فهرست کتاب


جنگ و جهاد در نهج البلاغه

حسین شفائی

جنگ با مسلمین

موضوعی که در جنگ گاهی دردسر ایجاد می کند و برای ساده اندیشان تزلزل به وجود می آورد و قدرت تصمیم گرفتن را از آنها سلب می نماید و حتی ممکن است در مقابل جنگ وادار به جبهه گیری و مخالفت کند، مسأله جنگ با مسلمان ها است.
چون وقتی هر دو طرف درگیر با شعارهای اسلامی وارد صحنه درگیری می شوند و هر دو جانب دم از اطاعت و پیروی قرآن می زنند و خویش را جان نثاران و پرچمداران اسلام می تراشند، اینجا است که برخی جمله اسلام ما را به ظاهر مکلف نموده را مطرح و سرلوحه عمل قرار می دهند و راه بی تفاوتی به اسلام یا میهن و جامعه، یا صلاح ندانستن شرکت و همکاری در جنگ را انتخاب، یا حتی ایستادگی و مخالفت با جنگیدن را بر می گزینند.
البته گاهی این مسأله - شعارهای اسلامی در دو طرف درگیر - برای برخی ساده اندیش ها یا خشکه مقدس ها یا تنبل ها بهانه خوبی جهت فرار و گریز از زیر بار مسوولیت و وسیله شانه خالی کردن از انجام مسوولیت، تلاش، قبول زحمت و تحمل رنج گردیده است.
که عامل اساسی در به وجود آمدن این گونه اندیشه و فکر ظاهراً دو چیز است:
1 - نبودن شناخت عمیق از دشمن و نداشتن بینش و بصیرت لازم نسبت به عملکرد و موضع گیریهای دشمن.
2 - نداشتن آگاهی و علم لازم حق و باطل زیرا هنگامی که چهره حق و باطل برایش روشن و آشکار بود، اعمال و کارهای دیگران را به آن مقایسه و تطبیق می کند، اگر در مسیر حق در حرکت بود و در این راه گام بر می داشت تایید و حمایت، و اگر راه باطل را می پیمود و از صراط مستقیم منحرف شده بود از آن دوری و با آن مبارزه می نمایند.
این درسی است که علی علیه السلام می آموزد: وقتی حارث به امام می گوید: آیا تصور می کنی و می پنداری که من اصحاب جمل را در ضلالت و گمراهی می دانم؟
امام بعد از آنکه به او خاطر نشان ساخت: توبه سخنان باطل آنها گوش فرا داده ای و توجهی به کلام حق نکرده ای، فرمود:
انک لم تعرف الحق فتعرف اهله و لم تعرف الباطل فتعرف من اتاه (215)
تو حق را نشناختی تا کسی که حق را اخذ نموده بشناسی و نیز باطل را هم نشناخته ای تا کسانی را که طرفداران آن هستند بشناسی.
آنچه از این جمله آموزنده امام به دست می اید این است که: لازم است معیار، ضابطه و میزان قضاوت، در جهت شناخت و ارزیابی حق و باطل، حق و باطل را قرار داد، نه اینکه حق و باطل را از طریق شخصیت ها شناخت، که در غیر این صورت دچار اشتباه و گرفتار تردید خواهد شد و به بیراهه خواهد رفت.
در جمله ای که نسبت داده می شود به حضرت عیسی علیه السلام آمده:
خذوا الحق من اهل الباطل و لا تاخذوا الباطل من اهل الحق، کونوا نقاد الکلام (216)
حق را بگیرید و بپذیرید اگر چه از اهل باطل، اما باطل را هرگز نگیرید و نپذیرید و لو از اهل حق خودتان صراف سخن و حق شناس باشید.
لذا روشن می گردد که در جنگ میان مسلمان ها بایست با کمال دقت و به دور از تعصب و گرایش منطقه ای، نژادی و... طرفین درگیر را حق عرضه نمود و پس از تطبیق باید موافقتش را تایید و حمایت، مخالفش را رد و رسوی ساخت، و بدین وسیله رسالت و مسوولیت خویش را انجام داد.
