 ش. صص 25 - 27.
432) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 73.
433) الخصال، ج 2، صص 354 - 355؛ وسائل الشیعة، ج 11، ص 430.
434) الکافی، ج 6، ص 50.
435) طریحی در معنای زهد می نویسد: زهد در چیزی عبارت است از ترک آن و پشت کردن بدان. مجمع البحرین، ج 3، ص 59.
436) مستدرک الوسائل، ج 12، ص 54.
437) شرح غررالحکم، ج 2، ص 60.
438) رضی الدین ابوالفضل علی بن ابی نصر الطبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، الطبعة الثالثة، مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت، ص 122.
439) شرح غررالحکم، ج 5، ص 443.
440) غررالحکم، ج 1، ص 29.
441) مستدرک الوسائل، ج 12، ص 51.
442) الکافی، ج 2، ص 17.
443) مرتضی مطهری، سیری در نهج البلاغه، چاپ دوم، انتشارات عین الهی، 1358 ش. صص 216 - 218.
444) ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، معانی الاخبار، عنی بتصحیحه علی اکبر الغفاری، مکتبة الصدوق، طهران، 1379 ق. ص 261؛ بحارالانوار، ج 77، صص 20 - 21.
445) شرح غررالحکم، ج 2، ص 63.
446) نهج البلاغه، کلام 81.
447) الکافی، ج 2، ص 128؛ بحارالانوار، ج 73، ص 50.
448) مشکاة الانوار، ص 268.
449) ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسی، الامالی، قدم له السید محمد صادق بحر العلوم، المطبعة الحیدریة، النجف، ج 2، ص 144؛ رضی الدین ابونصر الحسن بن الفضل الطبرسی، مکارم الاخلاق، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1392 ق. ص 463.
450) حلیة الاولیاء، ج 1، ص 79.
451) مسند الشهاب، ج 1، ص 188؛ الجامع الصغیر، ج 2، ص 34.
452) تحف العقول، ص 266؛ بحارالانوار، ج 78، ص 240.
453) غررالحکم، ج 2، ص 216.
454) امالی الصدوق، ص 189؛ الخصال، ج 1، ص 79.
455) فرید الدین ابوحامد محمد بن ابی بکر (عطار نیشابوری)، مصیبت نامه، به اهتمام و تصحیح نورانی وصال، کتابفروشی زوار، 1356 ش. ص 145.
456) لسان العرب، ج 9، ص 326.
457) قرآن، بقره / 242.
458) امام صادق(ع) فرموده است:
ان الله علی الناس حجتین: حجة ظاهرة و حجة باطنة؛ فاما الظاهرة فالرسل و الانبیاء و الائمة علیهم السلام، و اما الباطنة فالعقول.
خداوند بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان، حجت آشکار رسولان و پیامبران و امامانند و حجت پنهان عقل مردم است.
الکافی، ج 2، ص 16.
459) ن. ک: محمدباقر الملکی المیانجی، توحید الامامیة، الطبعة الاولی، مؤسسة الطباعة و النشر وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، 1415 ق، ص 21.
460) الکافی، ج 2، ص 11.
461) همان.
462) احمد بن محمد مهدی نراقی، مثنوی طاقدیس، به اهتمام حسن نراقی، چاپ دوم، انتشارات امیرکبیر، 1362 ش. ص 146.
463) تفسیر المیزان، ج 2، ص 249.
464) المفردات، ص 342؛ لسان العرب، ج 9، ص 327.
465) تفسیر المیزان، ج 2، ص 247.
466) همان، صص 249 - 250.
467) قرآن، ملک / 10.
468) تفسیر المیزان، ج 19، ص 353.
469) نهج البلاغه، خطبه 1.
470) ن. ک: معجم رجال الحدیث، ج 19، صص 271 - 295.
471) قرآن، زمر / 17 - 18.
472) الکافی، ج 2، ص 13.
473) مرتضی مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، چاپ چهاردهم، انتشارات صدرا، 1367 ش. ص 38.
474) ابوجعفر احمد بن محمد بن خالدالبرقی، المحاسن، به اهتمام جلال الدین الحسینی المحدث، دارالکتب الاسلامیة، طهران، 1370 ق، صص 229 - 230.
475) قرآن، بقره / 163 - 164.
476) الکافی، ج 2، ص 13.
477) قرآن، انعام / 32.
478) الکافی، ج 2، ص 14.
479) قرآن، انفال / 22.
480) قرآن، یونس / 100.
481) قطب الدین ابوالحسن محمد بن الحسین بیهقی کیدری، دیوان امام علی(ع)، تصحیح، ترجمه، مقدمه، اضافات و تعلیقات ابوالقاسم امامی، چاپ اول، انتشارات اسوه، 1373 ش. ص 370؛ و نیز ر. ک: المفردات، ص 342.
482) مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ج 2، صص 393 - 394.
483) همان، دفتر پنجم، ج 3، ص 195.
484) همان، دفتر سوم، ج 2، ص 88.
485) همان، دفتر چهارم، ج 2، ص 475.
486) همان، دفتر پنجم، ج 3، ص 206.
487) ن ک: عبدالله جوادی آملی، عرفان و حماسه، چاپ اول، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1372 ش، ص 120.
488) قرآن، فتح / 48.
489) شرح غررالحکم، ج 2، ص 472.
490) مصباح الشریعة، ص 114؛ بحارالانوار، ج 71، ص 326.
491) هند بن ابی هاله تمیمی ناپسری و تربیت شده پیامبر اکرم(ص) است که به منزله دایی حسنین(ع) شمرده می شود. او از اصحاب رسول خدا(ص) و از یاوران امیر مؤمنان(ع) بوده و در جنگهای حضرت شرکت داشته است و احتمالاً پس از آن نیز مدتی در حیات بوده است. وی توصیف کننده صورت و سیرت رسول خدا(ص) بوده و خبر وی در این باره بسیار مشهور است. ر. ک: التاریخ الکبیر، ج 8، ص 240؛ ابومحمد عبدالرحمن بن ابی حاتم الرازی، الجرح و التعدیل، الطبعة الاولی، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، حیدرآبادالدکن، ج 9، صص 116 - 117؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبرالقرطبی المالکی، الاستیعاب فی اسماء الاصحاب، بهامش الاصابة، دارالکتاب العربی، بیروت، ج 3، صص 568 - 570؛ عزالدین ابوالحسن علی بن محمد (ابن الاثیر)، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، دارالفکر، بیروت، 1409 ق، ج 4، ص 643؛ شهاب الدین احمد بن علی بن حجر العسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، دارالکتاب العربی، بیروت، ج 3، ص 579؛ تهذیب التهذیب، دارالفکر، بیروت، 1404 ق. ج 11، صص 63 - 64؛ علی النمازی الشاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، الطبعة الاولی، تهران، ج 8، صص 169 - 170.
