فهرست کتاب


شرح مناجات شعبانیه

محمد محمدی گیلانی‏

انبساط در شکوی و سؤال

معنی انبساط در شکوی و سؤال، عبارت است از اظهار آنها به مقتضای طبع و سجیّه دور از تکلّف ناشی از خوف یا رجا که ریشه های جبن و تملّقند و انبساط به معنایی که گفته آمد از احوال صاحبدلان و عارفانی است که متحقق به جمال احدیتند و خوف و رجا از جلال احدی انتشا می یابند، و انبساط از جمال حق تعالی و بسط آن حضرت نشأت می گیرد، و بسط الهی فراگیر همه اشیا و چیزی او را در بر نمی گیرد و ممکن هم نیست که در بر گیرد و آن ذات اقدس رفیع الدرجات و المنزلات است. «دنا فی علوّه و علا فی دنوه» تا بادنی الدرجات، بسط حضرتش گسترده است و استقراض می کند:
من ذا الذی یقرض اللّه قرضا حسنا فیضاعفه له» 2: 245()و در هر درجه و منزل گرچه دانی باشد، باری تعالی رفیع الدرجه در آن دنوّ و عالی الشان در آن نزول است و این بسط الهی است که به ارباب قلوب و اولیاء اللّه تعالی حال انبساط موهبت فرموده که دور از تکلفات
شرح مناجات شعبانیه ص : 145
خوف و طمع، با خدای - عزّ و جلّ - شکوی و ابتهال سر می دهند و:
«أ تهلکنا بما فعل السفهاء منّا» 7: 155و«الی من تکلنی؟ الی بعید...»
می گویند و در این طراز است که بدون هیچ پیرایه ای عرض می کند:
«لو اخذتنی بجرمی اخذتک بعفوک...»
این برگزیدگانند که در پرستیدن پروردگار احرارند، حق را برای حق می خواهند، نه حق را وسط و معبر قرار می دهند، که به نعمتهای اخروی نائل آیند یا از عذاب اخروی رهایی یابند و چون احرارند ابتهال و دعایشان از قید خوف و طمع آزاد است، ولی بی خبر از حال انبساط می پندارد، که سوء ادب و اعتراض است، غافل از اینکه برداشت اعتراض و سوء ادب از عبارات مورد، بحث انعکاسی است از حال انقباض خویش که بدان مبتلا گردیده است، و هیچ مؤمنی تردید ندارد که عالیترین ادب عبودیت را پیامبران علیهم السّلام طبق درجاتشان دارا بوده اند.
پس آنکه از عبارات انبیا و اولیا در مقام ابتهال و مناجات که نمونه هایی ذکر شد، توهم اعتراض و سوء ادب می کند باید بیدار شود و به خود آید که وهم مزبور، سایه ای است از حال انقباض خود، و واجب است در ازاله آن بکوشد و در پیروی از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله که همان شریعت اسلامی است کمال جدّ و جهد را مبذول دارد که م آلا مورد محبّت جناب اقدس حق تعالی می گردد و حال انقباض وی به حال انبساط مبدّل می شود، در بعضی از آثار دیدم که کلیم اللّه تعالی از طلب حاجات دنیویه در آغاز امر ابا و امساک داشته و هنگامی که خدای تعالی خلعت قرب و رازداری در اندامش پوشاند.«و نادیناه
شرح مناجات شعبانیه ص : 146
من جانب الطور الایمن و قربّناه نجیّا» 19: 52()،به او در بساط قرب، بسط حضور دادند تا آنجا که طبق خبر مأثور به وی فرمودند:«اطلب منّی و لو ملحا لعجینک»
مأذون در انبساط گردید، انبساطی که در زیباترین سیمای ادب عبودیت تجلّی می نمود، و به تصدیق قرآن مجید وارسته از همه و وابسته به حق تعالی شد.«و اذکر فی الکتاب موسی انّه کان مخلصا و کان رسولا نبیّا» 19: 51()،در مقامی قرار گرفت که ابلیس هیچ راهی برای اغوای آن بزرگ نداشت.«قال فبعزتک لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین» 38: 82 - 83()و اظهار یأس از اغوای مخلصین می نماید زیرا خدای تعالی آنان را برای خود خالص گردانیده چگونه ممکن است ابلیس بافق اعلای مخلصین که در حصن ولایة اللّه اند دست اغوا دراز کند؟ باری، این وارستگان از خوف و رجاء، عبادتشان از شاکله خوف و رجا بیرون است و همه شئونشان رنگ انبساط دارد و احیانا بعضی از آنان، از انبساط نیز رسته اند و در شهود بسط الهی خود و انبساطشان مستهلک شده و آنانکه در حال انبساط باقیند خاشع ترین و مؤدب ترین عباد اللّه تعالی هستند و همه وقت در حال حضورند، امّا خشوع و ادب آنان، خشوع حیاء لا خشوع مخافه و هیبة اجلال و قبض تأدّب.
شرح مناجات شعبانیه ص : 147
قوله:الهی ان کان صغر فی جنب طاعتک عملی فقد کبر فی جنب رجائک املی....
الهی کیف انقلب من عندک بالخیبة محروما و قد کان حسن ظنّی بجودک ان تقلبنی بالنّجاة مرحوما.
الهی و قد افنیت عمری فی شرّة السّهو عنک و ابلیت شبابی فی سکرة التّباعد منک.
الهی فلم استیقظ ایّام اغتراری بک و رکونی إلی سبیل سخطک.
الهی و انا عبدک و ابن عبدک قائم بین یدیک متوسّل بکرمک إلیک.
الهی انا عبد اتنصّل إلیک ممّا کنت
شرح مناجات شعبانیه ص : 148
اواجهک به من قلّة استحیائی من نظرک و اطلب العفو منک اذ العفو نعت لکرمک.
الهی اگر در کنار طاعتت، عملم ناچیز است، در کنار امیدواری به کرمت، آرزویم بزرگ است.
الهی چگونه از آستان جودت، تهیدست و محروم بر می گردم در صورتی که حسن ظنّ من به جودت این بوده که بر من خواهی رحمت آورد، و مقرون به نجاتم بر می گردانی؟ الهی در حالی که عمرم را در تیره روزی غفلت از تو تباه نمودم، و دوران جوانیم را در مستی دوری از تو فرسوده ساختم، در ایّامی که مغرور پرده پوشی تو بودم و در راه غضب تو گام بر می داشتم بیدار نگشتم، ای خدا هم اکنون من آن عبد فرزند عبد توأم که در پیشگاه تو ایستاده و کرم عمیمت را وسیله باز یافتن در حوزه بخشایشت قرار داده ام.