با توجه به این مطالب معلوم می شود که چرا وقتی که جنگ جمل که پرچمدارانش اصحاب و همسر پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، آغاز گردید، امام علیه السلام در خطبه ای اشاره فرمود که در این جنگ کسانی پرچم داران لشکر من خواهند شد که دارای بینش درست و آگاهی به حق باشند:
و قد فتح باب الحرب بینکم و بین اهل القبله، و لا یحمل هذا العلم الا اهل البصر و البصر و العلم بمواقع الحق (217)
هم اکنون آتش نبرد بین شما و اهل قبله روشن گشته است. و این پرچم را جز افراد بینا، با استقامت، و آگاه به موارد حق به دوش نمی کشند.
یعنی در این جنگ و ستیز با مسلمان ها، کسی را یاری برافرازی و به دست گرفتن این بیرق و پرچم و قدم گذاردن در میدان رزم است، که دارای بینش، استقامت و شناخت از حق باشد.
بگذریم از انگیزه حرکت و قیام سران اصحاب جمل؛ چه باعث شد که عده ای اطراف انها را گرفتند و آنها را همراهی کردند و برای آنها با علی علیه السلام جنگیدند؟
گویا این عده به این جهت به راه غلط و اشتباه افتادند که فریب ظاهر مقدس مأبانه آنها را خوردند و حق و باطل را با معیار غیر خودش سنجیدند و به جای اینکه حرکت شان را با معیار حق و باطل بسنجند، سراغ همسر رسول خدا بودن، و سابقه صحابه داشتن رفتند، و از این قبیل....
لذا امیرالمؤمنین علیه السلام در مقام جنگ با این دسته از مسلمان ها، فریاد می کشد:
الا و قد قطعتم قید الاسلام، و عطلتم حدوده، و امتم احکامه، الا و قد امرنی الله بقتال اهل البغی و النکث و الفساد فی الارض: فاما النا کثون فقد قاتلت، و اما القاسطون فقد جاهدت، و اما المارقه فقد دوخت (218)
به هوش باشید! شما قید و بند اسلام را قطع، حدود آن را معطل و احکام آن را به دست نابودی سپرده اید؛ بدانید! خداوند مرا به نبرد با سرکشان، پیمان شکنان و کسانی که فساد را بر روی زمین به راه می اندازد فرمان داده است.
اما ناکثین (پیمان شکنان) من با آنها نبرد کردم، اما قاسطین (متجاوزان) با آنها جهاد نمودم و اما مارقین (خارج شوندگان از دین) آنان را بر خاک مذلت نشاندم.

برخورد با اسراء و مردم مناطق آزاد شده

مسأله ای که در رابطه با جنگ و جهاد مطرح کردنش خالی از فایده نیست، موضوع نحوه برخورد و رفتار با اسیران جنگی و مردم مناطق آزاد شده است، زیرا بایست با آنها به گونه ای رفتار نمود که آنها متوجه اشتباه خود شوند و از صمیم قلب از کرده های گذشته خود پشیمان و زیر فشار وجدان خویش قرار گیرند و از زیر سایه شما زندگی نمودن راضی و خوشحال باشند.
و تحقیق این امر در گرو عمل به دستورات و سفارش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است که به مسلمین و مجاهدین صدر اسلام فرمود: با اسراء خوشرفتاری کنید همانگونه که سربازان و رزمندگان اسلام نیز چنانچه باید، این مسایل را رعایت می کردند تا جائی که برای آنهائی که لباس نداشتند، لباس تهیه می نمودند و در غذا، از آن غذائی و خوراکی که خود می خوردند به آنها می دادند و اگر غذا دو نوع بود آنها را بر خود مقدم می داشتند و ترجیح می دادند و غذای خوب تر و لذیذتر را به آنها تقدیم می داشتند.
