فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

مسئولیت الگوها

هرکس می تواند در مرتبه خود، الگو و نمونه ای شایسته برای دیگران باشد و بالطبع این امر زمانی می تواند سامانی درست بیابد که الگوها به مسئولیت خطیر خود واقف باشند. امیر مؤمنان علی(ع) فرموده است:
من نصب نفسه للناس اماما فلیبدا بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره، ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه، و معلم نفسه و مؤدبها احق بالاجلال من معلم الناس و مؤدبهم.(631)
هر که خود را پیشوای مردم سازد، باید پیش از تعلیم دیگران به تعلیم خویش بپردازد، و باید تربیت کردنش، پیش از آنکه با زبانش باشد، با سیرت و رفتارش باشد؛ و آن که خود را تعلیم دهد و تربیت نماید، شایسته تر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و تربیت نماید.
الگوها زمانی می توانند مسئولیت خود را بدرستی انجام دهند که به وظایف سنگین خود اهمیت دهند، زیرا آنچه از آنان ظهور می کند، پذیرفته می شود و عده ای در پی ایشان می روند که اگر الگوها بر هدایت باشند، پیروان را هدایت کنند و اگر بر گمراهی باشند، ایشان را گمراه سازند. امام خمینی(ره) در سفارش به طلاب و روحانیون فرموده است:
شما که امروز در این حوزه ها تحصیل می کنید و می خواهید فردا رهبری و هدایت جامعه را به عهده بگیرید، خیال نکنید تنها وظیفه شما یاد گرفتن مشتی اصطلاحات می باشد، وظیفه های دیگری نیز دارید. شما باید در این حوزه ها خود را چنان بسازید و تربیت کنید که وقتی به یک شهر یا ده رفتید، بتوانید اهالی آنجا را هدایت کنید و مهذب نمایید. از شما توقع است که وقتی از مرکز فقه رفتید، خود مهذب و ساخته شده باشید، تا بتوانید مردم را بسازید و طبق آداب و دستورات اخلاقی اسلامی آنان را تربیت کنید. اما اگر خدای نخواسته در مرکز علم خود را اصلاح نکردید، معنویات کسب ننمودید، به هر جا که بروید العیاذ بالله، مردم را منحرف ساخته، به اسلام و روحانیت بدبین خواهید کرد.
شما وظایف سنگینی دارید. اگر در حوزه ها به وظایف خود عمل نکنید و در صدد تهذیب خود نباشید و فقط دنبال فراگرفتن چند اصطلاح بوده، مسائل اصولی و فقهی را درست کنید، در آتیه خدای نخواسته برای اسلام و جامعه اسلامی مضر خواهید بود؛ ممکن است، العیاذ بالله، موجب انحراف و گمراهی مردم شوید. اگر به سبب اعمال و کردار و رفتار ناروای شما یک نفر گمراه شده، از اسلام برگردد، مرتکب اعظم کبایر می باشید؛ و مشکل است توبه شما قبول گردد. چنانکه اگر یک نفر هدایت یابد، به حسب روایت بهتر است از آنچه آفتاب بر آن می تابد.(632)
مسئولیت شما خیلی سنگین است. وظایف شما غیر از وظایف عامه مردم می باشد؛ چه بسا اموری که برای عامه مردم مباح است، برای شما جایز نیست، و ممکن است حرام باشد. مردم ارتکاب بسیاری از امور مباحه را از شما انتظار ندارند، چه رسد به اعمال پست نامشروع، که اگر خدای نخواسته از شما سربزند، مردم را نسبت به اسلام و جامعه روحانیت بدبین می سازد. درد اینجاست: اگر مردم از شما عملی که بر خلاف انتظار است مشاهده کنند، از دین منحرف می شوند، از روحانیت برمی گردند، نه از فرد... وظایف اهل علم خیلی سنگین است؛ مسئولیت علما بیش از سایر مردم می باشد... در روایت است که وقتی جان به حلقوم می رسد، برای عالم دیگر جای توبه نیست، و در آن حال توبه وی پذیرفته نمی شود، زیرا خداوند از کسانی تا آخرین دقایق زندگی توبه می پذیرد که جاهل باشند.(633) و در روایت دیگر آمده است که هفتاد گناه از جاهل آمرزیده می شود پیش از آنکه یک گناه از عالم مورد آمرزش قرار گیرد،(634) زیرا گناه عالم برای اسلام و جامعه اسلامی خیلی ضرر دارد.(635)