الهی من عبدی هستم که به آستانت جهت عذرخواهی از کردارهای زشتی که ناشی از کم حیائیم در محضرت بوده، آمده ام و از درگاهت خواستار عفو و گذشت از اوصاف کرم تو است.
حسن ظن به خدای تعالی
حسن ظنّ به جود و رحمت باریتعالی چنانکه می بینید مورد استناد نجات و رهایی از خواری تهیدستی و حرمان واقع شده است و دعا کننده عارف، حرمان و نومیدی را با وجود حسن ظنّ به خدای
شرح مناجات شعبانیه ص : 149
تعالی، در تعبیری به ظاهر استفهام انکاری، تا عدم آباد امتناع رانده است.
امام المحدثین شیخ کلینی قدّس سرّه بابی در اصول کافی شریف به عنوان «حسن الظّن باللّه عزّ و جلّ» افتتاح و روایاتی از عترت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در آن آورده اند که بعضی از آنها را ذکر می کنم، سپس در تبیین آن وارد می شویم. جناب کلینی از امام باقر علیه السّلام نقل می کند که رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرموده اند که خداوند متعال می فرماید:
لا یتّکل العاملون علی أعمالهم التی یعملونها لثوابی، فانّهم لو اجتهدوا و أتعبوا أنفسهم - اعمارهم - فی عبادتی کانوا مقصّرین غیر بالغین فی عبادتهم کنه عبادتی فیما یطلبون عندی من کرامتی و النعیم فی جنّاتی و رفیع الدرجات العلی فی جواری و لکن برحمتی فلیثقوا و فضلی فلیرجوا و إلی حسن الظّن بی فلیطمئنوا فانّ رحمتی عند ذلک تدرکهم، و منّی یبلّغهم رضوانی، و مغفرتی تلبسهم عفوی، فانّی انا اللّه الرحمن الرحیم و بذلک تسمیّت.«»
عابدان و پارسایان بر اعمالشان که به انگیزه پاداش انجام می دهند، تکیه نکنند، زیرا اگر همه کوششها و رنجها و عمرهایشان را در پای عبادتم بریزند، در عبادتشان مقصّرند، و به کنه عبادتم در آنچه که از کرامتم و نعمتهای بهشتم و درجات رفیعه و عالیه در جوارم
شرح مناجات شعبانیه ص : 150
می طلبند، نمی رسند، ولی به رحمتم اعتماد کنند، و به فضل و احسانم امیدوار شوند و به حسن ظنّ به من بیارامند، در این هنگام است که رحمتم آنان را در می یابد، و بخشایشم رضای مرا به آنان می رساند، و مغفرتم، جامه عفوم را در اندامشان می پوشاند، زیرا فقط من ارحم الرّاحمین و به این وصف نامگذاری شده ام.
و از امام رضا علیه السّلام روایت می کند که فرمودند:
أحسن الظّنّ باللّه فإنّ اللّه عزّ و جل یقول: انا عند ظنّ عبدی المؤمن بی، ان خیرا فخیرا و ان شرّا فشرّا.«»
گمان نیک به خداوند متعال داشته باش زیرا خدای عز و جل می فرماید: من در کنار گمانی که بنده مؤمنم به من دارد می باشم، اگر گمان وی به من، نیک خیر است، نیکی و خیر می بیند، و اگر گمان وی به من، شرّ و بدی است، شرّ و بدی خواهد دید.
و از سفیان بن عیینه نقل می کند که گفت، شنیدم امام صادق علیه السّلام می فرمودند: حسن ظن به خدای متعال این است که امیدوار نباشی مگر به خدای تعالی، و همی نداشته باشی مگر از گناه خود.«»
تبیین حسن ظن باللّه
و امّا تبیین «حسن ظن باللّه» و چگونگی نجات از مذلّت تهیدستی و حرمان در بازار حقیقت به وسیله این سکّه صاحب عیار:
شرح مناجات شعبانیه ص : 151
«حسن ظن وثقه باللّه تعالی» با درک این مقدّمه است.
هر آفریننده ای را که در جهان طبیعت می نگرید، در معرض دعوای ربوبیت از برای خویش است، زیرا هیچ مخلوقی در سرای طبیعت نیست مگر آنکه در وی نفعی یا ضرری به ودیعت نهاده شده است و به نحوی مظهر اسم شریف «نافع» یا «ضار» است و به همین مقداری که در آن، از این صفت به ودیعت نهاده شده، و چند صباحی عاریت در این نعمت الهی گردیده، کرنش و تذلّل اکثر خلق را به خود جلب می نماید، و حتّی انسان که اشرف مخلوقات است می بینید چگونه محتاج به آشامیدن دارویی می شود که طبعا از آن نفرت دارد، و اکثرا آن را در سودمندی و شفا با دیده استقلال می نگرند. و هر آفریده ای در این نشأه جسمانی با این نعمت ربوبی، برخی از نیازمندیهای نیازمندان را برآورده و نیایشهای فطری آنها را اجابت می نماید و بر این اساس است که بسیاری از موجودات امکانی (مانند فرشتگان و ستارگان و افلاک و احجار و اشجار و برخی از حیوانهای بی زبان و جنّ و انس) مورد پرستش واقع شده اند، و هر یک معبود طائفه ای از نوع آدمی گردیده اند، و م آلا از صراط مستقیم سعادت حقیقی که لقاء اللّه تعالی» است گم گشته اند و با رای ابد از لقاء اللّه محروم گردیده و در جهنّم بعد گرفتار شده اند.
چون پروردگار متعال این نعمت ربوبی «نفع و ضرر» را در مخلوقات به امانت سپرده، می دانست نیازمندی را که در نفوس مردم سرشته اند، آنها را به بهره گیری از این ودایع سوق می دهد،
شرح مناجات شعبانیه ص : 152
هشدار داده اند:
فمن کان یرجوا لقاء ربّه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعبادة ربّه احدا 18: 110.() هر کس که طالب سعادت حقیقی و امیدوار به لقای پروردگارش هست، باید عمل صالح انجام دهد، عملی که در آن شایبه ای از فساد نباشد، و در عبادت پروردگارش، احدی را شریک نگرداند.