ولی بایست به هر وسیله ممکن اعم از آموزش، کتاب، مجله، تبلیغ، فیلم و... آنها را آگاه و تربیت درست نمود و با قوانین و برنامه اسلامی آشنا ساخت، تا در آینده تبلیغ گران مکتب اسلام و نظام اسلامی باشند.
چنانچه جمهوری اسلامی ایران روی حدود پنجاه هزار اسیر عراقی (که تاکنون اسیر شده است) کار فکری و فرهنگی کرد و از آنها مسلمانی متعهد ساخت که وقتی معلولین آنها را آزاد می سازند، بعضی به کشور خود و آغوش خانواده و بستگان شان باز نمی گردد، و اسارت در پناه نظام اسلامی را بر زندگی در زیر سایه رژیم ضد اسلامی و ضد انسانی بعث ترجیح می دهد.
و برخی از اسرای معلول که به میهن شان بازگشته اند، نظام حاکم بر عراق به خاطر احساس خطر، آنها را اعدام نموده.
و لکن اگر چنانچه آنها از تخصص و کمال و فنون برخوردار و در اموری مقید و ضروری مهارت دارند، از آنها بایست نهایت استفاده را کرد و آموخت.
چنانچه رسول خدا صلی الله علیه و آله غرامت آزادی اسراء با سواد، با سواد نمودن بی سوادها را قرار داد و از سواد آنها استفاده نمود. و در این زمان نیز اگر اسیران در زمینه ای که نیاز به آموختن آن وجود دارد، وارد مسلط شدن مجدد خودشان ناراحت و جلوگیری کنند.
چنانچه سربازان اسلام در جنگ با رومیان، در سال های 24 - 25 به بخشی از شهرهای روم که همین منطقه شامات است مسلط شدند، و در هر شهری فرماندار مسلمان قرار دادند، وقتی اهل ذمه مسیحی از مسلمانان خوشرفتاری دیدند، در سایه مسلمان ها دشمن رومیان شدند، و به عنوان چشم و گوش (شبکه اطلاعات) برای مسلمان ها کار می کردند تا ضد انقلاب و دشمنان اسلام را که در گوشه و کنار بودند معرفی کنند، یک وقتی خبر دادند که رومی ها یک لشکر بسیار عظیمی را تدارک دیده اند که حمله کنند، فرمانداران به سردار مسلمان ها ابوعبیده جراح گزارش دادند، ابو عبیده به فرمانداران دستور داد که خراج که از مردم گرفته اید به آنها برگردانید و بگوئید چون شما که مالیات می دادید شرط کردید از شما دفاع کنیم و امروز ما دفاع نمی توانیم مالیات مال خودتان، و ما از شهر خارج می شویم و به جنگ خودمان ادامه می دهیم، مسیحی ها گفتند خدا شما را به ما برگرداند، خدا شما را بر رومیان پیروز کند، اگر رومیان بودند به ما چیزی از این اموال بر نمی گرداندند و حتی اموال دیگر هم از ما می گرفتند. (219)


...................) Anotates (.................
1) سوره بقره، آیه 216.
2) سوره بقره، آیه 251.
3) سوره حج، آیه 40.
4) صوامع جمع صومعه (دیر) در بیرون شهرها برای تارکان دنیا می ساخته اند. بیع جمعه بیعه معبد نصاری که کنیسه و کلیسا می گویند. صلواة جمع صلاة معبد یهود و مساجد جمعه مسجد (تفسیر نمونه، ج 14، ص 116).
5) رسول اکرم در میدان جنگ، مقدمه.
6) جنگ، از نخجوان، ص 17.
7) تاریخ فلسفه سیاسی، دکتر بازارگاد، ج 1، ص 90.
8) سوره احزاب، آیه 22.
9) اطلاعات، شماره 17471 - 21/9/63.
