فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

جهتگیری تربیتی اسلام

در قرآن کریم آیاتی متعدد درباره اعتدال وارد شده است و جهتگیری تربیتی این کتاب الهی بر این است که انسانی تربیت کند که در همه امور فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و جز اینها متعادل باشد؛ انسانی که مشی و راه رسمی متعادل داشته باشد، چنانکه از زبان لقمان حکیم به فرزندش آمده است:
و اقصد فی مشیک.(360)
در رفتارت میانه رو باش.
انسان عاقل انسانی متعادل است و به هیچ وجه از مرزهای اعتدال خارج نمی شود و گام در مسیر افراط و تفریط نمی گذارد. به بیان امیر مؤمنان(ع) انسان جاهل است که جز در افراط و تفریط سیر نمی کند، چنانکه فرموده است:
لاتری الجاهل الا مفرطا او مفرطا.(361)
جاهل را نمی بینی مگر اینکه یا افراط می کند یا تفریط.
راه تربیت درست که آدمی را به صراط مستقیم سعادت می رساند راهی معتدل است، چنانکه مربیان الهی متربیان خود را در همه وجود بدان دعوت می کردند. امام باقر(ع) فرزند خود، حضرت صادق(ع) را به اعتدال فرا خوانده و فرموده است:
یا بنی علیک بالحسنة بین السیئتین تمحوهما.(362)
فرزندم، بر تو باد (که مراقب باشی) به نیکویی (اعتدال) میان دو بدی (افراط و تفریط) که بدیها را از بین می برد.
حضرت صادق(ع) گوید که از آن حضرت پرسیدم که این امر چگونه است؛ و امام باقر(ع) فرمود:
مثل قول الله: و لاتجهز بصلاتک و لاتخافت بها(363) لاتجهز بصلاتک سیئة و لاتخافت بها سیئة. و ابتغ بین ذلک سبیلا(364) حسنة. و مثل قوله: و لاتجعل یدک مغلولة الی عنقک و لاتبسطها کل البسط(365) و مثل قوله: و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا(366) فاسرفوا سیئة و اقتروا سیئة و کان بین ذلک قواما(367) حسنة؛ فعلیک بالحسنة بین السیئتین.(368)
مانند این سخن خداوند: نماز خویش را به آواز بلند مخوان و آن را آهسته هم مخوان که به آواز بلند و آهسته خواندن همان بدی است و میان این دو راهی (معتدل) برگزین همان نیکویی است. و مانند این سخن خداوند هرگز دستت را به گردنت مبند و آن را یکسره مگشای و مانند این سخن: و آنان که چون هزینه کنند، نه اسراف کنند و نه تنگ گیرند که اسراف کردن و تنگ گرفتن همان بدی است و میان این دو به راه اعتدال باشید همان نیکویی است؛ پس بر تو باد به نیکویی میان این دو بدی.
در اینجا امام باقر(ع) بر اساس آموزشهای قرآن کریم، راه اعتدال را نشان می دهد و به عنوان نمونه آیاتی را ذکر می کند و هر گونه افراط و تفریط را نفی می نماید. در نخستین آیه مورد استناد امام(ع)، خدای سبحان به اعتدال در دینداری فرمان می دهد: و لاتجهز بصلاتک و لاتخافت بها.