لفظ «أحد» که به دنبال نفی واقع می شود، مفید استغراق است، یعنی همه چیز (از ذوی العقول و غیر آنها) را در برگرفته و مشمول حکم نفی می نماید و در آیه فوق این معنا به خوبی روشن است یعنی هیچ یک از اشیا (اعم از عاقل و غیر عاقل) را شریک عبادت پروردگار ننماید، و همین معنا مضمون آیه«و ما أمروا الا لیعبدو اللّه مخلصین له الدین» 98: 5()یعنی دین مستخلص گردیده از ایادی ربوبیّت اکوان و آفریدگان، مطلوب خداوند متعال است و حاجتمند در جلب منافع و دفع مضارّ باید فقط به سوی حضرتش التجا آورد و او تبارک و تعالی قاهر و غالب مطلق است و در قضا حاجات محتاجین، مغلوب سبب مخصوصی نیست و«ان اللّه بالغ امره قد جعل اللّه لکلّ شی ء قدرا.» 65: 3()همین است معنای اخلاص عمل و دین خالص که انحراف از آن، ضلال و سقوط در هاویه شرک است و همانطور که گفتیم واقع
شرح مناجات شعبانیه ص : 153
شدن اشیا و اکوان در معرض ربوبیّت فرقی در بین آنها نیست زیرا می شود که «اصناف و مختلف» اموال در معرض ربوبیّت قرار گیرند چنانکه از صحیح بخاری از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله روایت شده که فرمودند:
تعس عبد الدینار، تعس عبد الدرهم، تعس عبد القطیفه، تعس عبد الخیصه، تعس و انتکس و اذا شیک فلا انتغش هلاک باد بنده دینار، هلاک باد بنده درهم، هلاک باد بنده حوله، هلاک باد بنده جامه، هلاک و سرنگون باد و چون خار به پایش رود هرگز خارجش نسازد.
و از آن سرور است که فرمودند:«الشرک فی هذه الامّة أخفی من دبیب النمل.»
چنانکه ممکن است «اصناف مختلف» رجال در معرض ربوبیّت قرار گیرند و جناب کلینی - قدّس سرّه - از ابی بصیر نقل می کند که گفت:
سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جل: [اتّخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون اللّه ]فقال: اما و اللّه ما دعوهم إلی عبادة انفسهم و لو دعوهم إلی عبادة انفسهم لما اجابوهم، و لکن احلّوا لهم حراما و حرّموا علیهم حلالا فعبدوهم من حیث لا یشعرون.«»
از امام صادق علیه السّلام از کلام الهی [اهل کتاب، علما و پارسایانشان را پروردگارهایی غیر خدای تعالی اتخاذ نمودند ]پرسیدم، امام علیه السّلام در
شرح مناجات شعبانیه ص : 154
پاسخم فرمودند: هان به خدا سوگند که علما و زهّاد، آنان را به عبادت خودشان دعوت نکردند و بر فرض که دعوت می کردند، آنان اجابت نمی نمودند، بلکه مقصود از ربوبیّت آنان، این است که اموری را حلال و اموری را به هوای خویش بر آنان حرام می کردند و آنان نیز کورکورانه اطاعت می نمودند و به طور ناخودآگاه، آنان را می پرستیدند.
همین مضمون از طریق اهل سنّت از عدی بن حاتم طایی نقل شده، در هنگامی که برای تشرّف به اسلام، خدمت پیمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله رسید، می گوید که آن حضرت جهت تعریض به من، آیه را تلاوت می فرمود:«اتّخذوا احبارهم و رهبانهم...»من عرض کردم که ما آنان را پرستش نمی کردیم، فرمودند:«أ لیس یحرّمون ما احلّ اللّه فتحرمونه و یحلّون ما حرّم اللّه فتحلّونه؟ قلت: بلی، قال: فتلک عبادتهم.»
و حتی ممکن است نفس خود را در معرض ربوبیت قرار دهد و آن را در کمالات و مکارم اخلاق و عبادات خویش مستقل پندارد، و العیاذ باللّه بدین وسیله بر خدای تعالی منّت گذارد و به همین خوپرستی، قرآن مجید اشارت می فرماید:«یمنّون علیک أن أسلموا قل لا تمنّوا علیّ اسلامکم بل اللّه یمنّ علیکم ان هداکم للإیمان ان کنتم صادقین.» 49: 17()بر تو منّت می گذارند که اسلام آورده اند، بگو اسلامتان را بر من منّت منهید، بلکه خداوند متعال بر شما منّت می گذارد که شما را به سوی ایمان هدایت فرموده، اگر راستگو باشید.
شرح مناجات شعبانیه ص : 155
و بسا که مخلصین در عبادات که اعمالشان از ربوبیّت اکوان مستخلص گردیده، ناخودآگاه در اخلاصشان به خودپرستی مبتلا می شوند و خویشتن را در نعمت اخلاص مستقل می بینند و معاذ اللّه بر خدای تعالی به این پندار منّت می گذارند، و رؤیت اخلاص به این کیفیّت، شرک است. و با این محاسبه، مخلص چنانی همانند عبّاد اموال و رجال از قذارت شرک مبّرا نیست و بدیهی است که عمل شرک آلود به هر کیفیّتی که باشد منشأ قرب إلی اللّه تعالی نیست چنانکه در ذیل آیه«و لا یشرک بعبادة ربّه احدا» 18: 110توضیح دادیم، و در حدیث قدسی که هشام بن سالم از امام صادق علیه السّلام نقل می کند همین واقعیّت با بیانی لطیف نمودار است:
یقول اللّه عز و جل: انا خیر شریک فمن عمل لی و لغیری فهو لمن عمل له غیری.«»
خدای - عزّ و جلّ - می فرماید: من بهترین شریکم، پس هر کس عملی را برای من و غیر من انجام دهد، آن عمل تماما از آن غیر من است که برایش انجام گرفته.
پس با این همه دشواری که در تحصیل اخلاص است، چگونه می توان بر عمل اعتماد نمود؟ و بر فرض تحصیل اخلاص و رهایی از معبودیّت اکوان و ربوبیّت نفس، عامل اخلاصند چه حقّی بر خدای تعالی دارد؟ و چطور می توان عبادات خالص خویش را ثمن معامله کرامة اللّه تعالی و درجات عالیه در جوارش قرار دهد؟ مگر نه
شرح مناجات شعبانیه ص : 156
این است که عامل و عمل و اخلاص و همه مبادی عباداتش، ملک خدای منّان است؟ پس تکیه بر اعمال، نوعی خودفریبی است، بلی تکیه گاه وثیق فقط حسن ظنّ یعنی اعتقاد خیر به خداوند - عزّ و جلّ - و اینکه فقط حضرتش جواد مطلق و ارحم الرّاحمین است، و این گونه حسن ظن باللّه تعالی که با جان مؤمن، متّحد شود، تردیدی نیست که نفس وی، قابل تامّ بری رحمت و فضل الهی می گردد، و خدای تعالی که فاعل تامّ است، رحمت و فضل خویش را بی دریغ به او افاضه می فرماید و به قدر تقاضایش، جود و انعامش را به وی عرضه نموده و سرشار از مواهب خویش می گرداند، و اگر - العیاذ باللّه - سوء ظن به خداوند متعال دارد، قابلیّت وی ناقص است و طبعا از پذیرش عنایات الهی ابا خواهد داشت و حدیثی که از امام رضا علیه السّلام نقل نمودیم، گویای همین واقعیت است:«انّ اللّه عزّ و جل یقول: انا عند ظنّ عبدی المؤمن بی ان خیرا فخیرا و ان شرّا فشرّا.»