492) الزبیربن بکار، الموفقیات، تحقیق سامی مکی العارفی، الطبعة الاولی، افست منشورات الشریف الرضی، قم، 1416 ق. ص 355؛ ابوعیسی محمد بن عیسی بن سورة الترمذی، الشمائل النبویة، الادارة الدینیة لمسلمی آسیا الوسطی و قازاقستان، طشقند، 1400 ق. صص 99 - 100.
493) الکافی، ج 1، ص 28.
494) ر. ک: محمدرضا الحکیمی، محمد الحکیمی، علی الحکیمی، الحیاة، الطبعة الاولی، مکتب نشر الثقافة الاسلامیة، طهران، 1399 - 1410 ق. ج 1، صص 184 - 185 ( التفکیر و اهمیته ).
495) چهل حدیث، صص 164 - 165.
496) تفسیر المیزان، ج 5، ص 254.
497) قرآن، زمر / 17 - 18.
498) ابوالقاسم علی بن محمد الخزاز، کفایة الاثر فی النص علی ائمة الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف الحسینی الکوه کمری، انتشارات بیدار، قم، 1401 ق. ص 253.
499) قرآن، ص / 29.
500) قرآن، آل عمران / 190 - 191.
501) عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن، چاپ اول، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1363 - 1374 ش. ج 4، صص 95 - 103.
502) ر. ک: تفسیر المیزان، ج 5، صص 255 - 271.
503) قرآن، نمل / 14.
504) ر. ک: عبدالله جوادی آملی، هدایت در قرآن، پاسدار اسلام، ماهنامه دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ش 27، 1362 ش.
505) ملا هادی السبزواری، شرح منظومة، مکتبة المصطفوی، قم، قسمت منطق، ص 9.
506) ر. ک: الشفاء، المنطق، ج 1، ص 17؛ احیاء العلوم، ج 4، ص 390.
507) بیست گفتار، ص 263.
508) محمدرضا المظفر، المنطق، الطبعة الثالثة، مطبعة النعمان، النجف، 1388 ق، ص 23.
509) شرح منظومة، قسمت منطق، ص 5.
510) ر. ک: عبدالله جوادی آملی، هدایت در قرآن، پاسدار اسلام، ماهنامه دفتر تبلیغات اسلامی قم، ش 25، 1362 ش.
511) گلشن راز، ص 17.
512) قرآن، فصلت / 53.
513) قرآن، بقره / 255، آل عمران / 2.
514) قرآن، حشر / 22 - 24.
515) قرآن، مؤمنون / 12 - 16.
516) قرآن، طارق / 5.
517) قرآن، ذاریات / 20 - 21.
518) قرآن، روم / 8.
519) قرآن، یونس / 101.
520) قرآن، روم / 9.
521) محمدباقر المجلسی، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، اخراج و مقابلة و تصحیح السید هاشم الرسولی، دارالکتب الاسلامیة، 1363 ش. ج 7، ص 342.
522) التدبر عبارة عن النظر فی عواقب الامور. الشریف علی بن محمد الجرجانی، التعریفات، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، عالم الکتب، بیروت، 1407 ق. ص 81.
523) قرآن، روم / 7.
524) ر. ک: تفسیر نمونه، ج 16، ص 368.
525) جارالله محمود بن عمرالزمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل (تفسیر الکشاف)، نشر ادب الحوزة، ج 3، ص 468.
526) ن. ک: مرتضی مطهری، جاذبه و دافعه علی علیه السلام، انتشارات حسینیه ارشاد، تهران، 1349 ش، ص 165.
527) ر. ک: ابوالحسن احمد بن یحیی البلاذری، انساب الاشراف، ج 2، حققه و علق علیه محمدباقر المحمودی، الطبعة الاولی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1394 ق، صص 323 - 375؛ ابوحنیفة احمد بن داود الدینوری، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، الطبعة الاولی، دار احیاء الکتب العربیة، القاهرة، 1960 م. صص 189 - 210؛ احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن واضح الیعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، بیروت، ج 2، صص 188 - 193.
528) نهج البلاغه، کلام 122.
529) شرح غررالحکم، ج 3، ص 305.
530) همان، ج 4، ص 179.
531) ابوالعباس عبدالله بن جعفر الحمیری القمی، قرب الاسناد، مکتبة نینوی الحدیثة، طهران، ص 34؛ الکافی، ج 8، ص 149.
532) المحاسن، ص 16؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، صص 410 - 411.
533) ابوعبدالله محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الامالی منشورات جماعة المدرسین، قم، 1403 ق. ص 52.
534) نهج البلاغه، خطبه 176.
535) کمال الدین ابوسالم محمد بن طلحة النصیبی الشافعی، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، طبع حجری، طهران، 1287 ق. ص 53.
536) من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 388.
537) تحف العقول، ص 60.
538) غررالحکم، ج 1، ص 73.
539) شرح غررالحکم، ج 2، ص 69.
540) همان، ج 5، ص 214.
541) همان، ص 316.
542) فرهنگ معین، ج 3، ص 2929.
543) عبدالله جوادی آملی، کرامت در قرآن، چاپ سوم، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1369 ش. صص 21 - 23.
544) قرآن، اسراء / 70.
545) ن. ک: کرامت در قرآن، ص 42.
546) قرآن، رحمت / 78.
547) قرآن، عبس / 15 - 16.
548) قرآن، تکویر / 19.
549) تفسیر مجمع البیان، ج 5، ص 333؛ بحارالانوار، ج 16، ص 210.
550) کرامت در قرآن، صص 44 - 45.
551) ن. ک: همان، ص 130.
552) امالی الطوسی، ج 2، ص 92؛ بحارالانوار، ج 69، ص 375.
