فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

تربیت عملی

انسان به دلیل آنکه در همه عمر با امور محسوس سر و کار دارد، بیش از هر چیز متأثر از روشهای عینی است و روش الگویی به عنوان تربیتی عملی بر جان انسانها می نشیند و در نفوس آنها رسوخ می کند. بهترین مفاهیم و رساترین اندیشه ها زمانی که در قالب نمونه ای عینی ارائه می شود. کاملاً ادراک و تصدیق می گردد. کلیات علمی اگر بر مصادیق تطبیق نشود، تصدیق آن و ایمان به درستی اش برای نفس سنگین و دشوار است.(640) این سخن که غایت تربیت اتصاف به اسمای حسنای الهی و صفات ربوبی است، درک نمی شود مگر آنکه تحقق آن در نمونه ای عینی مشاهده گردد و متربی دریابد که می تواند راه تربیت را طی کند و به مقصد آن برسد، همان طور که در نمونه ای ملموس آن را می یابد. بهترین روش تربیت این است که مربی اوصاف را که به متربی سفارش می کند، به همان گونه ای که می خواهد متربی بدان متصف شود، خود واجد باشد. عادتاً محال است که انسانی ترسو و بزدل، شاگردی شجاع و دلیر تربیت کند یا انسانی حقیر و ذلیل، شاگردی کریم و عزیز بارآورد، و یا مکتبی که بنیانگذارش متعصب و کوتاه نظر است، دانشمندی آزاده در آرا و نظریات علمی بیرون دهد.(641)
گوش جان انسانها در برابر تربیت عملی گشاده است و این روش کوتاهترین روش تربیت است. خدای سبحان آنان را که بدین روش پشت می کنند، سرزنش کرده و فرموده است:
أتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم.(642)
آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید؟
بی گمان تربیت عملی مؤثرتر و مفیدتر از تربیت زبانی است و براحتی راه، مسیر و مقصد تربیت راه مشخص می کند. پیامبر اکرم(ص) مردم را دعوت می کرد که در پی آن حضرت بروند و بدو تأسی کنند.
قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله.(643)
بگو: اگر خدا را دوست می دارید پس مرا پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد.
رسول خدا(ص) برای تربیت مردم در وجوه مختلف از این روش سود برد و بسرعت آنان را با آداب دین و دینداری آشنا و اهل عمل بدان کرد، چنانکه می فرمود:
صلوا کما رأیتمونی اصلی.(644)
همان گونه نماز بگزارید که من نماز می گزارم.
روش تربیتی پیامبر این گونه بود و آن حضرت بیش از هر روش دیگری مردم را با عمل خود تربیت کرد. امام صادق(ع) در این باره چنین سفارش کرده است:
کونوا دعاة للناس باعمالکم، و لاتکونوا دعاة بالسنتکم.(645)
دعوت کننده مرم با اعمال خود باشید و نه (صرفاً) دعوت کننده با زبانتان.