حسن ظن به خداوند - عزّ و جلّ - و اعتقاد خیر به حضرتش پایه اساسی بسیاری از مقامات معرفت است و اهل تدبّر می دانند که زیر بنای اصلی مقامات توکّل و تسلیم و تفویض و طمأنینه و نظائر این ها، همانا حسن اعتقاد به خداوند تبارک و تعالی است، و حسن ظنّ باللّه تعالی که ملازم با وثوق به رحمت و عنایت اوست، احیانا منشأ الهام غیبی و تأیید و امداد الهی می شود، و راه خروج از مهالک را ارائه می دهد، و قصّه مادر موسای کلیم - علی نبیّنا و آله و علیه السّلام - شاهدی روشن و صادق بر این دعوی است:«اذ اوحینا إلی أمّک
شرح مناجات شعبانیه ص : 157
ما یوحی، أن اقذفیه فی التابوت فاقذفیه فی الیمّ فلیلقه الیمّ بالسّاحل یأخذه عدوّ لی و عدوّ له.» 20: 38 - 39()حسن ظن به خداوند متعال، پایه اساسی جهت الهام در قلب سلیم و شریف این بانوی مکرّمه بوده که چگونه خود و نوزاد و خاندان خویش را از مهلکه طغیان فرعون رهایی بخشد و با وثوق تام منبعث از اعتقاد نیک به خدای منّان، نوزادش را در تابوت بگذارد و به پیروی از الهام الهی به کام امواج دریا بسپارد، و لعمرک أیها القاری، در آینه این عمل که رشحه ای از چشمه زلال اعتقاد نیک به پروردگار منّان است، سواد عین توکّل و نقطه دائرة تفویض و سویداء قلب تسلیم و اشارات ابروان رضا و قامت استوار طمأنینه را می توان مشاهده کرد امّا«لمن کان له قلب او القی السّمع و هو شهید» 50: 37و نتیجه بحث آنکه صاحبان حسن ظن به خدای - عزّ و جلّ - و اعتقاد خیر به حضرتش، در کمال انبساط می توانند با ندبه و لابه عرض کنند.
«الهی کیف انقلب من عندک بالخیبة محروما و قد کان حسن ظنّی بجودک أن تقلبنی بالنجاة مرحوما»
شرح مناجات شعبانیه ص : 159
قوله:الهی لم یکن لی حول فانتقل به عن معصیتک الا فی وقت ایقظتنی لمحبّتک و کما اردت ان اکون کنت فشکرتک بادخالی فی کرمک و لتطهیر قلبی من أوساخ الغفلة عنک:
الهی، قدرتی که بدین وسیله از نافرمانیت باز گردم، ندارم مگر در وقتی که برای بهره گیری از محبتت بیدارم فرمودی و در این صورت بوده چنانکه خواستی همانگونه شدم، پس شکر گزاریت کردم از آن رو که مرا در حریم کرم خویش پذیرا شدی و قلبم را از پلیدیهای غفلت از خویش تطهیر فرمودی.
شناخت ذلّ عبودیت، سراپرده عزّ ربوبیت است
این فراز از مناجات شریفه، به شناخت ذلّ و فقر عبودی که سراپرده ربوبی است، اشارت دارد. معرفت ذلّ عبودیّت، کلید ابواب همه مقامات، و گذرگاه جملگی احوال نشاط انگیز و توفنده رهروان الی اللّه است، معرفت ذلّ عبودیّت بالهای براق عرش پیمای انسان
شرح مناجات شعبانیه ص : 160
بلند اختر است که صفیر محبوب را از کنگره عرش لبیک گویان استقبال می نماید و فقط با این بالها است که در آن سرزمین عشق افزا «عند ملیک مقتدر» نزول می کند.
معرفت ذلّ عبودیّت، شبستان و سراپرده عزّ ربوبیّت است، زیرا شناسایی فقر و ربط و حاجت و تعلّق و تدلی که حقیقت هر ممکن الوجودی است، ملازم با شناسایی غنی بالذات و مربوط إلیه است. پس شناخت ذلّ عبودیّت، سراپرده عزّ ربوبیّت است و نیروی سلوک هر سالکی با این میزان سنجیده می شود و هر اندازه این شناخت قویتر باشد، سالک در سلوک إلی اللّه نیرومندتر است و هر اندازه این جنبه، ضعیفتر باشد، خودبینی و خودخواهی، قویتر خواهد بود و طبعا از قرب به سراپرده عزّ ربوبی، دورتر است و این حجاب خودبینی است که از همه حجابها ضخیمتر است، بلکه حجابی بین خدای تعالی و بین بشر جز خودبینی نیست، چنانکه از امام موسی بن جعفر علیه السّلام روایت شده«و لا حجاب بینه و بین خلقه الاخلقه.»«»
معرفت ذلّ عبودیّت، همان میثاق و اعترافی است که در عالم ذرّ بر همگان عرضه گردید و جملگی از سعید و شقی بر آن گردن نهادند و این میثاق فطری از همه آنان مأخوذ شد و بدون هیچ استثنایی همگی در جواب:«أ لست بربکم» 7: 172جمله«قالوا بلی شهدنا» 7: 172گفتند و اعتراف به ذلّ عبودی خویش و عزّ ربوبی پروردگار متعال
شرح مناجات شعبانیه ص : 161
نمودند، و با اشهاد و احضار حق تعالی، آنان را بر حقیقت وجودشان دریافتند که جز فقر و ربط محض به حضرت واجب الوجود تعالی چیز دیگری نیستند، و در افق بیکران هستی، هیچ فاعل و مؤثری بالاستقلال جز حضرت پروردگار متعال نیست و همه ممکنات چنانکه در اصل وجود، آویخته و متدلّی به واجب الوجودند، در همه افعال و آثار وجودشان نیز به حضرتش آویخته اند و در ذیل آیه اخذ میثاق و اقرار بر ذلّ عبودیّت و عزّ ربوبیّت، علی بن إبراهیم به سند صحیح از عبد اللّه بن مسکان نقل می کند که گفت: به امام صادق علیه السّلام راجع به این آیه«و اذ اخذ ربک من بنی آدم...» 7: 172()عرض کردم:«معانیة کان هذا؟ قال علیه السّلام: نعم فثبتت المعرفة و نسوا الموقف...»