10) نهج البلاغه، خطبه 27، فیض الاسلام، ص 94
11) نهج البلاغه، نامه 47، فیض الاسلام، ص 978
12) مستدرک نهج البلاغه، ص 132
13) وسایل الشیعه، ج 11، ص 15
14) نهج البلاغه نامه 1 فیض الاسلام ص 831
15) شوره بقره آیه 193
16) سوره حج، آیه 40
17) تفسیر نمونه، ج 14، ص 119
18) نهج البلاغه، خطبه 27 - فیض الاسلام، ص 94
19) نهج البلاغه، خطبه 55، فیض الاسلام، ص 145.
20) نهج البلاغه خطبه 131 - فیض الاسلام، ص 406.
21) نهج البلاغه، حکمت 244، فیض الاسلام، ص 1197.
22) نهج البلاغه، خطبه 109 - فیض الاسلام، ص 338.
23) نهج البلاغه، خطبه 27 - فیض الاسلام، ص 94
24) نهج البلاغه، خطبه 34 - فیض الاسلامی، 113.
25) نهج البلاغه ذیل حکمت 241 - فیض الاسلامی، ص 1196.
26) نهج البلاغه، ذیل حکمت 241 - فیض الاسلامی، ص 1196.
27) نهج البلاغه، خطبه 109، فیض الاسلام، ص 338
28) مستدرک نهج البلاغه، ص 63.
29) سوره نساء آیه 74.
30) سوره نساء، آیه 95.
31) سوره توبه، آیه 19.
32) تفسیر نمونه، ج 7، ص 321.
33) وسائل الشیعه، ج 11، ص 26.
34) نهج البلاغه، حکمت 365، فیض الاسلام، ص 1262
35) وسائل الشیعه، ج 8، ص 13.
36) نهج البلاغه، کلام 215 - فیض الاسلام، ص 714.
37) نهج البلاغه، خطبه 6 - فیض الاسلام، ص 59.
38) نهج البلاغه، خطبه 22 - فیض الاسلام، ص 81.
39) نهج البلاغه، خطبه 24 - فیض الاسلام، ص 87
40) نهج البلاغه، خطبه 33 - فیض الاسلام، ص 111.
41) نهج البلاغه، خطبه 43 - فیض الاسلام، ص 129
42) نهج البلاغه، خطبه 53 - فیض الاسلام، ص 142
43) نهج البلاغه، خطبه 124 - فیض الاسلام، ص 383.
44) نهج البلاغه، خطبه 234 - فیض الاسلام، ص 810.
45) نهج البلاغه، نامه 4 - فیض الاسلام، ص 838.
46) نهج البلاغه، وصیت 12 - فیض الاسلام، ص 856.
47) نهج البلاغه، نامه ای 36 - فیض الاسلام، ص 947.
48) نهج البلاغه، نامه 53 - فیض الاسلام، ص 1003.
49) ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، از استاد جعفری، ج 1، ص 80.
50) نهج البلاغه، خطبه 33 فیض الاسلام، ص 111
51) نهج البلاغه، خطبه 54 فیض الاسلام، ص 143.
52) نهج البلاغه، خطبه 55 فیض الاسلام، ص 144.
53) نهج البلاغه، خطبه 103 فیض الاسلامی، ص 307.
54) نهج البلاغه، خطبه 131 فیض الاسلام، ص 406
55) نهج البلاغه، خطبه 133 فیض الاسلامی، ص 142.
56) نهج البلاغه، خطبه 188 فیض الاسلامی، ص 633.
57) نهج البلاغه ، خطبه 43 فیض الاسلام، ص 129.
58) نهج البلاغه، خطبه 53 فیض الاسلام، ص 142.
59) نهج البلاغه، خطبه 118 فیض الاسلام، ص 368
60) نهج البلاغه، خطبه 134 فیض الاسلام، ص 415
61) نهج البلاغه، خطبه 146 فیض الاسلام، ص 442.
