فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

اصل تسهیل و تیسیر

تسهیل و تیسیر به معنای آسان کردن و سهل گردانیدن است،(412) و مراد آن است که در هر حرکت تربیتی راههای آسان و میسر به روی متربی گشوده شود تا میل و رغبت به رفتن فراهم شود و با متربی از سر ملایمت و مدارا رفتار شود تا بتواند راه را بر خود هموار سازد و طی طریق کند و به مقصود دست یابد.

سنت الهی در تربیت

خدای رحمان راه خیر و سعادت انسان را هموار و آسان کرده است و با وجود این، انسان حق را می پوشاند و به راه حق نمی رود!
قتل الانسان ما اکفره من ای شی ء خلقه من نطفة خلقه فقدره ثم السبیل یسره.(413)
کشته باد انسان، چه ناسپاس است! او را از چه چیز آفریده است؟ از نطفه ای خلقش کرد و اندازه مقررش بخشید. سپس را را بر او آسان گردانید.
کتاب هدایت و سعادت انسان (قرآن کریم) نیز آسان قرار داده شده است تا حرجی بر مردمان در فهم و دریافت آن نباشد.
و لقد یسرنا القرآن للذکر فهل من مدکر.(414)
و هر آینه قرآن را برای یادآوری و پند گرفتن آسان ساختیم، پس آیا یادآرنده و پند گیرنده ای هست؟
خدای رحمان کتاب عزیزش را به گونه ای قرار داده است که فهم مقاصدش برای عامه و خاصه، برای فهمهای ساده و عمیق آسان باشد و هر کس به اندازه فهم و ادراک خود از آن بهره ببرد.(415) سنت تربیت الهی چنین است و خدای مهربان شریعت خود را سهل و آسان قرار داده است تا همگان به کمالات الهی متصف شوند. چنانکه فرموده است:
یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر.(416)
خداوند برای شما آسانی می خواهد و برای شما دشواری نمی خواهد.
و ما جعل علیکم فی الدین من حرج.(417)
و در دین بر شما سختی قرار نداده است.

آیین تربیت در اسلام

آیین تربیت در اسلام بر تکالیف شاق بنا نشده است، زیرا آیینی است متعادل که بر فطرت آدمی استوار شده است،(418) و سختیهای ظاهری آن نیز به دلیل آنکه با فطرت هماهنگ و سازگار است، در ذائقه جان آدمی شیرین و گواراست و همین موجب می شود که صفات الهی و خصلتهای نیک به آسانی و راحتی کسب شود. راه و رسم آیین تربیت محمدی تنها بر امور سهل و آسان بنا شده است و از خشونت و تندی به دور است.(419) پیامبر اکرم(ص) خود فرموده است:
بعثنی بالحنیفیة السهلة السمحة.(420)
خداوند مرا بر شریعت و دین حنیف و آسان و ملایم مبعوث کرده است.
آیین تربیت الهی سهل و آسان بنا گذاشته شده است و چنین آیینی بهترین آیین است، نه آن آیینی که به سبب دشواری اش مردمان را گریزان می سازد. از رسول خدا(ص) روایت شده است که می فرمود:
یا ایها الناس، ان دین الله یسر.(421)
ای مردم، همانا دین و آیین خدا آسان است.
ان خیر الدین عند الله الحنیفیة السمحة.(422)
همانا بهترین دین و آیین نزد خدا، شریعت حنیف و ملایم است.
آنان که آیین تربیتی خود را بر امور شاق بنا می کنند و سبب می شوند که مردم از دین و دینداری گریزان شوند، از راه و رسم پیامبر اکرم(ص) به دورند که آن حضرت فرموده است:
بعثت بالحنیفیة السمحة - او السهلة - و من خالف سنتی فلیس منی.(423)
من بر دین حنیف ملایم - یا آسان - مبعوث شده ام و هر کس با راه و رسم من مخالفت ورزد از من نیست.
پیامبر اکرم(ص) خود در آیین تربیتی اش مظهر ملایمت و آسانگیری بود که جز بر این اساس نمی توان دل مردمان را نرم کرد و آنان را به سوی خدا سیر داد.(424) خدای رحمان فرستاده گرامی اش را با این راه و رسم تربیتی معرفی می کند و می فرماید:
فبما رحمة من الله لنت لهم و لو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک.(425)
پس به (برکت) رحمت الهی، با آنان نرمخو (و پرمهر) شدی، و اگر تندخو و سخت دل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می شدند.
رسول خدا(ص) اصحاب و پیروان خود را راه و رسمی ملایم و به دور از تندی فرامی خواند و می فرمود:
یسروا و لاتعسروا، و بشروا و لاتنفروا.(426)
بر مردم آسان بگیرید و سخت مگیرید، و نوید دهنده باشید و مردم را فراری مدهید و در آنان نفرت ایجاد مکنید.