«آیا این اخذ میثاق از بنی آدم و اعتراف آنان به ذلّ عبودیّت و عزّ ربوبیّت، به نحو عینی و شهودی انجام گرفته؟ فرمودند: بلی، این معرفت در وجودشان ثبت شده، ولی موقف و موطن اخذ میثاق را فراموش کردند».
بلی نسیان موقف الهی و خدا فراموشی، خود فراموشی و کوردلی است که ضخیم ترین حجاب از قرب الهی است بلکه در خبر مروی از امام کاظم علیه السّلام یگانه حجاب، همین حجاب خودبینی و خودفراموشی است و با خرق این حجاب است که همه مسافتها را مهاجر إلی اللّه طی می کند و به سراپرده عزّ ربوبی تشرّف می یابد و بالعیان می بیند که همه ممکنات در اصل وجودشان و رشحات
شرح مناجات شعبانیه ص : 162
و آثار آن متدلّی به قیّوم مطلقند و همگی در موقف میثاق مترنّم به «لا حول و لا قوة الا باللّه» می باشند و تأویل این آیه کریمه را عینا مشاهده می کنند:
«انَّ الَّذینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ لَنْ یَخْلُقوا ذُبابا وَ لَو اجْتَمَعُوا له و انْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شیئا لا یَستَنْقِذوهُ مِنْهُ ضعْفَ الطّالِبُ وَ المَطْلُوبُ، ما قَدَروا اللّه حَقَّ قَدْرِهِ انَّ اللّهَ لَقویٌّ عزیزٌ 22: 73 - 74()به آنهایی که با دیده استقلال در تأثیر می نگرید، و برای رفع نیازتان، آنها را که غیر خدایند می خوانید، و نزدشان دریوزگی می کنید هرگز نمی توانند مگسی بیافرینند و گر چه همگی بر آفرینش آن اجتماع کنند و اگر مگس چیزی از آنها برباید، از پس گرفتنش از آن عاجزند، زهی ناتوانی طالب و مطلوب. آنچنان که باید قدر خدای تعالی را نشناختند، فقط خداوند است که توانا و عزیز مطلق و بالاستقلال است.
حدیث قدسی لطیفی، امام المحدثین مولانا الکلینی قدّس سرّه در اصول کافی از امام رضا علیه السّلام نقل می کند که ما به نقل و ترجمه آن اکتفا می کنیم و شرح آن موکول به ظرف توفیق است.
ایشان از احمد بن محمد بن ابی نصیر - علیه الرحمه - روایت فرموده که گفت امام رضا علیه السّلام فرمودند:
قال اللّه: یا ابن آدم بمشیئتی کنت أنت الذی تشاء لنفسک ما تشاء و بقوّتی ادیّت فرائضی و بنعمتی قویت علی
شرح مناجات شعبانیه ص : 163
معصیتی، جعلتک سمیعا بصیرا قویّا، ما اصابک من حسنة فمن اللّه و ما اصابک من سیئة فمن نفسک و ذاک أنّی أولی بحسناتک منک و أنت اولی بسیئاتک منّی و ذاک.
أنّنی لا أسأل عمّا أفعل و هم یسألون.«»
خدای تعالی می فرماید: ای فرزند آدم این تویی که با خواست من می خواهی هر چه که برای خود می خواهی، با توانایی من فرایض مرا انجام می دهی و با نعمت من بر نافرمانی من توانایی، من تو را شنوا و توانا و بینا کردم، هر نیکی که به تو می رسد از خداوند است و هر بدی که به تو می رسد از خودت است، زیرا من ولیّ حسناتم و از تو سزاوارتر به حسناتت هستم، و به سیّئاتت از من سزاوارتری، زیرا آنچه که من انجام می دهم، مورد سؤال نیستم و آنان هستند که مسئول افعال خویشند.
بیداری در جهت حبّ الهی
حاصل آنکه، در دائره امکان، فاعل بالاستقلال غیر معقول است و هر فاعل و مؤثّری در فعل و اثرش با امداد و حول و قوّه الهی، فاعل و مؤثر است و حتی در انصراف و بازگشت از معصیت، نیز محتاج به حول و قوّه الهی است که در این فراز از مناجات، با لطیف ترین عبارت بیان فرموده، و یقظه و بیداری در جهت حبّ الهی را خاستگاه حول و قوّه ربوبی در انصراف از نافرمانی حق تعالی
شرح مناجات شعبانیه ص : 164
می شناساند، و با تعبیر:«أیقظتنی لمحبتک»
یادآور می شود که ایقاظ و بیدار کردن، ابتدا از خداوند متعال افاضه می شود و به دنبال این بیداری و قیام، از خواب غفلت در گاهواره طبیعت، افق دلکش محبّت الهی را که مدخل تماشاگه راز است، با چشم بصیرت مشاهده می کند و با فطرت بیدار شده، ادراک می نماید که: ایقاظ الهی، خود محبتی است از سوی حضرتش که بدون هیچ عوض و غرضی به وی ارزانی گردیده است و به دنبال خود، محبّت عبد به خداوند - عزّ و جلّ - است که لازمش اتّباع و پیروی از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله است که جزا و پاداش آن محبّت خدای تعالی است و بنا بر این محبّت عبد به خداوند متعال، محفوف به دو محبّت از جانب خدای کریم است:
1. محبت ابتدایی، که همان ایقاظ و بیداری بخشیدن به عبد است از خواب غفلت در مهد بدن.
2. محبّت جزایی، که مترتّب بر متابعت از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در انجام فرائض و نوافل می شود، و در همه امور به حضرتش که اسوه حسنه است، تأسّی می کند، و در میان این دو محبّت ربوبی (ابتدایی و جزائی) محبّت عبد واقع گردیده همانند توبه عبد که محفوف به دو توبه از خدای توّاب است، یکی توبه ابتدایی و دیگری توبه جزائی یعنی قبول توبه که بر توبه عبد، مترتّب می گردد، چنانکه قرآن مجید تصریح بدان فرموده:«ثم تاب علیهم لیتوبوا انّ اللّه هو التواب الرحیم.» 9: 118()
شرح مناجات شعبانیه ص : 165
باری، در نیازآباد مکان، فاعل مستقل، ممتنع است و هر فاعل ممکن، همانطور که در اصل وجود، محتاج به واجب تعالی است، در فروع و آثار وجودش نیز محتاج به حضرت اوست و به یک کلام:
«لا مؤثّر فی الوجود الا اللّه» ولی نکته باریک در فراز مذکور از مناجات مورد شرح، این است که: ایقاظ و بیدارکردن از غفلت را منشأ حول و قدرت بر بازگشت از معصیت اعلام می نماید، و افق دید این بپا خاسته از خواب را، محبّت خدای تعالی می داند، و همین حبّ الهی است که عبد را به پیروی از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله موفّق می سازد و احیانا در دو بعد، اتّباع از نبی اکرم صلّی اللّه علیه و آله توفیق سلوک می یابد: در بعد اداء فرائض و در بعد ملازمت نوافل که از ثمرات آنها، قرب فرضی و نفلی همراه با حبّ فرضی و نفلی است، و به این واقعیّت ناظر است آیه شریفه:«قل ان کنتم تحبّون اللّه فاتّبعونی یحببکم اللّه» 3: 31()و حدیث شریف معراج:«ما یتقرّب إلیّ عبد من عبادی بشی ء احبّ إلیّ ممّا افترضت علیه و انّه لیتقرّب إلیّ بالنافلة حتّی أحبّه...»«»
تفسیری است از آیه مزبور.
