فهرست کتاب


سیری در تربیت اسلامی

مصطفی دلشاد تهرانی

مفهوم و تعریف تربیت

در بحث تربیت انسان، مفهوم واژه تربیت بر پرورش دادن استعدادهای انسانی یعنی فراهم کردن زمینه رشد استعدادهای آدمی دلالت می کند. این واژه از ریشه ربو به معنی زیادت و فزونی و رشد و برآمدن گرفته شده است؛(16) و کاربردهای گوناگون از این ریشه همه همین معنا را در بردارد. ربو نفس عمیق و بلند را گویند که موجب برآمدن سینه است. ربوة یعنی سرزمین بلند و مرتفع.(17) رابیة نیز به همین معناست.(18) و ربا یعنی افزون شد و نمو کرد که در اصطلاح شرع مخصوص به افزون شدن سرمایه با غیر از سود شرعی است. اربیتان دو قسمت گوشت بن ران در قسمت کشاله ران را گویند که بالا می آید و حالت برآمدگی دارد. اربی علیه یعنی بر او اشراف و احاطه یافت. ربیت الولد فربا یعنی فرزند را تربیت کردم و او رشد کرد.(19) در قرآن کریم همین معنا یعنی بزرگ کردن در مفهوم رشد جسمی آمده است.
و قل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا.(20)
و بگو: پروردگارا، آن دو (پدر و مادر) را رحمت کن چنانکه مرا در خردی پروردند.
قال الم نربک فینا ولیدا و لبثت فینا من عمرک سنین.(21)
(فرعون به موسی) گفت: آیا تو را از کودکی در میان خود نپروردیم و سالیانی چند از عمرت پیش ما نماندی؟
راغب اصفهانی - لغت شناس بزرگ - می نویسد: ربیت (تربیت کردم) از واژه ربو است و گفته اند اصلش از مضاعف یعنی رب (ربب) بوده است که یک حرف آن برای تخفیف در لفظ به حرف (ی) تبدیل شده است مانند تظننت که تظنیت شده است.(22)
رب به معنای مالک، خالق، صاحب، مدبر، مربی، قیم، سرور و منعم است و نیز اصلاح کننده هر چیزی را رب گویند.(23) بنابراین رب به معنای مالک و مدبر و تربیت کننده است.
راغب اصفهانی می نویسد: رب در اصل به معنی تربیت و پرورش است یعنی ایجاد کردن حالتی پس از حالت دیگر در چیزی تا به حد نهایی و تام و کمال خود برسد.(24)
آنچه در تربیت روی می دهد همین مفهوم است و البته نقش ایجادی در تربیت از آن رب العالمین است و جز او همه نقش اعدادی دارند. بنابراین، تربیت رفع موانع و ایجاد مقتضیات یعنی اعداد است تا استعدادهای انسان از قوه به فعل درآید و شکوفا شود؛ و چون در تربیت اسلامی مقصد و مقصود کمال مطلق است می توانیم تربیت را چنین تعریف کنیم:
تربیت عبارت است از رفع موانع و ایجاد مقتضیات برای آنکه استعدادهای انسان در جهت کمال مطلق شکوفا شود.
انسان موجودی است با استعدادهای شگفت و گرانقدر، چنانکه از رسول خدا(ص) روایت شده است که فرمود:
الناس معادن کمعادن الذهب و الفضة.(25)
مردم چون معادن طلا و نقره اند.
با این تعبیر باید آنچه را که مانع شکوفایی استعدادهای انسان است رفع کرد و زمینه های مساعد را فراهم ساخت تا استعدادهای انسان به فعلیت رسد و انسان متصف به صفات و کمالات الهی شود؛ و این تحول با اهتمام و کوشش خود انسان میسر می شود. بدین ترتیب تربیت با رفع موانع و ایجاد مقتضیات شکل می گیرد.

بخش دوم

موانع و مقتضیات تربیت