62) افغانستان گورستان کافران روسی، ص 10.
63) نهج البلاغه، نامه 62 فیض الاسلام، ص 1050
64) نهج البلاغه، خطبه 11 فیض الاسلام، ص 62
65) نهج البلاغه، خطبه 26 فیض الاسلام، ص 92
66) نهج البلاغه، کلام 211، فیض الاسلام، ص 693
67) نهج البلاغه، نامه 42، فیض الاسلام، ص 960
68) فروغ ابدیت، ص 454
69) نهج البلاغه، نامه 17، فیض الاسلام، ص 863.
70) فروغ ابدیت،ص 464.
71) نهج البلاغه، نامه 53، فیض الاسلام، ص 1005.، ص 1006
72) نهج البلاغه، نامه 53، فیض الاسلام، ص 1005.، ص 1006.
73) نهج البلاغه، خطبه 124، فیض الاسلام، ص 382.
74) سوره آل عمران، آیه 159.
75) تفسیر نمونه، ج 3، ص 145.
76) نهج البلاغه، حکم 51، فیض الاسلام، ص 1112.
77) نهج البلاغه، حکم 109، فیض الاسلام، ص 1139.
78) نهج البلاغه، نامه 50، فیض الاسلام، ص 982.
79) نهج البلاغه، وصیت 47، فیض الاسلام، ص 977.
80) نهج البلاغه، نامه 13، فیض الاسلام، ص 875
81) امام و جنگ، ص 65.
82) از نامه امام به آقای طاهری خرم آبادی، 8/ تیر ماه/ 62.
83) نهج البلاغه، خطبه 25، فیض الاسلام، ص 89
84) ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، از آقای جعفری، ج 5، ص 118
85) نهج البلاغه، خطبه 39، فیض الاسلام، ص 123
86) نهج البلاغه، خطبه 96، فیض الاسلام، ص 285/ 284
87) نهج البلاغه، خطبه 120، فیض الاسلام، ص 327
88) نهج البلاغه، خطبه 165، فیض الاسلام، ص 542.
89) نهج البلاغه، کلام 199، فیض الاسلام، ص 661
90) نهج البلاغه، کلام 203، فیض الاسلام، ص 627.
91) نهج البلاغه، خطبه کلمات قصار، ص 253، فیض الاسلام، ص 1212
92) نهج البلاغه، نامه 50، فیض الاسلام، ص 982
93) نهج البلاغه، کلمات قصار، ص 45، فیض الاسلام، ص 1110
94) جنگ رمضان، ترجمه آقای مصطفی رهنما، ص 83
95) مدرک قبل، ص 261
96) نهج البلاغه، خطبه 34، فیض الاسلام، ص 113
97) نهج البلاغه، خطبه 54، فیض الاسلام، ص 143
98) نهج البلاغه، خطبه 65، فیض الاسلام، ص 158
99) نهج البلاغه، خطبه 118، فیض الاسلام، ص 369
100) نهج البلاغه، خطبه 122، فیض الاسلام، ص 380
101) نهج البلاغه، خطبه نامه 35، فیض الاسلام، ص 946
102) الحیات، ج 1، ص 390
103) جنگ رمضان، ص 113
104) مدرک قبل، ص 278
105) نهج البلاغه، خطبه 29، فیض الاسلام، ص 102
106) نهج البلاغه، خطبه 83، فیض الاسلام، ص 200
107) امام علی علیه السلام نوشته عبدالفتاح عبدالمقصود، ج 4، ص 399
108) نهج البلاغه، خطبه 123، فیض الاسلام، ص 381
109) جامع السعادات نراقی، چاپ نجف، ج 1، ص 217 و 208.
110) جامع السعادات نراقی، چاپ نجف، ج 1، ص 217 و 208.
111) مدرک قبلی
112) نهج البلاغه، خطبه 34، فیض الاسلام، ص 113
113) نهج البلاغه، خطبه 118، فیض الاسلام، ص 369
114) نهج البلاغه، خطبه 127، فیض الاسلام، ص 392
115) امام و جنگ ص 77.