اشاره ای به اصناف محبوبین خدای تعالی
آیه مذکوره دارای مدلول گسترده و عمیقی است، زیرا محبوبیّت هر بنده سالکی را عند اللّه تعالی، مشروط به اتبّاع از
شرح مناجات شعبانیه ص : 166
رسول اللّه صلّی اللَّه علیه و آله و آله اعلام فرموده است و سیاق«فاتّبعونی یحببکم اللّه» 3: 31ظاهر در حصر است و مفاد آن چنین می شود که: هر صفتی را که حق تعالی به جهت آن، صاحبش را محبوب خود، اعلان فرموده است، ناگزیر حصول آن صفت، از طریق متابعت از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله است و اصناف محبوبین عند اللّه تعالی با ذکر صفاتشان در قرآن مجید آمده اند، مانند:«ان اللّه یحبّ التوابین و یحبّ المتطهرین» 2: 222و«یحبّ المحسنین» 2: 195و«یحبّ الصابرین» 3: 146و«یحبّ المتّقین» 3: 76و«یحبّ المتوکلین» 3: 159و «یحبّ الشّاکرین» و غیر این ها آیات دیگری که در آنها محامد صفات أحبّاء اللّه تعالی بیان گردیده، و جملگی از وحی الهی تلقّی شده است، چه آن حضرت هیچ گاه به هوای نفسانی سخنی نمی فرموده:«و ما ینطق عن الهوی، ان هو الا وحیّ یوحی»و چنانکه خود مطاع در همه امور برای امّت است، خود نیز مطیع وحی الهی بوده است، و این حقیقتی است روشن که متکرّرا در سوره هایی از قرآن کریم اعلان شده است.
در سوره های انعام، اعراف و یونس آمده است:«ان اتّبع الا ما یوحی إلیّ»و در سوره احقاف، آیه نهم می فرماید:«ما أدری ما یفعل بی و لا بکم ان اتّبع الا ما یوحی إلیّ» 46: 9و این چنین مأمور شدند که موقعیّت خویش را اجهار کنند و علی رءوس الاشهاد اعلان نمایند که به آنچه درباره او و امّت انجام می گیرد، علمی از خود ندارد و همه فرائض و سنن «ما یفعل...» از جانب وحی و او پیرو و مطیع وحی است و نتیجه این تبعیّت تام از وحی الهی، ظهور آیات و کرامات بدست پیرو و مطیع است و به عبارتی:
شرح مناجات شعبانیه ص : 167
تبعیّت تام از افعال و آداب تشریعی، منتج مظهریّت برخی از افعل اللّه تکوینی می گردد، و حبیب اللّه تعالی چنانکه خدای تعالی، سمع و بصرش در قرب نافله ای می گردد، او نیز سمع اللّه تعالی و عین اللّه الناظرة در قرب فریضه ای می شود.
رزمندگان، محبوب خدایند
از محبوبترین اصناف نزد خدای متعال، مجاهدین و مقاتلین فی سبیل اللّه هستند که جهاد و قتالشان در صف واحدی فشرده که هیچ گونه شکافی در آن نباشد و همانند بنیانی فراهم آمده از سرب مذاب باشد، انجام گیرد، چه شکاف تنازع و تفرّق، مدخل شیاطین بوده و وحدت سبیل اللّه با آن ممکن نیست، و از این احبّاء اللّه تعالی قرآن مجید چنین یاد می کند:«انّ اللّه یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفّا کانَّهم بنیانٌ مرصوص.» 61: 4()بلی، همانطور که در روایت آمده:«خیر الناس من ینفع الناس»
قیام برای اعزاز دین و علوّ کلمة اللّه تعالی، مقامی است که بهای آن محبوبیّت عند اللّه تعالی است، و در حدیث است که مردی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عرض کرد: غاری سراغ دارم در کوهی، خوشم می آید که در آن برای عبادت و صلاة، رحل اقامت افکنم تا اجلم برسد. در جواب فرمودند:«لمقام احدکم فی سبیل اللّه خیر من صلاته ستّین سنة فی أهله -
اقامه فی سبیل اللّه بهتر است از شصت سال نماز در
شرح مناجات شعبانیه ص : 168
خانه و اهل خویش»، زیرا اقامه فی سبیل اللّه - و گرچه نوبتی هم باشد - نفع آن، عامّ بوده و در آن اعزاز دین و علوّ کلمة اللّه است و به این ملاحظه در حدیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله آمده است:«الجهاد سنام الدین -
بلندا و قله رفیع دین، جهاد است» و حتّی مرابطه و مرزبانی که آن همه فضیلت دارد، به خاطر اعزاز دین و نفع عموم مسلمین است و از وجود اقدس رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روایت گردیده:
لرباط یوم فی سبیل اللّه صابرا محتسبا من وراء عورة المسلمین فی غیر شهر رمضان، افضل عند اللّه من عبادة مائة سنة صیام نهارها و قیام لیلها، و لرباط یوم فی سبیل اللّه صابرا محتسبا من وراء عورة المسلمین فی شهر رمضان، افضل عند اللّه تعالی من عبادة ألف سنة، صیام نهارها و قیام لیلها، و من قتل مجاهدا و مات مرابطا فحرام علی الأرض أن تأکل لحمه و دمه و لم یخرج من الدنیا حتّی یخرج من ذنوبه کیوم ولدته أمّة و حتّی یری مقعده من الجنّة و زوجته من الحور العین و حتّی یشفّع فی سبعین من اهل بیته و یجری له اجر الرّباط إلی یوم القیامة.»«»
هر آینه یک روز مرزبانی از ممالک اسلام در راه خدا با مقاومت و بدون چشمداشت به مادیّت، در غیر ماه رمضان، نزد خدای تعالی برتر است از یک صد سال عبادت که روزها را صائم و شبها را به قیام بگذراند، و هر آینه یک روز مرزبانی از ممالک اسلام در راه خدا با
شرح مناجات شعبانیه ص : 169
مقاومت و بدون طمع مادّی، در ماه رمضان، نزد خدای تعالی برتر است از یک هزار سال عبادت که روزها را صائم و شبها را به قیام بگذراند و کسی که در جهاد شهید شود و یا در هنگام مرزبانی بمیرد، خون و گوشت او بر زمین حرام است و از دنیا نمی رود مگر از گناهانش پاک شود، همانند روزی که از مادرش زاییده و قبل از مردن، جایگاه خود را در بهشت و همسرش از حور العین را می بیند و برای گروهی از خاندانش شفیع می گردد و اجر مرزبانی تا روز قیامت برای او جاری است.