553) ابوالفضل عیاض بن موسی بن عیاض (القاضی عیاض)، الشفا بتعریف حقوق المصطفی، تحقیق علی محمد البجاوی، دارالکتب العربی، بیروت، ج 1، ص 41؛ و ن. ک: قرآن، حجر / 72.
554) ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی، شمائل الرسول، شرح و تحقیق مصطفی عبدالواحد، دارالرائد العربی، بیروت، 1407 ق. ص 91.
555) اکثم بن صیفی تمیمی از حکمای عرب در عصر جاهلی و یکی از کسانی است که عمری طولانی داشته و اسلام را درک کرده است. وی پس از بررسی اسلام، حقیقت را دریافت و همراه صد نفر از قوم خود به سوی مدینه حرکت کرد تا اسلام بیاورد، اما در راه درگذشت و موفق به دیدار پیامبر نشد، ولی یارانش به حضور پیامبر رسیدند و اسلام آوردند. ر. ک: اسدالغابة، ج 1، صص 134 - 135؛ الاصابة، ج 1، صص 118 - 120.
556) ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، کمال الدین و تمام النعمة، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، مکتبة الصدوق، طهران، 1395 ق، ج 2، ص 571؛ بحارالانوار، ج 51، ص 249.
557) بحارالانوار، ج 78، ص 53.
558) ابوالحسن علی بن عیسی الاربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، مکتبة بنی هاشم، تبریز، 1381 ق. ج 2، ص 29؛ بحارالانوار، ج 78، ص 121.
559) محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی، با مقدمه احمد سروش، کتابخانه سنائی، تهران، 1343 ش. ص 239.
560) مصباح الشریعة، ص 96؛ بحارالانوار، ج 85، ص 308.
561) تفسیر المیزان، ج 18، ص 326.
562) قرآن، حجرات / 13.
563) قرآن، شمس / 7 - 8.
564) قرآن، روم / 30.
565) قرآن، شمس / 8.
566) کرامت در قرآن، صص 34 - 35.
567) قرآن، اسراء / 53.
568) قرآن، بقره / 83.
569) قرآن، فرقان / 63 - 72.
570) ابوعبدالله محمد بن سعد، الطبقات الکبری، داربیروت للطباعة و النشر، بیروت، 1405 ق. ج 1، ص 424؛ با مختصر اختلاف در برخی الفاظ: الموفقیات، ص 358؛ ابوالحسن احمد بن یحیی البلاذری، انساب الاشراف، ج 1، تحقیق محمد حمیدالله، الطبعة الاولی، دارالمعارف، القاهرة، 1959 م. صص 388 - 389؛ معانی الاخبار، صص 82 - 83؛ مکارم الاخلاق، ص 14.
571) الکافی، ج 2، ص 206؛ وسائل الشیعة، ج 11، صص 590 - 591.
572) ابوالحسن ورام بن ابی فراس المالکی، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر (مجموعة ورام)، دارصعب، دارالتعارف، بیروت، ج 1، ص 31.
573) کنزالعمال، ج 16، ص 456.
574) جامع الاخبار، ص 124.
575) همان، ص 127.
576) تحف العقول، ص 201.
577) شرح غررالحکم، ج 2، ص 4.
578) ابوعبدالله محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، صححه و اخرجه السید کاظم الموسوی المیاموی، دارالکتب الاسلامیة، طهران، 1377 ق. ص 141؛ بحارالانوار، ج 77، ص 419.
579) غررالحکم، ج 2، ص 213؛ مطالب السؤول، ص 57.
580) غررالحکم، ج 2، ص 210.
581) شرح غررالحکم، ج 2، ص 2.
582) غررالحکم، ج 2، ص 237.
583) تحف العقول، ص 362.
584) المفردات، صص 332 - 333.
585) تفسیر المیزان، ج 17، ص 22.
586) ر. ک: قرآن، عنکبوت / 26، ص / 23، فصلت / 41، توبه / 128، ص / 2.
587) المفردات، ص 333.
588) ر. ک: لسان العرب، ج 9، صص 185 - 186.
589) حسن المصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، الطبعة الاولی، وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، 1365 - 1371 ش. ج 8، ص 115.
590) تفسیر المیزان، ج 17، ص 22.
591) قرآن، منافقون / 8.
592) قرآن، فاطر / 10.
593) نهج البلاغه، نامه 53.
594) الکافی، ج 2، ص 312.
595) همان.
596) غررالحکم، ج 2، ص 298.
597) الکافی، ج 5، ص 63؛ وسائل الشیعة، ج 11، ص 424.
598) همان.
599) همان.
600) الکافی، ج 5، ص 64؛ وسائل الشیعة، ج 11، ص 425.
601) همان.
602) الجامع الصغیر، ج 1، ص 168.
603) ابوجعفر محمد بن علی بن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب (مناقب ابن شهر آشوب)، دارالاضواء، بیروت، 1405 ق، ج 4، ص 68؛ بحارالانوار، ج 44، ص 192.
604) امالی الطوسی، ج 2، ص 50؛ بحارالانوار، ج 77، ص 377.
605) تحف العقول، ص 208؛ بحارالانوار، ج 78، ص 165.
606) القاضی نورالله الشوشتری، احقاق الحق و ازهاق الباطل، مع تعلیقات السید شهاب الدین المرعشی النجفی، مکتبة المرعشی النجفی، قم، ج 11، ص 601.
607) تفسیر مجمع البیان، ج 4، ص 402؛ تفسیر الصافی، ج 2، ص 393.
608) غررالحکم، ج 2، ص 190.
609) کنزالعمال، ج 15، ص 785.
610) المفردات، ص 530.
611) محمد بن علی بن عثمان الکراجکی، کنزالفوائد، تحقیق عبدالله نعمة، دارالاضواء، بیروت، 1405 ق، ج 1، ص 351، ج 2، ص 10؛ بحارالانوار، ج 7، ص 285.
612) نهج البلاغه، حکمت 371.
613) شرح غررالحکم، ج 1، ص 39.
614) بحارالانوار، ج 13، ص 420.
615) شرح غررالحکم، ج 5، ص 462.
616) همان، ص 146.
617) تحف العقول، صص 207 - 208؛ بحارالانوار، ج 78، ص 164.
618) رضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی ابن طاووس، اقبال الاعمال، الطبعة الثانیة، دارالکتب الاسلامیة، طهران، 1390 ق. ص 685.
