سیری در تربیت اسلامی

نویسنده : مصطفی دلشاد تهرانی

پیشگفتار

نوشتار حاضر مروری است بر مهمترین مباحث تربیتی در اسلام که تلاش شده است بر اساس آموزشهای قرآن کریم و برگرفته از تعلیمات مدرسه پیامبر اکرم(ص) و اوصیای آن حضرت باشد.
این مباحث در پنج بخش تنظیم شده است که حلقه هایی به هم پیوسته و دارای یک جهتگیری اند.
در بخش نخستین جایگاه و ضرورت پرداختن به مباحث نظری و عملی تربیت بحث شده است و اینکه گوهر وجود آدمی و حقیقت ملکوتی او جز با تربیتی حقیقی شکوفا نمی شود و اگر انسان با تربیتی الهی به سوی حقیقت خویش سیر نکند، در مرتبه طبیعت خود متوقف می ماند و در سراشیبی نفسانیت فرو می غلطد و موجودی تباهگر و خونریز می شود. سپس بهترین راه تربیت - راه وحی یا راه تربیت معصومین(ع) - معرفی شده است تا مشخص گردد که برای سیر در تربیت کدام راه را باید جست.
تربیت با رفع موانع و ایجاد مقتضیات سامان می یابد که در بخش دوم این مباحث موانع و مقتضیات تربیت مطرح شده است تا پیچیدگی فرایند تربیت روشن گردد و اینکه تربیت امری صرفاً فردی نیست و بشدت با امور اجتماعی و سیاسی و اقتصادی پیوند دارد و البته در این میان باید اساسی ترین مانع و مقتضی تربیت را شناخت و فرد و جامعه را با این دریافت اصلاح و تربیت کرد.
در بخش سوم به مبانی تربیت پرداخته شده است، زیرا هیچ حرکت تربیتی بدون شناختی درست از انسان و مقصد تربیت و راه رفتن به سوی این مقصد و عوامل مؤثر در این راه ممکن و میسر نیست. تا حقیقت انسان تبیین نشود و ندانیم که انسان چگونه موجودی است، ملکی است یا ملکوتی، نمی توانیم برای تربیت او و جامعه انسانی برنامه ریزی و اقدام کنیم. پس از شناخت انسان و حقیقت او به اهداف تربیت پرداخته شده است تا مشخص گردد که انسان با چنین حقیقتی به کدام سوی باید روی کند و غایت تربیت او چیست و با وصول به کدام اهداف کلی می تواند به سوی این غایت سیر کند. سپس شناخت فطرت مطرح شده است که فطرت آدمی آن بستر است که وصول به این اهداف و غایت تربیت را میسر می سازد. اما اینکه چرا همگان به سوی این غایت نمی روند و آنچه باید در ایشان محقق نمی شود، به سبب عواملی درونی و بیرونی است که با عنوان عوامل مؤثر در تربیت بحث شده است.
در بخش چهارم این مباحث، اصولی از اصول تربیت مطرح شده است که بدانیم برای سیر به سوی اهداف بحث شده با شناختی که از انسان و فطرت او و عوامل مؤثر در تربیت او داریم، هر حرکت و فعل تربیتی را بر کدام ستونها بنا کنیم تا حرکت و فعلی مطلوب باشد.
در بخش پنجم روشهایی از روشهای تربیت آمده است که با بهره گرفتن از آنها در موارد و مواقع مناسب، بتوان راهی را که در تربیت ترسیم شده است به بهترین وجه دنبال کرد.
با امید آنکه در این مباحث جلوه ای از جلوه های مدرسه تربیتی پیامبر اکرم(ص) و اوصیای گرامی اش تبیین شده باشد.
والکمال لله وحده

بخش اول

مقدمات