با توجه به سیاق این آیه و روایاتی که از ائمه(ع) در معنای آن وارد شده است،(369) و نیز شأن نزول آن،(370) آیه بیانگر اعتدال در عبادت و دینداری و پرهیز از هرگونه افراط و تفریط در این امور است؛ و بیان و ابتغ بین ذلک سبیلا باید دستوری کلی برای همه اعمال و رفتار و تمام برنامه های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی قرار گیرد. در دو آیه بعدی مورد استناد امام باقر(ع) خداوند به اعتدال در انفاق و به طور کلی اعتدال در امور اقتصادی فرمان می دهد.(371)
پیشوایان دین در همه امور توصیه به اعتدال کرده اند تا پیروان آنان نسبت به این امر خطیر حساسیت لازم را پیدا کنند و در هیچ امری پا را فراتر از اعتدال نگذارند. از جمله توصیه های آنان، توصیه به اعتدال در دوستی و دشمنی است، چنانکه در حدیثی که هم از پیامبر اکرم(ص)،(372) و هم از امیر مؤمنان(ع)(373) روایت شده است بر این امر تأکید کرده اند:
احبب حبیبک هونا ما عسی ان یکون بغیضک یوما ما، و ابغض بغیضک هونا ما عسی ان یکون حبیبک یوما ما.
دوست خود را دوست بدار از سر اعتدال، شاید روزی از روزها دشمنت شود. و دشمنت را دشمن دار از روی میانه روی، شاید روزی از روزها دوستت گردد.
انسان عاقل، چه در دوستی و چه در دشمنی، مآل اندیش است و از خواهش نفس پیروی نمی کند و از مرزهای اعتدال بیرون نمی رود. پیروی از خواهش نفس و تابع احساسات شدن آدمی را به افراط و تفریط می کشد.
بسیاری از جوانان در دوستی و دشمنی اهل افراط و تفریطند. هنگامی که با کسی دوست می شوند، آن قدر، احساس صمیمیت و محرم بودن می کنند که به دوست خود بی حساب اطمینان می کنند و همه اسرار زندگی خویش را با وی در میان می گذارند، غافل از اینکه پیوند دوستی و رفاقت همیشه و در هر اوضاع و احوالی محکم و پایدار نمی ماند و ممکن است پیشامدها و حوادث، رشته رفاقت و دوستی را پاره کند و آن دوستی به دشمنی مبدل شود. بنابراین لازم است رفقای یکدل در دوران رفاقت و دوستی همواره از افراط بپرهیزند و در حدود عقل با یکدیگر یگانه و همراز باشند.(374) امام صادق(ع) در این باره برخی اصحاب خود را چنین نصیحت کرده است:
لاتطلع صدیقک من سرک الا ما لو اطلع علیه عدوک لم یضرک فان الصدیق ربما کان عدوک.(375)
دوست خود را از اسرارت آگاه مکن، مگر آن سری که اگر فرضاً دشمن بداند به تو زیان نمی رسد، زیرا دوست کنونی تو ممکن است (روزی) دشمن تو گردد.
زندگی اجتماعی زمان بدرستی سامان می یابد که بر روابطی معتدل استوار باشد، زیرا هر گونه افراط و تفریط در روابط اجتماعی سبب تزلزل فرد و جامعه و سیر آنها به سوی تباهی می شود. انسان خردمند و زیرک در اداره امور، در مدیریت، در رهبری و به طور کلی در هر ارتباط اجتماعی رفتاری متعادل دارد و دیگران را بر اساس اعتدال حرکت می دهد. امیر مؤمنان علی(ع) فرموده است:
الفقیه کل الفقیه من لم یقنط الناس من رحمة الله، و لم یؤیسهم من روح الله، و لم یؤمنهم من مکر الله.(376)
دانای فهمیده و زیرک کسی است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس نسازد، و از مهربانی او نومیدشان نکند، و از عذاب ناگهانی وی ایمنشان ندارد.