619) همان، ص 687.
620) نهج البلاغه، خطبه 160.
621) بحارالانوار، ج 74، ص 77.
622) تحف العقول، ص 144.
623) الخصال، ج 1، ص 37؛ تحف العقول، ص 36.
624) پیامبر اکرم(ص) فرموده است:
العلماء رجلان: رجل عالم آخذ بعلمه، فهو ناج. و عالم تارک لعلمه، فهذا هالک. و ان اهل النار لیتأذون من ریح العالم التارک لعلمه.
عالمان بر دو گروهند: عالمی که عالم خود را به کار بسته، پس او نجات یافته است. و عالمی که به علم خود عمل نکرده، پس او هلاک شده است. همانا دوزخیان از بوی گند عالم بی عمل در اذیتند.
الکافی، ج 1، ص 44.
625) امام روح الله خمینی، جهاد اکبر یا مبارزه با نفس، چاپ سوم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1373 ش. صص 15 - 17.
626) اسلام و تعلیم و تربیت، ج 2، صص 155 - 156.
627) فریدالدین ابوحامد محمد بن ابی بکر عطار نیشابوری، تذکرة الاولیاء، به سعی و اهتمام و تصحیح رینولد الن نیکلسون، طبع مطبعة بریل، لیدن، 1322 ق. ج 1، ص 206.
628) غررالحکم، ج 1، صص 385 - 386.
629) همان. ص 385.
630) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 175.
631) نهج البلاغه، حکمت 73.
632) الکافی، ج 5، ص 36.
633) جمیل بن دراج گوید از امام صادق(ع) شنیدم که می فرمود:
اذا بلغت النفس ههنا (و اشار بیده الی حلقه) لم یکن للعالم توبة. (ثم قرأ) انما التوبة علی الله للذین یعملون السوء بجهالة.
هنگامی که جان به اینجا رسد (و با دست خود به گلویش اشاره کرد) برای عالم جای توبه نمی ماند. (سپس این آیه را خواند:) توبه نزد خداوند، تنها برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب گناه می شوند (قرآن، نساء / 17).
الکافی، ج 1، ص 47.
634) حفص بن قیاس گوید امام صادق(ع) فرمود:
یا حفص، یغفر للجاهل سبعون ذنبا قبل ان یغفر للعالم ذنب واحد. همان.
ای حفص، هفتاد گناه جاهل آمرزیده می شود پیش از آنکه یک گناه عالم آمرزیده شود.
635) جهاد اکبر، صص 12 - 15.
636) ر. ک: تفسیر نمونه، ج 17، ص 282.
637) قرآن، احزاب / 28 - 29.
638) قرآن، احزاب / 30 - 32.
639) ابوعبدالله محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الاختصاص، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، منشورات جماعة المدرسین، قم، ص 251؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 229.
640) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 6، ص 258.
641) ن. ک: همان، ص 259.
642) قرآن، بقره / 44.
643) قرآن، آل عمران / 31.
644) بحارالانوار، ج 85، ص 279.
645) قرب الاسناد، ص 39.
646) کلیات اقبال لاهوری، ص 15.
647) قرآن، احزاب / 21.
648) کلیات اقبال لاهوری، صص 15 - 16.
649) قرآن، ممتحنه / 4.
650) قرآن، تحریم / 10.
651) قرآن، تحریم / 11 - 12.
652) قرآن، ذاریات / 17 - 19.
653) قرآن، حشر / 9.
654) قرآن، دهر / 98.
655) قرآن، نور / 37.
656) قرآن، آل عمران / 159.
657) ن. ک: الامام روح الله الخمینی، شرح دعاء السحر، الطبعة الاولی، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی، 1416 ق. ص 43.
658) قرآن، اعراف / 156.
659) قرآن، انعام / 12.
660) قرآن، انبیاء / 107.
661) الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج 1، ص 187.
662) ابونعیم احمد بن عبدالله بن احمد الاصبهانی، دلائل النبوة، تحقیق محمد رواس قلعه جی، عبدالبر عباس، الطبعة الثانیة، بیروت، 1406 ق. ج 1، ص 182؛ شهاب الدین احمد بن علی بن حجر العسقلانی، المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة، تحقیق عبدالرحمن الاعظمی، دارالمعرفة، بیروت، ج 4، ص 24.
663) جاذبه و دافعه علی علیه السلام، صص 71 - 72.
664) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 4 (در مصرع دوم بیت نخست جمله عیبی آمده است، ولی در نسخه 677 ق. به صورت یاد شده آمده است).
665) کلیات اقبال لاهوری، صص 14 - 15.
666) همان، ص 187.
667) الکافی، ج 6، ص 49؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 483؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 201.
668) الکافی، ج 6، ص 50؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 482 ( لیرحم الرجل آمده است)؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 201.
669) الکافی، ج 6، ص 49؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 194.
670) ابوعلی محمد بن فتال النیسابوری، روضة الواعظین، الطبعة الاولی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1406 ق. ص 404؛ وسائل الشیعة، ج 15، صص 202 - 203.
671) الکافی، ج 6، ص 50؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 202.
672) روضة الواعظین، ص 404؛ وسائل الشیعة، ج 15، ص 203.
673) تاریخ الیعقوبی، ج 2، صص 320 - 321.
674) من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 483؛ مکارم الاخلاق، ص 220.
675) مکارم الاخلاق، ص 220؛ بحارالانوار، ج 104، ص 92.
676) مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 399؛ مسند الشهاب، ج 1، ص 142؛ امالی الطوسی، ج 2، صص 234، 245.
677) الشفا بتعریف حقوق المصطفی، ج 2، ص 565.
678) مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ج 3،ص 49.
679) سفینة البحار، ج 1، ص 199.
680) قرآن، شوری / 23.
681) قرآن، سباء / 47.
682) قرآن، فرقان / 57.
683) نورالدین علی بن ابی بکر الهیئمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، دارالکتاب العربی، بیروت، 1402 ق. ج 8، ص 24.
684) چهل حدیث، ص 10.
685) المفردات، ص 179.
686) تفسیر المیزان، ج 12، ص 258.
687) ملا هادی سبزواری، شرح الاسماء (شرح دعاء الجوشن الکبیر)، تحقیق نجفقلی حبیبی، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش. ص 133.