مسئولیت الگوها چنان سنگین است که خدای متعال درباره زنان پیامبر، چون به آن حضرت منسوبند و مانند مردم عاری به شمار نمی آیند، فرمانهای ویژه صادر کرده است؛ اینکه زندگی و رفتار و کردار آنان در حد خودشان متوقف نمی شود و ممکن است دیگران به سبب نسبت ایشان به پیامبر، آنان را الگوی زندگی خود قرار دهند، تکلیف ایشان را بسیار سخت کرده است. آنان باید همانند پیامبر ساده زندگی کنند و هرگز از مرزهای ساده زیستی فراتر نروند و چون بخواهند این مرزها را بشکنند باید از رسول خدا(ص) جدا شوند و در پی کار خود روند. یعنی نه تنها پیامبر(ص) با زندگی ساده خود الگویی نیکو برای همگان است، بلکه خانواده و خاندان او نیز باید الگوی خانواده ها و خاندانها باشند.(636)
یا ایها النبی قل لازواجک ان کنتن تردن الحیاة الدنیا و زینتها فتعالین امتعکن و اسرحکن سراحا جمیلا و ان کنتن تردن الله و رسوله و الدار الآخرة فان الله اعد للمحسنات منکن اجرا عظیما.(637)
ای پیامبر، به همسرانت بگو: اگر خواهان زندگی دنیا و زینت آنید، بیایید تا مهرتان را بدهم و خوش و خرم رهایتان کنم؛ و اگر خواستار خدا و فرستاده او و سرای آخرتید، پس (بدانید که) خداوند برای نیکوکاران شما پاداشی بزرگ آماده کرده است.
البته پاداش نیکی و درستی، و مجازات بدی و زشتی آنان نیز به دلیل جایگاه ویژه و نسبتشان با پیامبر، دو چندان معرفی شده است.
یا نساء النبی من یأت منکن بفاحشة مبینة یضاعف لها العذاب ضعفین و کان ذلک علی الله یسیرا و من یقنت منکن لله و رسوله و تعمل صالحا نوتها اجرها مرتین و اعتدنا لها رزقا کریما. یا نساء النبی لستن کاحد من النساء.(638)
ای همسران پیامبر، هر که از شما مبادرت به کار زشت آشکاری کند، عذابش دو چندان خواهد بود؛ و این بر خدا آسان است و هر که از شما خدا و فرستاده اش را فرمان برد و کار شایسته کند، پاداشش را دو چندان می دهیم و برایش روزی نیکو فراهم خواهیم ساخت. ای همسران پیامبر، شما مانند هیچ یک از زنان دیگر نیستید.
رفتار الگوهای مقبول، چه در جهت مثبت و چه در جهت منفی، به صورت سنت و راه و رسمی پایدار درمی آید و پیوسته تقلید و تکرار می شود و در نتیجه پیامدهای نیک و بد پیوسته رو به افزونی می رود و این امر مسئولیت الگوها را سنگین تر می سازد. از امام کاظم(ع) چنین روایت شده است:
من استن بسنة حسنة، فله اجرها و اجر من عمل بها، من غیر ان ینقص من اجورهم شی ء؛ و من استن بسنة سیئة، فعلیه وزرها و وزر من عمل بها، من غیر ان ینقص من اوزارهم شی ء.(639)
هر که سنتی نیک و خوب بنیان گذارد، پاداشش برای اوست و نیز پاداش هر که بدان عمل کند برای آن بنیانگذار است، بدون آنکه چیزی از پاداش عمل کنندگان کاسته شود؛ و هر که سنتی بد و زشت بنیان گذارد، گناهش برای اوست و نیز گناه هر که بدان عمل کند برای آن بنیانگذار است، بدون آنکه چیزی از گناه عمل کنندگان کاسته شود.