اعتدال بیم و امید

امید بیش از اندازه فرد را گستاخ، و بیم بیش از اندازه فرد را متوقف می سازد، پس مربی باید در هر فعل تربیتی بر مدار اعتدال سیر کند و متربی را در اعتدال بیم و امید سیر دهد. از امام صادق(ع) روایت شده است که گفت: پدرم(ع) می فرمود:
انه لیس من عبد مؤمن الا (و) فی قلبه نوران: نور خیفة و نور رجاء، لو وزن هذا لم علی هذا و لو وزن هذا لم یزد علی هذا.(377)
هیچ بنده مؤمنی نیست مگر آنکه در دلش دو نور است: نور بیم و نور امید که اگر این وزن شود، از آن بیشتر نباشد و اگر آن وزن شود، از این بیشتر نباشد.
بهترین زمینه برای رشد و تعالی اعتدال بیم و امید است چنانکه در خبری از امیر مؤمنان(ع) آمده است:
خیر الاعمال اعتدال الرجاء و الخوف.(378)
بهترین کارها اعتدال بیم و امید است.
خدای تبارک و تعالی آدمیان را در چنین زمینه ای به سوی کما سیر می دهد، چنانکه در کتاب الهی کنار آیات عذاب (بیم) آیات تشویق (امید) قرار دارد و شأن فرستاده گرامی اش بشارت و انذار است:
انا ارسلناک بالحق بشیرا و نذیرا.(379)
ما تو را براستی نویدرسان و بیم دهنده فرستادیم.
و ما ارسلناک الا مبشرا و نذیرا.(380)
و ما تو را جز مژده دهنده و بیم دهنده نفرستادیم.
نبی عبادی انی انا الغفور الرحیم و ان عذابی هو العذاب الالیم.(381)
به بندگان من خبر ده که منم آمرزنده مهربان، و اینکه عذاب من عذابی است دردناک.

بهترین راه تربیت

راه و رسم اعتدال کوتاهترین و استوارترین راه تربیت است، راهی که کتاب خدا و آیین پیامبر اکرم(ص) بر آن بنا شده است. علی(ع) در این باره فرموده است:
الیمین و الشمال مضلة و الطریق الوسطی هی الجادة علیها باقی الکتاب و آثار النبوة؛ و منها منفذ السنة و الیها مصیر العاقبة.(382)
انحراف به راست و چپ گمراهی است و راه مستقیم و میانه جاده وسیع حق است، کتاب خدا و آیین رسول همین راه را توصیه می کند، و سنت پیامبر نیز هب همین راه اشاره می کند و سرانجام همین جاده ترازوی کردار همگان است و راه همه بدان منتهی می شود.
سلامت فرد و جامعه در گرو تربیتی متعادل است، زیرا هر گونه انحراف از اعتدال و افراط و تفریط در صفات و اعمال و رفتار، انحراف از حق است. پیشوای موحدان علی(ع) فرموده است:
من اراد السلامة فعلیه بالقصد.(383)
هر که خواهان سلامت است، پس باید میانه روی پیشه کند.
آفرینش انسان به گونه ای است که هرگونه بیرون شدن از مرزهای اعتدال او را آسیب می رساند و از نظر تربیتی دچار توقف یا گستاخی می سازد. به بیان امیر مؤمنان(ع):
فکل تقصیر به مضر و کل افراط له مفسده.(384)
هر کمبود آن را زیان است و هر زیادی آن را تباهی است.
بنابراین باید در همه وجوه فردی و اجتماعی راه اعتدال را سامان داد تا بتوان مردمان را به سوی اخلاق و رفتاری نیک و درست سیر داد. علی(ع) فرموده است:
علیک بالقصد فانه اعون شی ء علی حسن العیش.(385)
بر تو باد به میانه روی (در امور) زیرا میانه روی یاری کننده ترین چیز برای خوب زندگی کردن است.
حکما اساس اخلاق را در اعتدال در خویها و صفات می دانند و برای نجات و رستگاری انسان و رساندن او به سعادت، راه اعتدال را توصیه می کنند.(386) ملا مهدی نراقی(ره) در این باره می نویسد:
بر هر خردمندی واجب است که در اکتساب فضایل اخلاقی که حد وسط و اعتدال در خویها و صفات است و از جانب شریعت (مقدس اسلام) به ما رسیده است کوشا باشد و از رذایل که افراط و تفریط است اجتناب کند؛ و اگر در این راه کوتاهی و تقصیر کند، هلاکت و شقاوت ابدی گریبانگیرش شود.(387)
همه اخلاق نیکو در میانه است - که از افراط و تفریطش کرانه است
میانه چون صراط المستقیم است - ز هر دو جانبش قعر حجیم است(388)