688) قرآن، کهف / 28.
689) ر. ک: تفسیر المیزان، ج 1، ص 339.
690) قرآن، کهف / 24.
691) ر. ک: تفسیر المیزان، ج 1، ص 339.
692) قرآن، حشر / 19.
693) قرآن، غاشیه / 21.
694) قرآن، مزمل / 19، دهر / 29.
695) قرآن، انعام / 70.
696) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 13.
697) سیری در نهج البلاغه، صص 86 - 87.
698) قرآن، طه / 14.
699) سیری در نهج البلاغه، ص 87.
700) نهج البلاغه، خطبه 222.
701) قرآن، فاطر / 3.
702) قرآن، احزاب / 9.
703) چهل حدیث، صص 10 - 11.
704) مثنوی معنوی، دفتر دوم، ج 1، ص 288.
705) صحیفه نور، ج 22، ص 358.
706) قرآن، رعد / 28.
707) ر. ک: تفسیر المیزان، ج 11، ص 355.
708) امام روح الله خمینی، وعده دیدار (نامه های حضرت امام خمینی به حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی)، چاپ اول، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1374 ش. ص 85.
709) جامع السعادات، ج 3، صص 362 - 363.
710) قرآن، احزاب / 41.
711) ن. ک: تفسیر نمونه، ج 17، ص 356.
712) ن. ک: عبدالکریم بن هوازن القشیری، الرسالة القشیریة، دارالکتب العربی، بیروت، ص 101.
713) امام روح الله خمینی، دیوان امام: سروده های حضرت امام خمینی، چاپ چهارم، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1373 ش. ص 66.
714) ان ماری شمیل، ابعاد عرفانی اسلام، ترجمه و توضیحات عبدالرحیم گواهی، چاپ اول، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374 ش. ص 289.
715) الکافی، ج 2، ص 498.
716) همان، صص 498 - 499.
717) شرح غررالحکم، ج 5، ص 387.
718) امام صادق(ع) فرموده است: ان منزلة القلب من الجسد بمنزلة الامام من الناس الواجب الطاعة علیهم. (همانا جایگاه قلب نسبت به بدن مانند جایگاه امام نسبت به مردم است که فرمانبری اش بر آنها واجب است). ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی (الصدوق)، علل الشرایع، قدم له السید محمد صادق بحرالعلوم، الطبعة الثانیة، المکتبة الحیدریة، النجف، 1385 - 1386 ق. افست دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 1، ص 109.
719) شرح غررالحکم، ج 2، ص 415.
720) محمد المحمدی الری شهری، میزان الحکمة، الطبعة الاولی، مرکز النشر، مکتب الاعلام الاسلامی، قم 1403 - 1405 ق. ج 3، ص 417.
721) ن. ک: سیری در نهج البلاغه، ص 87.
722) ن. ک: تفسیر نمونه، ج 17، ص 356.
723) قرآن، آل عمران / 185.
724) قرآن، نساء / 78.
725) قرآن، جمعه / 8.
726) شرح غررالحکم، ج 5، ص 305.
727) همان، ص 295.
728) همان، ص 327.
729) همان، ص 343.
730) علم اخلاق اسلامی، ج 3، ص 56.
731) امالی الطوسی، ج 1، ص 27.
732) نهج البلاغه، خطبه 99.
733) حسین بن سعید الکوفی الاهوازی، الزهد، تحقیق و اخراج و تنظیم غلامرضا عرفانیان، الطبعة الاولی، المطبعة العلمیة، قم، 1399 ق. ص 78؛ الکافی، ج 3، ص 255 (با مختصر اختلاف در لفظ).
734) نهج البلاغه، نامه 31.
735) شرح غررالحکم، ج 5، ص 309.
736) مصباح الشریعة، ص 171؛ محمد بن المرتضی المدعو ملا محسن الفیض الکاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، صححه و علق علیه علی اکبر الغفاری، الطبعة الثانیة، دفتر انتشارات اسلامی، ج 8، ص 242.
737) محمد طاهر قمی، سفینة النجاة، تصحیح و تحقیق و تعلیق حسین درگاهی، حسن طارمی، چاپ اول، انتشارات نیک معارف، 1373 ش. تعلیقات، ص 257.
738) قرآن، حشر / 2.
739) المفردات، ص 320.
740) تفسیر مجمع البیان، ج 1، ص 415.
741) خاقانی شروانی در بازگشت از سفر دوم حج خود، به سال 569 هجری قمری، پس از دیدن خرابه های طاق کسری (ایوان مدائن) در ساحل غربی رودخانه دجله که یادآور عظمت و انحطاط دولت ساسانی است، این قصیده را سروده است. ن. ک: سید ضیاء الدین سجادی، گزیده اشعار خاقانی شروانی، چاپ اول، شرکت سهامی کتابهای جیبی، 1351 ش. صص 281 - 282.
742) کم ترکوا من جنات و عیون... (چه باغها و چشمه سارها که آنها بعد از خود بر جای نهادند.) قرآن، دخان / 25.
743) گزیده اشعار خاقانی شروانی، صص 83 - 87.
744) عبدالله جوادی آملی، اسرار عبادات، چاپ چهارم، انتشارات الزهراء، 1372 ش. صص 132 - 133.
745) کنزالفوائد، ج 2، ص 83؛ بحارالانوار، ج 78، ص 92.
746) نهج البلاغه، حکمت 208.
747) شرح غررالحکم، ج 1، ص 291.
748) همان، ص 221.
749) همان، ج 5، ص 217.
750) امیر مؤمنان(ع) فرموده است: و انما سمیت الشبهة شبهة لانها تشبه الحق. (شبهه را شبهه نامیده اند، چون حق را ماند). نهج البلاغه، خطبه 38.
751) همان، خطبه 16.
752) همان، نامه 49.
753) شرح غررالحکم، ج 5، ص 264.
754) قرآن، یوسف / 111.
755) نهج البلاغه، خطبه 182.
756) عمالقه قوم قدیم ساکن عربستان در منتهی الیه ادوم که غالباً با یهودیان در زمان شاعول و داوود در جنگ بودند و داوود آنان را نابود کرد. فرهنگ معین، ج 1، ص 1210.