تربیت عملی

انسان به دلیل آنکه در همه عمر با امور محسوس سر و کار دارد، بیش از هر چیز متأثر از روشهای عینی است و روش الگویی به عنوان تربیتی عملی بر جان انسانها می نشیند و در نفوس آنها رسوخ می کند. بهترین مفاهیم و رساترین اندیشه ها زمانی که در قالب نمونه ای عینی ارائه می شود. کاملاً ادراک و تصدیق می گردد. کلیات علمی اگر بر مصادیق تطبیق نشود، تصدیق آن و ایمان به درستی اش برای نفس سنگین و دشوار است.(640) این سخن که غایت تربیت اتصاف به اسمای حسنای الهی و صفات ربوبی است، درک نمی شود مگر آنکه تحقق آن در نمونه ای عینی مشاهده گردد و متربی دریابد که می تواند راه تربیت را طی کند و به مقصد آن برسد، همان طور که در نمونه ای ملموس آن را می یابد. بهترین روش تربیت این است که مربی اوصاف را که به متربی سفارش می کند، به همان گونه ای که می خواهد متربی بدان متصف شود، خود واجد باشد. عادتاً محال است که انسانی ترسو و بزدل، شاگردی شجاع و دلیر تربیت کند یا انسانی حقیر و ذلیل، شاگردی کریم و عزیز بارآورد، و یا مکتبی که بنیانگذارش متعصب و کوتاه نظر است، دانشمندی آزاده در آرا و نظریات علمی بیرون دهد.(641)
گوش جان انسانها در برابر تربیت عملی گشاده است و این روش کوتاهترین روش تربیت است. خدای سبحان آنان را که بدین روش پشت می کنند، سرزنش کرده و فرموده است:
أتأمرون الناس بالبر و تنسون انفسکم.(642)
آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را فراموش می کنید؟
بی گمان تربیت عملی مؤثرتر و مفیدتر از تربیت زبانی است و براحتی راه، مسیر و مقصد تربیت راه مشخص می کند. پیامبر اکرم(ص) مردم را دعوت می کرد که در پی آن حضرت بروند و بدو تأسی کنند.
قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله.(643)
بگو: اگر خدا را دوست می دارید پس مرا پیروی کنید تا خداوند شما را دوست بدارد.
رسول خدا(ص) برای تربیت مردم در وجوه مختلف از این روش سود برد و بسرعت آنان را با آداب دین و دینداری آشنا و اهل عمل بدان کرد، چنانکه می فرمود:
صلوا کما رأیتمونی اصلی.(644)
همان گونه نماز بگزارید که من نماز می گزارم.
روش تربیتی پیامبر این گونه بود و آن حضرت بیش از هر روش دیگری مردم را با عمل خود تربیت کرد. امام صادق(ع) در این باره چنین سفارش کرده است:
کونوا دعاة للناس باعمالکم، و لاتکونوا دعاة بالسنتکم.(645)
دعوت کننده مرم با اعمال خود باشید و نه (صرفاً) دعوت کننده با زبانتان.

الگوها در قرآن کریم

در قرآن کریم برای تربیت عملی انسان در وجوه مختلف الگو معرفی شده است. پیام آوران الهی نمونه هایی نیکویند تا راه و رسمشان آموخته و عمل شود.
عاشق آموز و محبوبی طلب - چشم نوحی قلب ایوبی طلب
کیمیا پیدا کن از مشت گلی - بوسه زن بر آستان کاملی(646)
خدای سبحان پیامبر اکرم(ص) را به عنوان الگویی کامل و جامع و قابل پیروی معرفی می کند تا مسیر تربیت عملی و نهایت آن مشخص گردد.
لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة لمن کان یرجوا الله و الیوم الآخر و ذکر الله کثیرا.(647)
هر آینه برای شما در (خصلتها و روش) رسول خدا نمونه و سرمشقی نیکو و پسندیده است، برای آن کس که به خدا و روز بازپسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند.
راه و رسم پیامبر اکرم(ص) راه و رسمی کامل است که مسلمانان می توانند کلیه اعمال و رفتار خود را با آن بسنجند و در پی آن حضرت روند تا سعادت هر دو جهان را به دست آورند.
خاک نجد از فیض او چالاک شد - آمد اندر وجد و بر افلاک شد
در دل مسلم مقام مصطفی است - آبروی ما ز نام مصطفی است
وقت هیجا تیغ او آهن گداز - دیده او اشکبار اندر نماز
در جهان آیین نو آغاز کرد - مسند اقوام پیشین در نورد
از کلید دین در دنیا گشاد - همچو او بطن ام گیتی نزاد
در نگاه او یکی بالا و پست - با غلام خویش بر یک خوان نشست(648)
روش الگویی بهترین وسیله برای انگیزه بخشیدن، جهت دادن و راه بردن متربیان است. قرآن کریم سیرت حضرت ابراهیم(ع) و پیروان او سیرتی نمونه برای بیزاری و دوری جستن از کفر و باطل و ارادت و نزدیکی جستن به ایمان و حق معرفی می کند.
