جایگاه مردم در نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی

نویسنده : مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)

مقدمه

مردم فریبی سیاستمداران یا سیاستمداران مردم فریب ویژگی کهن دموکراسی هاست. بسیاری ازاندیشمندان کلاسیک بر این صفت هم در سطح نظر و هم در سطح عمل، تأکید کرده اند. مشهور است که یک سناتور مجلس سنای امریکا زمانی گفته است: همان طور که بازرگانان به تجارت کالا می پردازند، من هم به تجارت آراء مشغولم. در پرتو تبلیغات وسیع و جریان سازی فکری و عاطفی که اغلب در دموکراسی ها وجود دارد، رأی دهندگان از موضوع عمل خلاق خارج و به رفتار زیستی نزدیک می شوند. مارکس احتمالاً در این مورد درست می اندیشید که در جوامع بورژوایی، رأی دهندگان بر اثر همین جریان سازی ها، خالی از خواسته های واقعی خود می شوند و در حالت از خود بیگانگی به پای صندوق رأی می روند. در دموکراسی های کاذب، تقریباً همیشه در ارتباط میان رهبران و انتخاب کنندگان، عنصر آگاهی غایب است؛ به بیان دیگر رهبران بر حسب خواسته های واقعی انتخاب نمی شوند.
اندک اند رهبران که مردم را به خواسته های واقعی شان که در پس روز مرگی ها نهان است متنبه می گردانند و از آن اندک تر رهبران اند که مردم ملت را آئینه وجود خود می سازند و هم خود آئینه نمایش ملت می شوند. به نظرمی رسد که امام خمینی در رأس همین اندک رهبران قرار می گیرند. بدیهی ترین نتیجه این است که مردم ایران در ذهن و دل حضرت امام از جایگاه حساس و بلندی برخوردارند. از این روست که تأمل و تعمق بیشتری در خصوص ارتباط امام - این فرزانه عصر - و مردمی که آرمان ایشان را به تحقق رساندند ضرورت می یابد. تدوین مجموعه ای که اینک فراروی شماست، تمهیدی بر اجابت همین ضرورت است.
آنچه از ابتدا روشن است اینکه از دیدگاه امام خمینی (س) مردم و حکومت اسلامی جدای از یکدیگر نیستند. در این راستا ایشان به نقش محوری مردم در شکل گیری حکومت تأکید می کنند و می فرمایند: ((از حقوق اولیه هر ملتی است که باید سرنوشت و تعیین شکل و نوع حکومت خود را در دست داشته باشد.))(1)
امام (س) از اراده و حضور مردم به عنوان عامل اساسی در مشروعیت مردمی حکومت یاد، و بر این اساس هر گونه دیکتاتوری را بر خلافت اسلام تلقی و رد می کنند. بدین جهت است که ایشان، در پاسخ به دلیل مخالفت خود با سلطنت مشروطه و شاه، چنین بیان می دارند: ((اراده ملت نقشی در روی کار آمدن شاه نداشته، بنابراین سلطنت وی از اساس غیر قانونی و از مشروعیت برخوردار نیست.)).(2)
در نظام اسلامی همه مردم موظفند که بر امور جامعه اسلامی نظارت داشته باشند (کلکم راع). چه آگاهی مردم و مشارکت و نظارت و همگانی آنها با حکومت منتخب خویش خود بزرگترین ضمانت حفظ امنیت در جامعه می باشد و این مطلب می تواند مؤید این نکته نیز باشد که وجدان عمومی بهتر از هر فرد و جناحی خیر و صلاح خود را تشخیص می دهد.
ایشان با اعتقاد به نبوع سیاسی و معرفتی مردم اعلام می دارند: ((در ایران اسلامی مردم تصمیم گیران نهایی تمامی مسائلند)). (3) و در جای دیگر با عنایت به تجلی خواسته های مردم در شعار استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی می فرمایند: ((سیاست ما همیشه بر مبنای آزادی، استقلال و حفظ منافع مردم است که این اصل را هرگز فدای چیزی نمی کنیم)). (4)
از منظر امام حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش از ضرورت نظام جمهوری اسلامی است، لذا شوراها به عنوان یکی از روشنترین نمودارها جلوه حاکمیت مردم توسط امام در ایران اسلامی بنیان نهاده شد: ((در جهت استقرار حکومت مردمی در ایران و حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش که از ضرورت های نظام جمهوری اسلامی است، لازم می دانم بی درنگ به تهیه آئین نامه اجرایی شوراها برای اداره امور محل شهر و روستادر سراسر ایران اقدام و پس از تصویب به دولت ابلاغ نمایید تا دولت بلافاصله به مرحله اجرا در آورد.))(5)
نقش مردم از دیدگاه امام(س) تا حدی است که ایشان کل ارکان اجرائی و حکومتی را از یک سو و مردم را از سوی دیگر در جهت تعامل و تعادل و در راستای یکدیگر قرار می دهند؛ و از آنجا که انقلاب اسلامی ایران بر خلاف سایر انقلاب ها متکی به توده های مردم است؛ جایگاه و نقش مردم از اساسی ترین موضوعاتی است که در مجموعه حاضر به آن پرداخته می شود.
امام خمینی(س) احترام و تواضع به مردم را همواره به مسؤولان گوشزد و به صراحت می فرمایند که بدون مردم در انجام کاری موفقیت حاصل آید. به همین جهت امام حفظ مردم را عظیم ترین پشتوانه و سرمایه برای پیشبرد و نیل به اهداف بلند انقلاب می دانند (6)
از مجموعه رهنمودهای ایشان چنین استنباط می شود که، پس از اتکا و اتکال به خدا، محور اصلی و نقش آفرین در پیروزی انقلاب و شکل گیری حکومت اسلامی در ایران حضور و پیشتیبانی مردم بوده است که امام همواره بر آن تأکید داشته اند. امروز نیز که قویترین پشتوانه انقلاب و نظام همان مردمند بدون تردید حفظ وحدت و حضور دائمی آنها اصل مهم و کارساز در تداوم و بقاء نظام و انقلاب اسلامی خواهد بود.
نکته شایان ذکر در اینجا این است که تأکیدات مستمر و ماهوی حضرت امام بر نقش مردم، گویای اصالت گرایش های مدرن مردم سالارانه (دموکراتیک) در ایشان نیست. اولاً امام به مردم ایران و سپس، به ملتهای مسلمان منطقه و جهان نظر داشتند نه به مردم در معنای کلی و انتزاعی آن که موضوع گرایشهای فلسفی یا پردازشهای ایدئولوژیکی قرار می گیرد، بنابراین نگرش ایشان به مردم خاص و واقعی بود نه به دکترین مآبانه؛ دوم اینکه از منظر ایشان یعنی در ولایت فقیه، فرض دوگانگی ملت با دولت یا تخاصم میان آن دو مطرح نبود. امام این ارتباط را تکمیلی تلقی می کردند؛ سه دیگر اینکه دیدگاهی آرمانی نسبت به وفاق جمعی داشتند، به همین دلیل تشکیل سازمانهای داوطلبانه با هدف کسب قدرت و امتیاز به ضرر دولت یا دیگر سازمانهای اجتماعی را بر نمی تافتند و در یک کلام، در درون جامعه، امام به همکاریها نظر داشتند نه به تنازعات هر چند قانونی. اما به هر حال این تأکیدات در حدی هست که جدائی دیدگاه امام از دیدگاه سنتی ای که اعتبار چندانی برای ارای مردم قایل نیست، را نشان دهد.
مقدمه را با سخنی از یادگار و فرزند گرانقدر امام راحل که فرمود (بزرگترین درس امام و انقلاب به همه ما این است که هرگز از مردم جدا نشویم) (7) به پایان می بریم و علاقمندان به مطالعه تفصیلی تر ابعاداندیشه حضرت امام را به مجموعه حاضر ارجاع می دهیم.