757) اصحاب الرس که در قرآن کریم در سوره فرقان (آیه 38) و سوره ق (آیه 12) نامشان آمده است، قومی بودند که پس از قوم ثمود قدرت یافتند و خداوند پیامبرانی به سویشان گسیل داشت، ولی ایشان پیامبران خود را تکذیب کردند و خداوند هلاکشان کرد. ن. ک: تفسیر مجمع البیان، ج 1، ص 170؛ تفسیر المیزان، ج 15، ص 218.
758) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 71.
759) قرآن، یونس / 92.
760) المفضل بن محمد الضبی الکوفی، المفضلیات، تحقیق و شرح، احمد محمد شاکر، عبدالسلام محمد هارون، الطبعة الثانیة، دارالمعارف، مصر، 1362 ق. ص 217.
761) قرآن، دخان / 25 - 29.
762) ابوالفضل نصر بن مزاحم المنقری، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبدالسلام محمد هارون، افست مکتبة المرعشی النجفی، قم 1403 ق. صص 142 - 143.
763) ن. ک: نهج البلاغه، خطبه 192.
764) شرح غررالحکم، ج 4، ص 395.
765) نهج البلاغه، نامه 23.
766) شرح غررالحکم، ج 6، ص 68.
767) قرآن، نازعات / 26.
768) قرآن، آل عمران / 13.
769) قرآن، یوسف / 111.
770) نهج البلاغه، حکمت 367.
771) شرح غررالحکم، ج 4، ص 22.
772) قرآن، نحل / 125.
773) المفردات، ص 527.
774) ابوعبدالرحمن الخلیل بن احمد الفراهیدی، العین، تحقیق مهدی المخزومی، ابراهیم السامرائی، الطبعة الاولی، مؤسسة دارالهجرة، قم، 1405 ق. ج 2، ص 228.
775) ن. ک: مرتضی مطهری، ده گفتار، انتشارات حکمت، ص 224.
776) قرآن، یونس / 57.
777) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 11، ص 81.
778) قرآن، لقمان / 13 - 19.
779) شرح غررالحکم، ج 3، ص 200.
780) همان، ص 322.
781) همان، ج 1، ص 357.
782) همان، ص 85.
783) نهج البلاغه، نامه 31.
784) صحیفه نور، ج 14، ص 257.
785) قرآن، فصلت / 33.
786) ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبة الدینوری، عیون الاخبار، دارالکتاب العربی، بیروت، ج 2، ص 125.
787) الکافی، ج 1، ص 44؛ منیة المرید، ص 74.
788) کنزالعمال، ج 15، ص 795.
789) شرح غررالحکم، ج 2، ص 258.
790) جلال الدین محمد بلخی (مولوی)، کلیات دیوان شمس تبریزی، مقدمه بدیع الزمان فروزانفر، تصحیح و حواشی م. درویش، چاپ دوم، سازمان انتشارات جاویدان علمی، 1346 ش. ج 1، صص 227 - 228.
791) امالی الصدوق، ص 394؛ بحارالانوار، ج 77، ص 114.
792) نهج البلاغه، خطبه 221: با این عبارات آغاز می شود یا له مراما ما ابعده، و زورا ما اغفله، و خطرا ما افظعه... (وه که چه مقصد بسیار دور و چه زیارت کنندگان بیخبر - و در خواب غرور - و چه کاری دشوار و مرگبار...).

793) شرح ابن ابی الحدید، ج 11، صص 153 - 154.
794) شرح غررالحکم، ج 2، ص 464.
795) قرآن، طه / 43 - 44.
796) قرآن، نمل / 80.
797) کنعان پسر حضرت نوح(ع) که به سبب غرور و خودپرستی موعظه پدر نشنید و کوه اندیشه خود را مرتفع دید و کشتی نجات را پست یافت و به کوه اوهام خود پناه برد و خویش را در طوفان غرق ساخت.
قال ساوی الی جبل یعصمنی من الماء قال لا عاصم الیوم من امر الله الا من رحم و حال بینهما الموج فکان من المغرقین.
گفت: به زودی به کوهی پناه می جویم که مرا از آب در امان نگاه می دارد. (نوح) گفت: امروز در برابر فرمان خدا هیچ نگاهدارنده ای نیست، مگر کسی که خدا بر او رحم کند. و موج میان آن دو حایل شد و پسر از غرق شدگان گردید.
قرآن، هود / 44.

798) مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ج 2، ص 477.
799) تحف العقول، ص 214.
800) نهج البلاغه، خطبه 90.
801) قرآن، نحل / 128.
802) نهج البلاغه، خطبه 193.
803) تحف العقول، ص 368.
804) ابونصر بشر بن حارث معروف به حافی از عارفان و زاهدان مشهور است که وی را رکنی از مردان طریقت شمرده اند. اصل او از مروز بود و در بغداد می زیست. در آغاز کار به لهو و لعب مشغول بود و بر اثر موعظه موسی بن جعفر(ع) توبه کرد و راه زندگی خود را عوض نمود. بشر به افتخار روزی که پابرهنه توبه کرده بود تا پایان عمر پا برهنه راه می رفت و از این رو به حافی مشهور شد. سال درگذشت او را 277 هجری نوشته اند. ر. ک: حلیة الاولیاء، ج 8، صص 336 - 360؛ تاریخ بغداد، ج 7، صص 67 - 80؛ صفة الصفوة، ج 2، صص 325 - 336.

805) جمال الدین الحسن بن یوسف المطهر (العلامة الحلی)، منهاج الکرامة فی اثبات الامامة، چاپ سنگی، دارالطباعة حاجی ابراهیم، تبریز، 1290 ق. ص 19.
806) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 4، ص 244.
807) یا ایها الناس انتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمید.
(ای مردم، شمایید نیازمندان به خدا، و خداست بی نیاز ستوده.)
قرآن، فاطر / 15.
808) لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم ثم رددناه اسفل سافلین.
(براستی انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم، سپس او را به پست ترین مراتب پستی بازگردانیدیم).
قرآن، تین / 4 - 5.
809) مصباح الشریعة، ص 97.
810) مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ج 3، ص 52.
811) معجم مقاییس اللغة، ج 1، ص 357.
812) الصحاح، ج 1، ص 91؛ لسان العرب، ج 2، ص 61؛ القاموس المحیط، ج 1، ص 41.
813) قرآن، توبه / 118.
814) تفسیر المیزان، ج 4، ص 245.
815) ن. ک: همان، ج 1، ص 133، ج 9، ص 401.
816) قرآن، بقره / 37، 54.
817) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 4، ص 246.
818) ن. ک: چهل حدیث، ص 281.
819) ن. ک: جامع السعادات، ج 3، ص 49.
820) قرآن، نساء / 110.
821) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 4، صص 247 - 248؛ چهل حدیث، ص 272.
822) الکافی، ج 2، ص 271.
823) قرآن، نور / 31.
824) نهج البلاغه، حکمت 371.
825) تفسیر المیزان، ج 4، ص 248.
826) قرآن، زمر / 53.
827) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 4، ص 249.
828) مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ج 2، ص 426.
829) مثنویهای حکیم سنائی، ص 68.
830) المفردات، ص 411.
831) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه انقلاب.
832) قرآن، اعراف / 113 - 122.
833) قرآن، شعراء / 50 - 51.
834) مرتضی مطهری، گفتارهای معنوی، چاپ اول، انتشارات صدرا، 1361 ش. صص 110 - 111.
835) ن. ک: المفردات، ص 494؛ چهل حدیث، ص 282.
836) قرآن، تحریم / 8.
837) الکافی، ج 2، صص 430 - 431.
838) شرح غررالحکم، ج 1، ص 357.
839) قرآن، فرقان / 70.
840) شرح غررالحکم، ج 2، ص 126.
841) خداوند توبه کاران را دوست می دارد)، قرآن، بقره / 222.
842) آتش افروخته خداست). قرآن، همزه / 6.
843) چهل حدیث، ص 275 - 276.
844) قرآن، نساء / 17.
845) قرآن، نساء / 18.
846) قرآن، انعام / 54.
847) ر. ک: تفسیر نمونه، ج 5، ص 260.
848) قرآن، مائده / 39.
849) ن. ک: جامع السعادات، ج 3،ص 66 ( قبول التوبة ).
850) قرآن، شوری / 25.
851) ر. ک: چهل حدیث، صص 279 - 280.
852) نهج البلاغه، حکمت 417.
853) چهل حدیث، صص 287 - 281.
854) قرآن، بقره / 124.
855) تفسیر المیزان، ج 1، ص 268.
856) مثنوی معنوی، دفتر پنجم، ج 3، ص 115.
857) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 4، ص 34.
858) چهل حدیث، ص 238.
859) تفسیر المیزان، ج 4، صص 34 - 35؛ بیست گفتار، صص 178 - 179.
860) قرآن، انبیا / 35.
861) قرآن، عنکبوت / 2 - 3.
862) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 39.
863) قرآن، محمد / 31.
864) نهج البلاغه، خطبه 144.
865) همان، حکمت 93.
866) تفسیر المیزان، ج 4، ص 35.
867) قرآن، کهف / 8.
868) ن. ک: تفسیر نمونه، ج 12، ص 349.
869) نهج البلاغه، نامه 55.
870) قرآن، محمد / 4.
871) قرآن، آل عمران / 186.
872) قرآن، بقره / 155.
873) قرآن، ملک / 2.
874) الکافی، ج 1، ص 152.
875) اشاره است به آیه شریفه: اولا یرون انهم یفتنون فی کل عام مرة او مرتین ثم لایتوبون و لا هم یذکرون. (آیا (اهل نفاق) نمی بینند که آنان در هر سال یک یا دو بار آزموده می شوند، باز هم توبه نمی کنند و عبرت نمی گیرند). قرآن، توبه / 126.
876) مثنوی معنوی، دفتر سوم، ج 2، ص 42.
877) قرآن، آل عمران / 154.
878) الکافی، ج 1، ص 370.
879) سعید نفیسی، احوال و اشعار رودکی سمرقندی، چاپ اول، کتابخانه ترقی، شرکت کتابفروشی ادب، 1309 - 1319 ش. ج 3، ص 1032.
880) احیاء العلوم، ج 4، ص 127.
881) غررالحکم، ج 2، ص 30.
882) قرآن، صافات / 101 - 106.
883) قرآن، ابراهیم / 37.
884) قرآن، مریم / 48.
885) قرآن، انبیاء / 57 - 60.
886) قرآن، انبیاء / 68.
887) قرآن، بقره / 124.
888) الکافی، ج 1، ص 175.
889) ن. ک: ابوجعفر محمد بن الحسن بن فروخ الصفار، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد(ع)، تقدیم و تعلیق و تصحیح محسن کوچه باغی، مؤسسة الاعلمی، طهران، 1404 ق. صص 228 - 230.
890) قرآن، نمل / 40.
891) قرآن، حشر / 18 - 19.
892) ن. ک: احیاء العلوم، ج 4، ص 362؛ المحجة البیضاء، ج 8، ص 150.
893) قرآن، آل عمران، 200.
894) ن. ک: النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 2، ص 186؛ تفسیر نمونه، ج 3، ص 234.
895) قرآن، انفال / 60.
896) معجم مقاییس اللغة، ج 2، ص 478.
897) ن. ک: تفسیر نمونه، ج 3، ص 234.
898) تفسیر مجمع البیان، ج 1، ص 561.
899) قرآن، کهف / 14.
900) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه مرابطه.
901) نجم الدین ابوالقاسم جعفر بن الحسن (المحقق الحلی)، شرایع الاسلام، المکتبة العلمیة الاسلامیة، طهران، 1377 ق. ص 87.
902) ن. ک: تفسیر مجمع البیان، ج 1، ص 562.
903) تنبیه الخواطر، ج 1، ص 59؛ احمد بن فهد الحلی، عدة الداعی و نجاح الساعی، صححه و علق علیه احمد الموحدی القمی، الطبعة الاولی، دارالمرتضی، دارالکتاب الاسلامی، بیروت، 1407 ق. ص 314.
904) الجامع الصغیر، ج 1، ص 187.
905) قرآن، مائده / 105.
906) شرح غررالحکم، ج 4، ص 511.
907) همان، ج 3، ص 334.
908) برخی برای مراطبه شش مرحله قائل شده اند: مشارطه، مراقبه، محاسبه، معاقبه، مجاهده و معاتبه. ر. ک: احیاء العلوم، ج 4، ص 362؛ المحجة البیضاء، ج 8، ص 150.
909) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه مشارطه.
910) جامع السعادات، ج 3، ص 93.
911) قرآن، یس / 60 - 61.
912) قرآن، اعراف / 102.
913) چهل حدیث، ص 9.
914) فرهنگ معین، ج 3، صص 3984 - 3985.
915) ن. ک: نصیرالدین محمدبن محمد بن حسن طوسی، اوصاف الاشراف، به تصحیح و توضیح نجیب مایل هروی، چاپ اول، انتشارات امام، مشهد، 1361 ش. صص 88 - 89؛ سید محمد حسین حسینی طهرانی، رساله لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب، انتشارات حکمت، صص 118 - 119.
916) قرآن، مؤمنون / 8.
917) ن. ک: جامع السعادات، ج 3، ص 96.
918) قرآن، نساء / 1.
919) قرآن، علق / 14.
920) قرآن، آل عمران / 29.
921) قرآن، بقره / 235.
922) احیاء العلوم، ج 4، ص 365؛ المحجة البیضاء، ج 8، ص 156.
923) ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب النسائی، سنن النسائی، بشرح جلال الدین السیوطی و حاشیة السندی، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج 8، ص 99؛ جامع السعادات، ج 3، ص 96.
924) الکافی، ج 8، ص 172.
925) شرح غررالحکم، ج 4، ص 238.
926) چهل حدیث، ص 9.
927) فرهنگ معین، ج 3، ص 3889.
928) ن. ک: اوصاف الاشراف، صص 87 - 88؛ رسالة لب اللباب، ص 119.
929) قرآن، انبیاء / 47.
930) قرآن، آل عمران / 30.
931) رضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی ابن طاووس، محاسبة النفس، المکتبة المرتضویة، طهران، ص 13؛ بحارالانوار، ج 70، ص 73.
932) نهج البلاغه، حکمت 208.
933) الاختصاص، ص 243، بحارالانوار، ج 70، ص 72.
934) محاسبة النفس، ص 14؛ بحارالانوار، ج 70، ص 72.
935) التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری(ع)، الطبعة الاولی، تحقیق و نشر مدرسة الامام المهدی، قم، 1409 ق. صص 38 - 39.
936) چهل حدیث، صص 9 - 10.
937) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه معاتبه.
938) ن. ک: جامع السعادات، ج 3، صص 100 - 101؛ رسالة لب الالباب، ص 120.
939) قرآن، قیامت / 2.
940) شرح غررالحکم، ج 5، ص 246.
941) همان، ص 258.
942) همان، ص 399.
943) همان، ص 445.
944) همان، ص 258.
945) علم اخلاق اسلامی، ج 3، ص 133.
946) قرآن، انعام / 48 - 49.
947) نهج البلاغه، حکمت 368.
948) قرآن، نجم / 31.
949) نهج البلاغه، نامه 53.
950) همان، خطبه 108.
951) همان، نامه 53.

952) قرآن، انفال / 65 - 66.
953) قرآن، توبه / 103.
954) تفسیر نمونه، ج 8، ص 118.
955) صحیح البخاری، ج 8، ص 435.
956) ابوعبدالله محمد بن احمد القرطبی الانصاری، الجامع لاحکام القرآن، تصحیح ابواسحاق ابراهیم اطفیش، دارالکتب المصریة، 1376 ق. افست دارالکتاب العربی، ج 8، ص 249.
957) شرح غررالحکم، ج 5، ص 457.
958) همان، ص 328.
959) همان، ج 4، ص 187.
960) همان، ج 3، ص 91.
961) الکافی، ج 1، ص 547.
962) امام روح الله الخمینی، تحریر الوسیله، الطبعة الثانیة، مطبعة الآداب، النجف، 1390 ق. افست، ج 1، ص 336.
963) قرآن، توبه / 60.
964) عبدالحسین الامینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، الطبعة الخامسة، دارالکتاب العربی، بیروت، 1403 ق. ج 1، صص 9 - 151.
965) محمد بن النعمان البغدادی الملقب بالمفید، الفصول المختارة فی العیون و المحاسن، الطبعة الرابعة، دارالاضواء، بیروت، 1405 ق. ص 235.
966) الغدیر، ج 2، ص 34.
967) نهج البلاغه، حکمت 347.
968) جامع الاخبار، ص 154.

969) صادق آئینه وند، ادبیات انقلاب در شیعه، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1359 ش. ج 1، ص 63.
970) همان، صص 63 - 64.

971) نهج البلاغه، حکمت 177.
972) قرآن، یوسف / 53.
973) قرآن، اعراف / 179.
974) شرح غررالحکم، ج 2، ص 520.
975) همان، ج 5، ص 160.
976) قرآن، بقره / 179.
977) مستدرک الوسائل، ج 18، ص 9.
978) مثنوی معنوی، دفتر اول، ج 1، ص 245.
979) ابویعلی احمد بن علی بن المثنی التمیمی، مسند ابی یعلی الموصلی، حققه و خرج احادیثه حسین سلیم اسد، الطبعة الاولی، دارالثقفافة العربیة، دمشق، ج 11، ص 169.
980) قرآن، آل عمران / 134.
981) تفسیر مجمع البیان، ج 5، ص 34.
982) غررالحکم، ج 1، ص 420.
983) همان.
984) همان، ص 421.
985) لغتنامه دهخدا، ذیل واژه رسوا.
986) غررالحکم، ج 2، ص 178.
987) نهج البلاغه، نامه 53.
988) شرح غررالحکم، ج 2، ص 517.
989) مجمع الزوائد، ج 8، ص 106.
990) غررالحکم، ج 1، ص 88.
991) عدة الداعی، ص 89.
992) ن. ک: تحریر الوسیلة، ج 1، ص 476.
993) همان.
994) صحیح البخاری، ج 3، ص 327.
995) غررالحکم، ج 1، ص 131.
996) الارشاد، ص 241؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 157.
997) قرآن، نور / 2.
998) شرح غررالحکم، ج 1، ص 339.
999) بحارالانوار، ج 40، صص 281 - 282؛ و نیز ن. ک: التفسیر الکبیر، ج 21، ص 88.
1000) ن. ک: تفسیر المیزان، ج 1، صص 354 - 355.
1001) صحیفه نور، ج 9، ص 153.