116) کیهان، شماره 1926 21/ 11/ 58
117) پیام مستضعفین، شماره 8، ص 2.
118) نهج البلاغه، خطبه 50، فیض الاسلام، ص 137
119) نهج البلاغه، خطبه 112، فیض الاسلام، ص 349
120) سوره مومنون، آیه 71
121) نهج البلاغه، خطبه 232، فیض الاسلام، ص 765.
122) امام و جنگ، ص 79.
123) نهج البلاغه، خطبه 31، فیض الاسلام، ص 106.
124) ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، از آقای جعفری، ج 8، ص 136.
125) امام علی علیه السلام از آقای عبدالفتاح عبدالمقصود، ج 3، ص 265
126) نهج البلاغه، خطبه نامه، فیض الاسلام، ص 844
127) نهج البلاغه، وصیت 12، فیض الاسلام، ص 856
128) نهج البلاغه، وصیت 14، فیض الاسلام، ص 858
129) نهج البلاغه، نامه 34، فیض الاسلام، ص 944
130) نهج البلاغه، نامه 54، فیض الاسلام، ص 1036
131) نهج البلاغه، نامه 10، فیض الاسلام، ص 851
132) نهج البلاغه، نامه 29، فیض الاسلام، ص 904.
133) نهج البلاغه، نامه 64، فیض الاسلام، ص 1055
134) فروغ ابدیت، ج 2، ص 494.
135) اطلاعات، شماره 17141، 4/8/62
136) سوره انفال، آیه 60.
137) سوره انفال، آیه 60.
138) تفسیر نمونه، ج 7، ص 224.
139) نهج البلاغه، خطبه 26، فیض الاسلام، ص 92
140) اسرار سازمان سیا ترجمه حسین لعل، ص 23
141) اسرار انهدام اروپا، ترجمه جواد فاضل، ص 103
142) جنگ اعراب و اسرائیل ناصر اسکوئی، ص 137
143) اسرار سازمان سیا.
144) فروغ ابدیت، ج 1، ص 408.
145) نهج البلاغه، خطبه 188، فیض الاسلام، ص 633
146) نهج البلاغه، نامه 34، فیض الاسلام، ص 944
147) نهج البلاغه، نامه 45، فیض الاسلام، ص 971
148) نهج البلاغه، نامه 33، فیض الاسلام، ص 942
149) نهج البلاغه، ترجمه آقایان امامی و آشتیانی، ج 3، ص 428
150) نهج البلاغه، وصیت 11، فیض الاسلام، ص 854
151) نهج البلاغه، خطبه 124، فیض الاسلام، ص 382
152) رسول اکرم در میدان جنگ، ص 61.
153) نهج البلاغه، نامه 45، فیض الاسلام، ص 971
154) جنگ رمضان ترجمه آقای مصطفی رهنما، ص 86.
155) نهج البلاغه، خطبه 171، فیض الاسلام، ص 556
156) ترجمه نهج البلاغه، از آقایان: امامی و آشتیانی، ج 2، ص 550
157) سوره توبه، آیه 14.
158) نهج البلاغه، خطبه 65، فیض الاسلام، ص 158
159) نهج البلاغه، خطبه 65، فیض الاسلام، ص 158
160) نهج البلاغه، خطبه 124، فیض الاسلام، ص 328
161) نهج البلاغه، وصیت 11، فیض الاسلام، ص 854.

162) نهج البلاغه، کلام 16، فیض الاسلام، ص 862
163) نهج البلاغه، خطبه 65، فیض الاسلام، ص 158
164) خلق، دو نان است برادر این صفت - زور بر مظلوم و مظلوم وقت زور
165) نهج البلاغه، خطبه 27، فیض الاسلام، ص 94
166) نهج البلاغه، خطبه 124 فیض الاسلام، ص 383
167) نهج البلاغه، نامه 34، فیض الاسلام، ص 944
168) نهج البلاغه، خطبه 29، صبحی صالح، ص 73.