شرح مناجات شعبانیه ص : 171
قوله:الهی انظر إلیّ نظر من نادیته فاجابک و استعملته بمعونتک فاطاعک یا قریبا لا یبعد عن المغترّ به و یا جواد لا یبخل عمّن رجا ثوابه.
الهی، نظری به من فرما، آن گونه نظر که به اولیائت افکندی و انس روز افزونت را در دلهایشان به بار نشاندی، چون ندایشان می کنی اجابتت می کنند و عمل صالح از آنان می طلبی، به حول و یاری تو اطاعتت می کنند. ای نزدیکی که هرگز از فریفته و مفتونت دوری نداری و ای بخشاینده ای که هیچ گاه به امیدوار رحمتت، امساک نمی کنی.

انس باللّه تعالی

یک نگاه باریک در مدلول مفردات این فراز از مناجات، سپس در مفاد سوق تعبیر و مقام عرفان گوینده، روشن می کند که مطلوب دعا کننده از خدای متعال، موهبت انس باللّه - عزّ و جلّ - است که از
شرح مناجات شعبانیه ص : 172
اصول و مبانی سیر إلی اللّه تعالی است، و مؤمن رهرو إلی اللّه با نور حضور و انس به حق تعالی، بیابانکهای تاریک و پر مخاطره از قطّاع الطریق را که در مسیر باطن واقعند، طی می نماید، و بدین وسیله از مکائد شیطان و لغزشها و شبکه های اوهام می تواند در امان باشد، و با فقدان این تأیید الهی یعنی بدون حضور و انس خدای تعالی به اعراض و رویگردانی از هدف و غایت قصوای سعادت، مبتلا می گردد و شرک و ضلال، دامنگیرش می شود. قال تعالی:
و کأیّن من آیة فی السّماوات و الأرض یمرّون علیها و هم عنها معرضون. و ما یؤمن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون. 12: 105 - 106()چه بسیار از آیات سماوی و ارضی که بر آنها می گذرند در حالی که پشت بدانها و آنها غافلند و بیشتر مردم ایمان به خدا نمی آورند مگر با ابتلا به شرک به خدای تعالی.
ولی مؤمنی که از موهبت انس باللّه تعالی برخوردار است و در محضر قرب حق تعالی، مفتون و فریفته گردیده است، سراپای وجودش ذکر است و ندای دلکش معبود را از هر موجودی می شنود و هر چیزی برای وی آیت حق است، آیت به معنای حقیقی آن که نسبت به ذی الآیة، معنای حرفی و مرآتی است و به تعبیر عارف: «بر هر چه بنگرم تو پدیدار بوده ای» و همه را گویا می یابد، و می باید که جملگی در تسبیح و تحمید حق تعالی به زبان قالند و نه حال، و در عین حال، منادیان و داعیان راستین إلی اللّه اند که در طیّ بیان حقیقت انس باللّه
شرح مناجات شعبانیه ص : 173
و ثمرات و عوارض آن، به قدر مجال این مبحث روشن می شود.
علت فقدان انس در جلوت
حقیقت انس به موجودی، همانا شادمانی قلب از خوگرفتن به آن موجود است که طبعا ملازم با قرب و حضور است و مقابل آن نفور است که به معنای اندوه و رمیدگی است و انس به خدای تعالی که از شیرین ترین ثمرات محبّت به حق است، همانا شادمانی سرکش قلب از فیض قرب و حضور است، و سرکشی این شادمانی و فرح، منشأ انبساط عبد یا معبود می گردد که در بعضی از مقالات گذشته، انبساط را اجمالا توضیح دادیم و گفتیم که ادعیه و آیاتی که اعتراض نما است بر انبساط محمول است.
انس باللّه تعالی به آن معنی که گفته آمد، چون وسیله امان از اضلال و اغوا شیاطین است، پس هر رهرو إلی اللّه تعالی که مستحق انس باللّه می شود، پیوسته در همه حال، متلبّس به این موهبت است و آنهایی که در بعضی از حالات، انسی می یابند و با فقدان آن حال، انس زائل می شود، باید بدانند که انس باللّه تعالی نبوده بلکه انس مزبور، انس به حال مزبور بوده است و از این رو آنهایی هم که انس باللّه در خلوت می یابند و چون در جلوت می آیند، انسشان مفقود می گردد، در حقیقت انس به خلوت داشتند نه انس به خدای تعالی و لا اقل انس خالص به خدای سبحان نیست. بلی، در طریق تحصیل انس به باریتعالی، مفرّی از خلوت گزینی نیست و با

ریاضت و تمرین

شرح مناجات شعبانیه ص : 174
در خلوت و اشتغال به اذکار و اراده از طریق شرع، انس بنیان می گیرد.
