فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

اعتدال بیم و امید

امید بیش از اندازه فرد را گستاخ، و بیم بیش از اندازه فرد را متوقف می سازد، پس مربی باید در هر فعل تربیتی بر مدار اعتدال سیر کند و متربی را در اعتدال بیم و امید سیر دهد. از امام صادق(ع) روایت شده است که گفت: پدرم(ع) می فرمود:
انه لیس من عبد مؤمن الا (و) فی قلبه نوران: نور خیفة و نور رجاء، لو وزن هذا لم علی هذا و لو وزن هذا لم یزد علی هذا.(377)
هیچ بنده مؤمنی نیست مگر آنکه در دلش دو نور است: نور بیم و نور امید که اگر این وزن شود، از آن بیشتر نباشد و اگر آن وزن شود، از این بیشتر نباشد.
بهترین زمینه برای رشد و تعالی اعتدال بیم و امید است چنانکه در خبری از امیر مؤمنان(ع) آمده است:
خیر الاعمال اعتدال الرجاء و الخوف.(378)
بهترین کارها اعتدال بیم و امید است.
خدای تبارک و تعالی آدمیان را در چنین زمینه ای به سوی کما سیر می دهد، چنانکه در کتاب الهی کنار آیات عذاب (بیم) آیات تشویق (امید) قرار دارد و شأن فرستاده گرامی اش بشارت و انذار است:
انا ارسلناک بالحق بشیرا و نذیرا.(379)
ما تو را براستی نویدرسان و بیم دهنده فرستادیم.
و ما ارسلناک الا مبشرا و نذیرا.(380)
و ما تو را جز مژده دهنده و بیم دهنده نفرستادیم.
نبی عبادی انی انا الغفور الرحیم و ان عذابی هو العذاب الالیم.(381)
به بندگان من خبر ده که منم آمرزنده مهربان، و اینکه عذاب من عذابی است دردناک.

بهترین راه تربیت

راه و رسم اعتدال کوتاهترین و استوارترین راه تربیت است، راهی که کتاب خدا و آیین پیامبر اکرم(ص) بر آن بنا شده است. علی(ع) در این باره فرموده است:
الیمین و الشمال مضلة و الطریق الوسطی هی الجادة علیها باقی الکتاب و آثار النبوة؛ و منها منفذ السنة و الیها مصیر العاقبة.(382)
انحراف به راست و چپ گمراهی است و راه مستقیم و میانه جاده وسیع حق است، کتاب خدا و آیین رسول همین راه را توصیه می کند، و سنت پیامبر نیز هب همین راه اشاره می کند و سرانجام همین جاده ترازوی کردار همگان است و راه همه بدان منتهی می شود.
سلامت فرد و جامعه در گرو تربیتی متعادل است، زیرا هر گونه انحراف از اعتدال و افراط و تفریط در صفات و اعمال و رفتار، انحراف از حق است. پیشوای موحدان علی(ع) فرموده است:
من اراد السلامة فعلیه بالقصد.(383)
هر که خواهان سلامت است، پس باید میانه روی پیشه کند.
آفرینش انسان به گونه ای است که هرگونه بیرون شدن از مرزهای اعتدال او را آسیب می رساند و از نظر تربیتی دچار توقف یا گستاخی می سازد. به بیان امیر مؤمنان(ع):
فکل تقصیر به مضر و کل افراط له مفسده.(384)
هر کمبود آن را زیان است و هر زیادی آن را تباهی است.
بنابراین باید در همه وجوه فردی و اجتماعی راه اعتدال را سامان داد تا بتوان مردمان را به سوی اخلاق و رفتاری نیک و درست سیر داد. علی(ع) فرموده است:
علیک بالقصد فانه اعون شی ء علی حسن العیش.(385)
بر تو باد به میانه روی (در امور) زیرا میانه روی یاری کننده ترین چیز برای خوب زندگی کردن است.
حکما اساس اخلاق را در اعتدال در خویها و صفات می دانند و برای نجات و رستگاری انسان و رساندن او به سعادت، راه اعتدال را توصیه می کنند.(386) ملا مهدی نراقی(ره) در این باره می نویسد:
بر هر خردمندی واجب است که در اکتساب فضایل اخلاقی که حد وسط و اعتدال در خویها و صفات است و از جانب شریعت (مقدس اسلام) به ما رسیده است کوشا باشد و از رذایل که افراط و تفریط است اجتناب کند؛ و اگر در این راه کوتاهی و تقصیر کند، هلاکت و شقاوت ابدی گریبانگیرش شود.(387)
همه اخلاق نیکو در میانه است - که از افراط و تفریطش کرانه است
میانه چون صراط المستقیم است - ز هر دو جانبش قعر حجیم است(388)

اصل تدرج و تمکن

تدرج به معنای اندک اندک و آهسته آهسته پیش رفتن و پایه پایه نزدیک شدن است،(389) و تمکن به معنای جای گرفتن و جاگیر شدن و پابرجا شدن و نیز توانایی و قدرت و قادر شدن بر چیزی است.(390) هیچ انسانی جز بر اساس تمکن و توانایی اش و جز با حرکتی تدریجی و مناسب به کمالات الهی دست نمی یابد، همچنان که عکس این مطلب نیز صادق است و هیچ انسانی یکمرتبه و دفعتاً تباه نمی شود. خدای متعال در چند آیه از کتاب کریمش مردمان و مؤمنان را هشدار می دهد که گامهای شیطان را پیروی نکنند، از جمله می فرماید:
یا ایها الذین آمنوا لاتتبعوا خطوات الشیطان و من یتبع خطوات الشیطان فانه یأمر بالفحشاء و المنکر.(391)
ای کسانی که ایمان آورده اید، از پی گامهای شیطان مروید، و هر که پای بر جای گامهای شیطان نهد (بداند که) او به زشتکاری و کارهای ناپسند وامی دارد.
خداوند فرمان می دهد که خطوات شیطان را پیروی نکنید. خطوات جمع خطوة به معنای گام است،(392) و خطوات گامهایی است که شیطان برای رسیدن به هدف خود و گمراه و تباه ساختن مردم برمی دارد. روش او روشی گام به گام است و اعمال شیطانی و انحرافها تدریجاً در انسان نفوذ می کند نه به صورت دفعی و ناگهانی.
تدرج و تمکن در تربیت امری است که در هر دو طرف صادق است و انسان بر اساس آن به سوی والایی یا تباهی سیر می کند.