فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

بهترین مقتضی اقتصادی تربیت

بدین ترتیب، هیچ نداشتن و کمبود داشتن (مسکنت و فقر) از یک سو؛ و فراوان داشتن و افزودن بر غنای مشروع نگاه داشتن (غنای تکاثری و غنای وافر) از دیگر سو، موانعی بزرگ بر سر راه تربیت کمالی آدمیان است و در این میان، غنای مشروع (غنای کفافی) مقتضی تربیت است.(105) عفاف و کفاف و قناعت و قصد بهترین مقتضی برای تربیت آدمی و بهترین زمینه اقتصادی برای دستیابی به زندگی سعادت آمیز (حیات طیبه) است. از امیر مؤمنان(ع) درباره تفسیر این آیه سؤال شد که خداوند فرموده است:
فلنحیینه حیاة طیبة.(106)
هر آینه او را به زندگی پاک و خوشی زنده داریم.
علی(ع) فرمود:
هی القناعة.(107)
زندگی پاک و خوش قناعت است.
آسایش و آرامش حقیقی که بستر مناسب رشد و کمال است، در سایه غنای مشروع (غنای کفافی) حاصل می شود، چنانکه علی(ع) فرموده است:
من اقتصر علی بلغة الکفاف فقد انتظم الراحة، و تبوا خفض الدعة.(108)
هر که به مقدار نیاز اکتفا کند، آسایش و راحتی خود را فراهم آورد و گشایش و آرامش را به دست آورد.
در چنین زمینه ای است که پاکی به دست می آید و راه تعالی گشوده می شود. پیشوای موحدان، علی(ع) فرموده است:
من اقتنع بالکفاف اداه الی العفاف.(109)
هر که به کفاف قناعت کند، او را به پاکی کشاند.
خدای متعال مردمان را به زندگی پاک و معیشت حلال و عدم پیروی از شیطان فراخوانده است تا راه رشد بر آنان گشوده شود.
یا ایها الذین کلوا مما فی الارض حلالا طیبا و لاتتبعوا خطوات الشیطان انه لکم عدو مبین.(110)
ای مردم، از آنچه در زمین حلال و پاکیزه است بخورید و از پی گامهای شیطان مروید که او شما را دشمنی است آشکار.
زندگی پاک و سالم همان راه قصد و میانه بر اساس کفاف است.
کلوا و اشربوا و لاتسرفوا انه لایحب المسرفین.(111)
بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید که خدا اسرافکاران را دوست ندارد.
در تأیید همین معنا از علی(ع) وارد شده است:
کل ما زاد علی الاقتصاد اسراف.(112)
هر چه افزون بر میانه روی باشد، اسراف است.
مافوق الکفاف اسراف.(113)
آنچه بیش از اندازه مورد نیاز است، اسراف است.
رسول خدا(ص) سه چیز را سبب نجات معرفی کرده است که یکی از آن سه چیز میانه روی در امور اقتصادی است:
القصد فی الغنی و الفقر.(114)
میانه روی در فقر و غنا.
آن حضرت در دعاهای خود از خداوند درخواست اعتدال و میانه روی در فقر و غنا می کرد و می گفت:
اللهم انی اسألک... القصد الفقر و الغنی.(115)
خدا از تو میانه روی در فقر و غنا را خواستارم.
امام سجاد(ع)، آموزگار نیکو زیستن، نیز در دعایی می فرماید:
و نعوذ بک من تناول الاسراف و من فقدان الکفاف.(116)
پناه می بریم به تو از دست آلودن به اسراف، و از نایافتن رزق کفاف.
بنابراین غنای کفافی و میانه روی در امور اقتصادی مقتضی مناسب برای تربیت فرد و جامعه است و مال و ثروت مشروع و محدود می تواند در این جهت بهترین یاری کننده باشد.
مال را کز بهر دین باشی حمول - نعم مال صالح خواندش رسول(117)
این همان چیزی است که پیشوایان معصوم(ع) مردمان را بدان خوانده اند، چنانکه علی(ع) فرموده است:
علیکم بالقصد فی الغنی و الفقر.(118)
بر شما باد به میانه روی در فقر و غنا.

بخش سوم

مبانی تربیت