مثلا، حضور قلب در نماز از اهم آداب است، زیرا هنگامی نماز، نتیجه عروج إلی اللّه را می دهد که انقیاد و تسلیم حق تعالی بودن که روح صلاة است - صورت جوهری بر قلب نمازگزار شود، ولی انتاج چنین نتیجه ای در معرض آفات بیشمار است و به همین جهت است که قرآن کریم، محافظت بر صلاة را از علامات ایمان، اعلان فرموده است:«و الّذین هم علی صلواتهم یحافظون.» 23: 9()مفاد آیه کریمه محافظت بر نمازها علی الاطلاق است، یعنی همه مراتب محافظت که دشوارترین مراتب آن، محافظت از دستبرد ابلیس است که دشمن قسم خورده است و در هر رهگذر آدمی، با اعوان و انصار خویش، حاضر و همه وسائل اضلال و اغوا را به همراه دارد و به تناسب هر کسی، وسیله اضلال و اغوا را اعمال می کند، خصوصا در رهگذر صلاة که سرمایه معیشت آدمی در همه منازل و مواقف اخروی است:
«ان قبلت، قبل ما سواها و ان ردّت، ردّ ما سواها»
با همه مکائد و دسائس و وساوس به نمازگزار حمله ور است تا این غذای معنوی را با تصرّف خویش، مسموم کند و عکس نتیجه مطلوبه، از آن تحصیل نماید، و مصلّی را بجای عروج به قرب حق، در هاویه«فویل للمصلین الذین هم عن صلوتهم ساهون» 107: 4 - 5()،سرنگونش سازد، همان گونه که در علم شریف حکمت که قرآن مجید آن را به خیر کثیر
شرح مناجات شعبانیه ص : 175
توصیف فرموده، و در علم فقه و عرفان، احیانا تصرّفاتی دارد و آنها را در بعضی از اشخاص آنچنان مسّوف و مسموم کرده که در شقاوت و تیره درونی و اضلال، نمونه و اسوه گردیده اند، و صدها ملکات رذیله، صور جوهریه قلوبشان گردیده و هنگامی که غبار تن که حجاب قلوب و جانهاست، با مرگ زدوده شود و چشم آخوربین، ویران شود و چشم آخربین معمور و گشوده گردد، خود را در زمره شیاطین می بینند یعنی انسان هایی هستند که صورت نوعیّه ابلیسی به خود گرفته اند و در شدیدترین آلام و رنجها گرفتارند زیرا:«جبل بینهم و بین ما یشتهون.»«»باری، تحصیل حضور قلب در صلاة از طریق خلوت گزیدن، برای مبتدی میسور است و شهید ثانی - رضوان اللّه تعالی علیه - در کتاب شریف «اسرار الصّلاة» در ضمن بیان دواء نافع برای حضور قلب در نماز، برای مبتدی ضعیف می فرماید: «در اطاق تاریک نماز بخواند... و به این ملاحظه بوده که متعبّدین در اطاق کوچک تاریک که فقط گنج (گنجایش) یک نمازگزار را داشته نماز می خواندند.»«»
کلام هر کسی، مظهر شأن اوست
بدیهی است این ریاضت و تمرین برای تحصیل حضور و انس، جهت صاحبدلان بلند همّت لغو است، زیرا موهبت حضور و انس
شرح مناجات شعبانیه ص : 176
برایشان طبع ثانی و صورت جوهریه گردیده، و قوای نفس امّاره در انقیاد و طوع نفس مطمئنه درآمده اند، و جلوت و خلوت برایشان مساوی است و آنچه در جهان طبیعت بر حواسّشان می گذرد، تأثیری در احوال، باطنین آنها ندارد و جناب شهید در همان کتاب، بعد از نقل این خبر از امام صادق علیه السّلام:«لقد تجلّی اللّه لخلقه فی کلامه و لکنّهم لا یبصرون»
از آن حضرت روایت می کند که در پاسخ سؤال: «چرا هنگام قرائت در صلاة از خود بیخود شدی و به حال غشوه بر زمین افتادی؟» فرمودند: همواره این آیه را با تکرار بر قلبم، تعمیق و تفهیم نمودم تا اینکه آن را از متکلم به آن یعنی حضرت واجب تعالی شنیدم پس در اثر معاینه قدرتش برای تنم، ثبات و پایداری نماند، لا جرم به خاک افتادم.»«» بلی، کلام هر کسی، مظهر شأن او در حین تکلم است، مثلا انسان خشمناک اگر چه در پنهان نمودن خشمش هر اندازه سعی کند، باز کلام وی به گونه ای خشم او را ظاهر می کند و همین گونه است کلام اللّه تعالی که مجلا و مظهر خدای تعالی است چنانکه در حدیث از امام صادق علیه السّلام گذشت، امّا باید توجّه شود که اگر کلام اللّه تعالی به حسب مقام اطلاق، ظهور کند، حدود و قیود از همه اشیا بر می خیزد و جملگی فانی می شوند ولی خدای تعالی به رحمت واسعه خویش، کلام خود را به مقتضای قابلیت هر یک از عوالم و نش آت، تنزّل می دهد و در این نشأه طبیعت، در تعیّن اصوات و کلمات، تنزیل
شرح مناجات شعبانیه ص : 177
فرموده اند و این مؤمن سالک است که با سیر باطن و قلب و سرّ می تواند عروج کند و تنگناهای تعیّنات وسائط را پشت سر نهاده و از متکلّم تبارک و تعالی استماع کند که در روایت شریفه از امام صادق علیه السّلام شنیدید، وه چه عالی گفته:
خود طواف آنکه او شه بین بود فوق قهر و لطف و کفر و دین بود
زان نیامد یک عبارت در جهان که نهان است و نهان است و نهان
زانکه این اسماء و الفاظ حمید از گلابه آدمی آمد پدید
علّم الاسماء بد آدم را امام لیک نه اندر لباس عین و لام
چون نهاد از آب و گل بر سر کلاه گشت آن اسماء جانی رو سیاه
که نقاب حرف و دم در خود کشید تا شود بر آب و گل، معنی پدید
گرچه از یک وجه منطق کاشف است لیک از ده وجه پرده مکنف است این بیان اگر چه برای این مسأله دقیق بسیار فشرده و کوتاه است ولی با تدبّری جامع الأطراف روشنگر حقیقت تسبیح و تحمید و سجود و قنوت و اسلام اشیا که در قرآن مجید آمده، می باشد و گروهی از اهل بحث و اصحاب برهان فرموده اند که مراد به این امور، آیت و دلالت است مثلا مراد به سجود اشیا برای خدای تعالی در آیه«الم تر انّ اللّه یسجد له من فی السّموات و من فی الأرض و الشمس و القمر و النجوم و الجبال و الشجر و الدواب و کثیر من الناس... 22: 18()و نظیر این آیه، آیات دیگری که متعرّض سجود اشیا برای خداوند است، همانا سجود، آیت و دلالت است، یعنی
شرح مناجات شعبانیه ص : 178
جملگی منتهای انقیاد و خضوع را نسبت به نفوذ مشیّت باریتعالی دارند و با این انقیاد تکوینی، بر آفریننده خود که مبدع حکیم و علیم است، دلالت می نمایند و به لحاظ حاجت و نقصانشان و اینکه نیازمند به غنی بالذّاتی هستند که از همه نقصها منزّه است، تسبیحگوی تکوینی خدای سبحانند و به ملاحظه اینکه آن ذات اقدس مرجع همه وجود و کمالات وجودی است، حمد و سپاسگوی تکوینی اویند و به اعتبار کاشفیّت و مرآتیّت آنها جهت این معانی آیات خداوندند و بر این قیاس است، قنوت و اسلام موجودات برای باریتعالی.