ویژگیهای مجموعه:

1. در تنظیم این مجموعه کوشیده ایم عبارت ها را با توجه به پیام صریح و اصلی آنها در ذیل نزدیکترین عنوان بیاوریم و تا حد امکان از تکرار انها در دیگر عناوین خود داری کنیم. لذا برای دریافت دیدگاه های امام پیرامون یک موضوع نمی توان به موارد ذکر شده ذیل همان عنوان اکتفا کرد و مراجعه به دیگر عناوین مجموعه اجتناب ناپذیر است.
2. از آنجا که ترتیب و تفکیک موضوعات این مجموعه توسط خود حضرت امام رحمةالله صورت نگرفته به ناچار جمع آوری و تنظیم آنها به صورت فعلی دارای کاستی هایی اجتناب ناپذیر است که مسؤولیت و تنظیم آنها صورت فعلی دارای کاستی هایی اجتناب ناپذیر است که مسؤولیت آن بر عهده تنظیم کنندگان می باشد.
3. در تنظیم قطعات منتخب داخلی هر یک از فصول و عناوین فرعی ترتیب و توالی تاریخی صدور آنها از سوی حضرت امام ملاک بوده است نه توالی منطقی مطالب؛ و در خصوص وصیتنامه الهی - سیاسی، تاریخ قرائت.
4. تاریخ صدور پیام ها و سخنرانیهای حضرت امام ماخذ از مجموعه از مجموعه صحیفه نور و دیگر آثار حضرت امام در ذیل هر قطعه ذکر و مشخصات کامل ماخذ بر اساس شماره مسلسل در انتهای کتاب آورده شده است.
در پایان لازم می دانیم از پژوهشگر محترم جناب آقای علی اکبر کمالی و کلیه افرادی که ما را در بثمر رساندن این اثر یاری داده اند، تشکر و قدردانی نمایم. از خداوند متعال عزت و اقتدار همه مسلمانان جهان را خواهانیم. معاونت پژوهشی
موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
فصل اول
حق حاکمیت مردم در نظام اسلامی

انتخاب کارگزاران نظام و مشروعیت حکومت