فرهنگ عاشورا

نویسنده : جواد محدثی

پیشگفتار

امّت عاشورایی

«عاشورا» در متن زندگی شیعه و در عمق باورهای پاک او جریان داشته و «نهضت کربلا»، در طول چهارده قرن، با کوثری زلال و عمیق، سیراب کننده جانها بوده است.
هم اکنون نیز عاشورا، کانونی است که میلیونها دایره ریز و درشت از ارزشها، احساسها، عاطفه ها، خِردها و اراده ها بر گرد آن می چرخد و پرگاری است که عشق را ترسیم می کند.
بی شک، محتوای آن حماسه عظیم و انگیزه ها و اهداف و درسهایش یک «فرهنگ» غنی و ناب و الهام بخش را تشکیل می دهد و در حوزه وسیع تشیع و دلباختگان اهل بیت، کوچک و بزرگ و عالم و عامی، همواره با «فرهنگ عاشورا» زیسته، رشد کرده و برای آن جان باخته اند، تا آنجا که در آغاز تولد، کام نوزاد را با تربت سیدالشهداعلیه السلام و آب فرات بر می دارند و هنگام خاکسپاری، تربت کربلا همراه مرده می گذارند و در فاصله ولادت تا مرگ هم به حسین بن علی علیهما السلام عشق می ورزند و برای شهادتش اشک می ریزند و این مِهر مقدس، با شیر وارد جان می شود و با جان به در می رود.

ضرورت کار

درباره نهضت کربلا، تا کنون بسیار نوشته، سروده و تحقیق شده است و صاحبان فکر و قلم از زوایای مختلف و با دیدهای گونه گون به این حماسه نگریسته اند، بگونه ای که مجموعه آثار مربوط به قیام کربلا و مسائل جنبی آن، کتابخانه عظیمی را تشکیل می دهد، امّا... همچنان زمینه و میدان برای پژوهش و عرضه های جدید در این باره باز است. بقول «صائب»:
یک عمر می توان سخن از زلف یار گفت
در بند آن مباش که مضمون نمانده است
هدف از تدوین این فرهنگنامه، آن بوده که یک مجموعه یک جلدی، فشرده، دَمِ دست وکاربردی، حاوی لازمترین دانستنیها پیرامون موضوعاتی که به آن نهضت جاوید چه در عصر حادثه، چه زمانهای پس از آن تا امروز مربوط می شود، ارائه گردد. از این رو مدخلهای کتاب که به ترتیب الفباست، اشخاص، گروهها، جاها، کتابها، اصطلاحات، سنّتها، شعایر، تعالیم مکتبی و محورهای دیگر را که به نحوی در ارتباط با فرهنگ عاشوراست شامل می شود.
درباره اغلب عنوانهای این فرهنگنامه می توان مقاله مبسوط، حتّی جزوه و کتاب نوشت -آنگونه که نوشته اند لیکن هدف این بوده که در حداقل عبارات و دور از شرح و بسط غیر ضروری و قلمفرسایی، مفیدترین آگاهیهای لازم به خواننده داده شود. ناگفته نماند در برخی عناوین هم در منابع مختلف مطلب چندانی به دست نمی آید، بخصوص پیرامون بعضی از شهدای کربلا. از این رو آگاهیهای داده شده گاهی بسیار اندک و احیاناً غیر کافی است.
تدوین و ارائه یک دایرةالمعارف کامل و شامل، که به چندین مجلّد قطور بالغ گردد، کار یک گروه، آن هم در چند سال و با امکانات پژوهشی گسترده است (همچنانکه طبق اطلاع نگارنده، برخی مراکز در تهران، قم و مشهد چنین انگیزه و انگاره ای دارند و به کار مشغولند) و سالها باید انتظار کشید تا آن تلاشها به ثمر برسد و فیشها کتاب شود.
اگر در این کتاب با برخی کاستیها روبرو شوید، آن را به حساب فردی بودن کار بگذارید. در عین حال از تذکّرات و پیشنهادهای اهل نظر در تکمیل این مجموعه، مشتاقانه استقبال می شود.
امید می رود این اثر برای همه شیفتگان اهل بیت عصمت علیهم السلام که دل در گرو عشق اباعبداللَّه علیه السلام دارند و سر بر آستان ولای او می سایند، بویژه فرهنگیان، نسل جوان کتابخوان، مبلّغان، سروران روحانی، مدّاحان و ذاکران، بسیجیان عاشورایی و امّت حزب اللَّه مفید باشد.