الگوها در قرآن کریم

در قرآن کریم برای تربیت عملی انسان در وجوه مختلف الگو معرفی شده است. پیام آوران الهی نمونه هایی نیکویند تا راه و رسمشان آموخته و عمل شود.
عاشق آموز و محبوبی طلب - چشم نوحی قلب ایوبی طلب
کیمیا پیدا کن از مشت گلی - بوسه زن بر آستان کاملی(646)
خدای سبحان پیامبر اکرم(ص) را به عنوان الگویی کامل و جامع و قابل پیروی معرفی می کند تا مسیر تربیت عملی و نهایت آن مشخص گردد.
لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیرا.(647)
هر آینه برای شما در (خصلتها و روش) رسول خدا نمونه و سرمشقی نیکو و پسندیده است، برای آن کس که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.
راه و رسم پیامبر اکرم(ص) راه و رسمی کامل است که مسلمانان می توانند کلیه اعمال و رفتار خود را با آن بسنجند و در پی آن حضرت روند تا سعادت هر دو جهان را به دست آورند.
خاک نجد از فیض او چالاک شد - آمد اندر وجد و بر افلاک شد
در دل مسلم مقام مصطفی است - آبروی ما ز نام مصطفی است
وقت هیجا تیغ او آهن گداز - دیده او اشکبار اندر نماز
در جهان آیین نو آغاز کرد - مسند اقوام پیشین در نورد
از کلید دین در دنیا گشاد - همچو او بطن ام گیتی نزاد
در نگاه او یکی بالا و پست - با غلام خویش بر یک خوان نشست(648)
روش الگویی بهترین وسیله برای انگیزه بخشیدن، جهت دادن و راه بردن متربیان است. قرآن کریم سیرت حضرت ابراهیم(ع) و پیروان او سیرتی نمونه برای بیزاری و دوری جستن از کفر و باطل و ارادت و نزدیکی جستن به ایمان و حق معرفی می کند.
قد کانت لکم اسوة حسنة فی ابراهیم و الذین معه اذ قالوا لقومهم انا برءوا منکم و مما تعبدون من دون الله کفرنا بکم و بدا بیننا و بینکم العداوة و البغضاء ابدا حتی تؤمنوا بالله وحده.(649)
همانا ابراهیم و کسانی که با او بودند برای شما اسوه ای نیکویند هنگامی که به قومشان گفتند: ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید بیزاریم، به (آیین و پرستیده) شما کافر و ناباوریم، و میان ما و شما برای همیشه دشمنی و کین پدید آمده است تا به خدای یگانه ایمان آورید.
قرآن کریم برای کافر پیشگان و اهل ایمان نمونه هایی روشن یاد کرده است تا راه کفر و ایمان بخوبی مشخص گردد.
ضرب الله مثلا للذین کفروا امرات نوح و امرت لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتاهما.(650)
خداوند برای کسانی که کفر ورزیده اند زن نوح و زن لوط را مثال آورده است که هر دو آنان زیر فرمان دو بنده از بندگان شایسته ما بودند، پس به آن دو خیانت کردند.
آنها علی رغم مساعدترین امکان تربیتی، یعنی سرپرستی دو پیامبر بزرگ خدا، به حق پشت کردند و کفر پیشه نمودند و مثلی برای کفر پیشگی شدند. اما در مقابل، دو بانوی بزرگوار علی رغم نامساعدترین اوضاع و احوال، به حق روی کردند و ایمان را در جان خود بارور نمودند و مثلی برای اهل ایمان شدند.
ضرب الله مثلا للذین آمنوا امرأت فرعون اذ قالت رب ابن لی عندک بیتا فی الجنة و نجنی من فرعون و عمله و نجنی من القوم الظالمین و مریم ابنت عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا و صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین.(651)
و برای کسانی که ایمان آورده اند. خداوند زن فرعون را مثال آورده است، آن گاه که گفت: پروردگارا برای من نزد خویش در بهشت خانه ای بساز و مرا از فرعون و کردار او برهان، و مرا از گروه ستمکاران برهان؛ و مریم دختر عمران، همان کسی که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتابهای او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود.
در قرآن کریم آنان که نمونه عبادت و بندگی اند چنین معرفی شده اند:
کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون و بالاسحارهم یستغفرون و فی اموالهم حق للسائل و المحروم.(652)
و از شب اندکی را می غنودند و در سحرگاهان از خدا طلب آمرزش می نمودند و در اموالشان برای سائل و محروم حقی معین بود.
آنان که نمونه ایثار و انفاق در راه خدایند این گونه توصیف شده اند:
و یؤثرون علی انفسهم و لو کان بهم خصاصة.(653)
و آنان را بر خویشتن مقدم می دارند هرچند که خود بدان نیازمند باشند.
و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا انما نطعمکم لوجه الله لانرید منکم جزاء و لاشکورا.(654)
طعام را با آنکه خود بدان نیازمندند، به فقیر و یتیم و اسیر می خورانند و (زبان حالشان این است که) برای خشنودی خدا به شما طعام می دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی خواهیم.
قرآن کریم انسانهای نمونه ای را برای کسب و کار و تجارت معرفی می کند، انسانهایی که در عین کار و تلاش هرگز از یاد خدا غافل نمی شوند.
رجال لاتلهیهم تجارة و لابیع عن ذکر الله و اقام الصلاة و ایتاء الزکاة یخافون یوما تتقلب فیه القلوب و الابصار.(655)
انسانهایی که هیچ کسب و کار و تجارتی ایشان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات مشغول نکند، و از روزی می ترسند که دلها و دیدگان در آن روز دگرگون (سرگشته و پریشان) شود.
ارائه این نمونه ها و توصیف نمونه های بسیار دیگر در قرآن کریم نشانه اهمیتی است که در این کتاب جامع الهی بر روش الگویی در تربیت شده است که بواقع این روش از جمله مفیدترین روشهای تربیت است.

روش محبت

هیچ روشی چون روش محبت در تربیت آدمی مؤثر نیست و مفیدترین روشهای تربیت به نیروی محبت کارآیی پیدا می کنند. نیروی محبت از نظر تربیتی نیرویی عظیم و کارساز است و بهترین تربیت آن است که بدین روش تحقق یابد. خدای سبحان پیامبر گرامی اش را به روش محبت آراسته بود و آن حضرت با چنین روشی در تربیت مردمان توفیق یافت.
فیما رحمة من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم و استغفر لهم.(656)
پس به لطف و رحمت الهی با آنان نرمخو و پرمهر شدی، و اگر تندخو و سخت دل بودی، هر آینه از پیرامونت پراکنده می شدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه.