فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

روش موعظه

از جمله روشهایی که خدای رحمان برای تربیت آدمیان بدان سفارش کرده است، روش موعظه است، چنانکه پیامبر گرامی اش را فرمان می دهد که مردمان را با موعظه ای نیکو به دین و راه خدا بخواند.
ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة.(772)
با حکمت و موعظه نیکو به راه پروردگارت دعوت کن.
موعظه ای که از جانی پاک برمی خیزد، بر جانهای راه گم کرده ولی مایل به راه یابی می نشیند و دل ایشان را نرم می کند و تسلیم حق می نماید. موعظه نیکو موعظه ای است که واعظی راه یافته، به روشی نیکو از آن برای اصلاح و هدایت بهره می گیرد و بی گمان چنین موعظه ای روشی مؤثر در تربیت است.

معنا و مفهوم وعظ و موعظه

راغب اصفهانی در معنای وعظ می نویسد: الوعظ زجر مقترن بالتخویف(773) یعنی موعظه منعی است که با بیم دادن همراه است. اما همین طور که خلیل بن احمد لغوی معروف، در مفهوم موعظه گفته است، موعظه یادآوری قلب است نسبت به خوبیها در آنچه که موجب رقت قلب می شود.(774) یعنی موعظه سخنی است که قلب را نرمی و رقت می بخشد و عواطف را تحریک می کند و موجب می شود که انسان از کجی و پلیدی دست کشد و به راستی و خوبی دل بندد. موعظه سخنی است که در انسان حالت بازدارندگی از بدیها و گروندگی به خوبیها ایجاد می کند. بنابراین، موعظه سختی و مقاومت دل را در برابر حق و عمل به حق زایل می کند و نرمی و تسلیم در برابر حق و عمل به حق را فراهم می سازد.

نقش موعظه در تربیت

با توجه به معنا و مفهومی که ذکر شد، موعظه سختی و قساوت را از دل می شوید، و خشم و شهوت را فرو می نشاند، و هواهای نفسانی را تسکین می دهد و دل را صفا و جلا می بخشد و آدمی را آماده اتصاف به کمالات الهی می کند.(775)
یا ایها الناس قد جاءتکم موعظة من ربکم و شفاء لما فی الصدور و هدی و رحمة للمؤمنین.(776)
ای مردم، همانا برای شما از جانب پروردگارتان موعظه ای آمد و درمانی برای آنچه در سینه هاست و هدایت و رحمتی برای مؤمنان.
قرآن کریم کتاب موعظه الهی است. کتابی که دلهای بیمار را درمان می کند و به مردمان حیات حقیقی می بخشد. قرآن کریم موعظه ای نیکوست که مردمان را از خواب غفلت بیدار می کند و ایشان را از نیت بد و کار زشت بازمی دارد و به سوی خیر و سعادت برمی انگیزد. موعظه الهی سبب دگرگونی اساسی در احوال آدمیان می شود: آنان را از دریای غفلتی که در آن غوطه ورند بیرون می برد و از امواج حیرت و سرگشتگی که ایشان را فرا گرفته است و باطنشان را با تاریکیهای شک و تردید ظلمانی کرده است نجات می دهد و دلهای آنان را که بیماریهای ناشی از رذایل اخلاقی و صفات پست نفسانی بیمار کرده است شفا می بخشد. بدین ترتیب زمینه پاکی باطنها و روشنی خردها و حیات دلها فراهم می شود و آن گاه خدای رحمان مردمان را با لطف و مهربانی به معارف حق و اخلاق کریم و اعمال صالح راهنمایی می کند.(777) نمونه زیبا و مصداق روشن این گونه مواعظ تربیتی آیاتی از قرآن کریم است که بیانگر موعظه های لقمان حکیم به فرزندش است. این سخنان بهترین موعظه هاست که اگر به جان بنشیند و در عمل ظهور نماید سعادت همه جانبه فرد و جامعه را تأمین می کند و همه چیز آدمیان را به سامانی درست می کشاند. در این مواعظ اساس مباحث اعتقادی، اصول وظایف دینی و آداب نیکوی اخلاقی در وجوه فردی و اجتماعی بیان شده است.
و اذ قال لقمان لابنه و هو یعظه یا بنی لاتشرک بالله ان الشرک لظلم عظیم... یا بنی انها ان تک مثقال حبة من خردل فتکن فی صخرة او فی السماوات او فی الارض یأت بها الله ان الله لطیف خبیر. یا بنی اقم الصلوة و امر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک ان ذلک من عزم الامور. و لاتصعر خدک للناس و لاتمش فی الارض مرحا ان الله لایحب کل مختال فخور. و اقصد فی مشیک و اغضض من صوتک ان انکر الاصوات لصوت الحمیر.(778)
و (یاد کن) آن گاه که لقمان پسر خویش را موعظه کرد که: ای پسرک من، به خدا شرک مورز که براستی شرک ستمی بزرگ است. ای پسرک من، اگر عمل تو هموزن دانه خردلی و در تخته سنگی یا در آسمانها یا در زمین نهفته باشد، خدا آن را (برای حساب) می آورد که خدا بس دقیق و آگاه است. ای پسرک من، نماز را برپا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن، و بر آنچه به تو رسد شکیبا باش که این (حاکی) از عزم و اراده تو در امور است، و به تکبر از مردم روی مگردان و به خودپسندی بر زمین راه مرو که خداوند خودپسند فخرفروش را دوست نمی دارد. و در رفتارت راه میانه را برگزین و آواز خویش فرود آر که زشت ترین آوازها بانگ خران است.
بنابراین نقش موعظه، نقشی بیدارکننده و نجات دهنده و حیات بخش است، چنانکه در سخنان امیر مؤمنان علی(ع) آمده است:
بالمواعظ تنجلی الغفلة.(779)
به سبب موعظه غفلت زدوده می شود.
ثمرة الوعظ الانتباه.(780)
نتیجه موعظه بیداری است.
المواعظ صقال النفوس و جلاء القلوب.(781)
موعظه ها صیقل نفسها و روشنی بخش دلهاست.
المواعظ حیاة القلوب.(782)
موعظه ها مایه حیات دلهاست.
بر این اساس است که امیر مؤمنان(ع) فرزندش حسن(ع) را سفارش می کند که دل خود را در معرض مواعظ جانبخش قرار دهد:
احی قلبک بالموعظة.(783)
دلت را با موعظه زنده کن.