169) نهج البلاغه، خطبه 51، فیض الاسلام، ص 138
170) نهج البلاغه، خطبه 96ت فیض الاسلام، ص 248
171) نهج البلاغه، خطبه 106 فیض الاسلام، ص 319
172) نهج البلاغه، نامه 16، فیض الاسلام، ص 862
173) نهج الباغه، خطبه 117، فیض الاسلام، ص 367
174) نهج البلاغه، خطبه 170، فیض الاسلام، ص 552
175) نهج البلاغه، نامه 53، فیض الاسلام، ص 1008
176) صحیفه سجادیه، ترجمه جواد فاضل، دعا 27، ص 260
177) امام و جنگ، ص 65
178) نهج البلاغه، خطبه 122، فیض الاسلام، ص 380
179) تحف العقول، ترجمه آقای جنتی، ص 109
180) نهج البلاغه، خطبه 124، فیض الاسلام، ص 382
181) اطلاعات، شماره 17222، تاریخ 12/11/62
182) نهج البلاغه، خطبه 48، فیض الاسلام، ص 135
183) نهج البلاغه، خطبه 118، فیض الاسلام، ص 368.
184) نهج البلاغه، خطبه 146، فیض الاسلام، ص 442
185) امام و جنگ، ص 36
186) نهج البلاغه، وصیت 16، فیض الاسلام، ص 862
187) سوره انفال، آیه 15 و 16
188) نهج البلاغه، حکم 208، فیض الاسلام، ص 1183
189) نهج البلاغه، خطبه 55، فیض الاسلام، ص 144
190) سوره یوسف، آیه 87
191) نهج البلاغه، وصیت 16، فیض الاسلام، ص 862
192) جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل، ص 127
193) نهج البلاغه، خطبه 170، فیض الاسلام، ص 552
194) نهج البلاغه، خطبه 11، فیض الاسلام، ص 62
195) نهج البلاغه، خطبه 55، فیض الاسلام، ص 144
196) نهج البلاغه، خطبه 134، فیض الاسلام، ص 415
197) نهج البلاغه، خطبه 146، فیض الاسلام، ص 442
198) نهج البلاغه، خطبه 173، فیض الاسلام، ص 562
199) نهج البلاغه، خطبه 121، فیض الاسلام، ص 377
200) نهج البلاغه، نامه 53، فیض الاسلام، ص 1027
201) فروغ ابدیت، ج 2، ص 544
202) وسائل الشیعه، ج 11، ص 15.
203) نهج البلاغه، خطبه 26، فیض الاسلام، ص 92
204) نهج البلاغه، خطبه 124، فیض الاسلام، ص 383
205) مقدمه کتاب ره آوردهای استعمار.
206) نهج البلاغه، نامه 9 فیض الاسلام، ص 845
207) نهج البلاغه، حکم 104، فیض الاسلام، ص 1135
208) نهج البلاغه، نامه 17، فیض الاسلام، ص 863
209) سرگذشت فلسطین، ترجمه آقای هاشمی رفسنجانی، ص 17
210) افغانستان گورستان کافران روسی، ص 115
211) جمهوری اسلامی، شماره 1235
212) سرگذشت فلسطین، ص 33
213) نهج البلاغه، حکم 319، فیض الاسلام، ص 1241
214) نهج البلاغه، وصیت 14، فیض الاسلام، ص 858
215) نهج البلاغه، حکم 254، فیض الاسلام، ص 1213.
216) -...
217) نهج البلاغه، خطبه 172، فیض الاسلام، ص 559
218) نهج البلاغه، خطبه 234، فیض الاسلام، ص 180
219) آقای خامنه ای نقل از الخراج، جمهوری اسلامی، شماره 1382، 13/12/62.