قد کانت لکم اسوة حسنة فی ابراهیم و الذین معه اذ قالوا لقومهم انا برءوا منکم و مما تعبدون من دون الله کفرنا بکم و بدا بیننا و بینکم العداوة و البغضاء ابدا حتی تؤمنوا بالله وحده.(649)
همانا ابراهیم و کسانی که با او بودند برای شما اسوه ای نیکویند هنگامی که به قومشان گفتند: ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید بیزاریم، به (آیین و پرستیده) شما کافر و ناباوریم، و میان ما و شما برای همیشه دشمنی و کین پدید آمده است تا به خدای یگانه ایمان آورید.
قرآن کریم برای کافر پیشگان و اهل ایمان نمونه هایی روشن یاد کرده است تا راه کفر و ایمان بخوبی مشخص گردد.
ضرب الله مثلا للذین کفروا امرات نوح و امرت لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتاهما.(650)
خداوند برای کسانی که کفر ورزیده اند زن نوح و زن لوط را مثال آورده است که هر دو آنان زیر فرمان دو بنده از بندگان شایسته ما بودند، پس به آن دو خیانت کردند.
آنها علی رغم مساعدترین امکان تربیتی، یعنی سرپرستی دو پیامبر بزرگ خدا، به حق پشت کردند و کفر پیشه نمودند و مثلی برای کفر پیشگی شدند. اما در مقابل، دو بانوی بزرگوار علی رغم نامساعدترین اوضاع و احوال، به حق روی کردند و ایمان را در جان خود بارور نمودند و مثلی برای اهل ایمان شدند.
ضرب الله مثلا للذین آمنوا امرأت فرعون اذ قالت رب ابن لی عندک بیتا فی الجنة و نجنی من فرعون و عمله و نجنی من القوم الظالمین و مریم ابنت عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا و صدقت بکلمات ربها و کتبه و کانت من القانتین.(651)
و برای کسانی که ایمان آورده اند. خداوند زن فرعون را مثال آورده است، آن گاه که گفت: پروردگارا برای من نزد خویش در بهشت خانه ای بساز و مرا از فرعون و کردار او برهان، و مرا از گروه ستمکاران برهان؛ و مریم دختر عمران، همان کسی که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتابهای او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود.
در قرآن کریم آنان که نمونه عبادت و بندگی اند چنین معرفی شده اند:
کانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون و بالاسحارهم یستغفرون و فی اموالهم حق للسائل و المحروم.(652)
و از شب اندکی را می غنودند و در سحرگاهان از خدا طلب آمرزش می نمودند و در اموالشان برای سائل و محروم حقی معین بود.
آنان که نمونه ایثار و انفاق در راه خدایند این گونه توصیف شده اند:
و یؤثرون علی انفسهم و لو کان بهم خصاصة.(653)
و آنان را بر خویشتن مقدم می دارند هرچند که خود بدان نیازمند باشند.
و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا انما نطعمکم لوجه الله لانرید منکم جزاء و لاشکورا.(654)
طعام را با آنکه خود بدان نیازمندند، به فقیر و یتیم و اسیر می خورانند و (زبان حالشان این است که) برای خشنودی خدا به شما طعام می دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی نمی خواهیم.
قرآن کریم انسانهای نمونه ای را برای کسب و کار و تجارت معرفی می کند، انسانهایی که در عین کار و تلاش هرگز از یاد خدا غافل نمی شوند.
رجال لاتلهیهم تجارة و لابیع عن ذکر الله و اقام الصلاة و ایتاء الزکاة یخافون یوما تتقلب فیه القلوب و الابصار.(655)
انسانهایی که هیچ کسب و کار و تجارتی ایشان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات مشغول نکند، و از روزی می ترسند که دلها و دیدگان در آن روز دگرگون (سرگشته و پریشان) شود.
ارائه این نمونه ها و توصیف نمونه های بسیار دیگر در قرآن کریم نشانه اهمیتی است که در این کتاب جامع الهی بر روش الگویی در تربیت شده است که بواقع این روش از جمله مفیدترین روشهای تربیت است.