فهرست کتاب


شرح مناجات شعبانیه

محمد محمدی گیلانی‏

نیاز ممکنات به علّت تامه

بدیهی است که ممکن الوجود فی حدّ ذاته هیچ گونه اقتضایی ندارد، و نسبت آن به وجود و عدم، علی السّواء است پس ناچار در
شرح مناجات شعبانیه ص : 106
تلبّس بوجود، نیازمند به علت است، و علت مفروض، چنانچه همه اعدام متصوّر را مسدود کند، چنین علّتی را «علت تامّه» می گویند، که با فرض وجود آن، عدم معلول، ممتنع است، و آن موجودی که نهایتا همه شروط وجود ممکن با عنایت او تحقق پذیر است، و همه اعدام متصوّر برای ممکن، با عنایت او مسدود می شود، فقط ذات اقدس واجب الوجود تبارک و تعالی است، و در نظام هستی هیچ علّت تام و مستقلّی که جمیع شرایط وجود ممکنی را بالذّات ایجاد کند و جمیع اعدام را مسدود نماید، موجود نیست، مگر حضرت واجب بالذّات - عزّ و جلّ - مثلا اگر وجود ممکنی متوقّف بر یکصد شرط باشد و فرض شود، علّتی توان انجام آنها را دارد، باز هم چنین علّتی استقلال در ایجاد ندارد و علّت تامه نیست، زیرا یکی از اعدام ممکنه بر معلول مفروض، عدم آن، به عدم علت آن است و سدّ چنین عدمی در توان هیچ موجودی نیست و گر نه لازم می آید که ممکن بالذّات به واجب بالذّات منقلب شود و فقط حضرت حقتعالی است که فاعل تام و مستقل است و بقیه، فاعل استقلال نما، یا معدّاتند.
امّا از این نکته نباید غافل شد که خداوند متعال چون در غایت بساطت است و همه صفات ذاتیه اش به وجود صرف بر می گردد، و در این صورت، تجدّد و تکثّر و تغیّر در حریم ذاتش راه ندارد، و چنانچه امور متجدّده و متکثّره بدون وسائط، مباشرة از حقتعالی صادر شود، تجدّد و تکثّر در حریم ذات او لازم می آید، پس صدور متکثّرات و متغیّرات از باریتعالی محتاج به وسائط است، نه
شرح مناجات شعبانیه ص : 107
آنکه معاذ اللَّه نقصان در قدرت و اراده واجبی است، بلکه قبول قبض در متکثّرات و متغیّرات ممتنع است مگر با عنایت وسائط، و به این ملاحظه است که قرآن کریم، آثار صادره از وسائط، و خواص مترتّبه بر اشیا، و مسبّبات مرتبطه به اسباب را به خود وسائط و اشیا و اسباب نسبت می دهد و آنها را ذوات التأثیر معرّفی می نماید، و بدین وسیله، روحیه کوشائی و تلاش در معاش و معاد را با چنگ زدن به وسائط و اسباب، توانمند و سرشار می سازد و از تن آسائی و تثاقل و بی تفاوتی جلوگیری می کند در عین اینکه برای این وسائط و علل، هیچ گونه استقلالی در تأثیر نیست، و جملگی اصالت و استقلال در تأثیر را فاقدند.
نیاز به اسباب طبیعی و امدادهای روحی
بنابر این روشن می گردد که ظفر به مراد و نیل به مقصد در جهان ماده چنانکه نیازمند به اسباب طبیعی است، نیازمند به امدادهای روحی است، و انسانی که همه اسباب طبیعی نیل به مرادش را فراهم آورده، هیچ حائلی بین او و مقصدش نیست مگر اختلال از ناحیه امدادها و اسباب روحی، مانند سستی اراده و خوف و حزن و سوء ظنّ و آز و نظائر این ها، و با یقین به اینکه خداوند متعال یگانه سببی است که مغلوبیّت در ساحت قدس او راه ندارد، و با چنین اعتقادی به او اعتماد کند و امور خویش را به او تفویض نماید، لزوما اراده و قدرت خویش را با اراده و قدرت بی پایان خداوند متعال
شرح مناجات شعبانیه ص : 108
مرتبط ساخته، بلکه در اراده و قدرت خدای تعالی مستهلک نموده است، و لازم آن، آنکه آنچه را که خدا می خواهد، خواسته اوست، و طبعا هیچ فعلی از وی صادر نمی گردد مگر آنکه نشأت گرفته از اراده خداوند - عزّ و جلّ - است، و خواسته های نفس امّاره و هواجس و هوساتش، بالتّمام بر باد رفته است، زیرا اراده او فانی در اراده خدای سبحان است و با توجه به اینکه همه اسباب به او منتهی می شود و او مسبّب الاسباب است، و هر چه را که اراده کند، تحقق آن حتمی است و هیچ چیزی ممکن نیست مانع نفوذ اراده حقتعالی شود، پس اعتماد کننده چنانی بر خدای عزیز و مقتدر، ظفرمند و پیروز است و سند پیروزی وی، آیه کریمه:«و من یتوکل علی اللَّه فهو حسبه ان اللَّه بالغ امره قد جعل اللَّه لکل شی ء قدرا» 65: 3()می باشد که صراحتا متوکل علی اللَّه را در کفالت و کفایت خدای تعالی اعلام می فرماید که بدون هیچ قیدی، امرش نافذ و فرمانش بالغ است و همه اسباب دیگر مقدّر و محدود است، و احیانا اثر توکل بر خداوند متعال خرق عادت است. پس بی اعتنایی به اسباب طبیعی در تحصیل مطلوب نه صبغه از توکل ندارد که بی ادبی و دهان کجی به کتاب و سنّت و عقل است، و اعتماد بر آنها علی سبیل الاصالة و الاستقلال نیز شرک است، بلکه حقیقت توکل علی اللَّه تعالی، اعتماد به خداوند متعال در انجام امور، و تفویض کارها به آن حضرت که یگانه سبب غیر مغلوب است و در عین حال اعتنا نمودن به علل طبیعی اما نه بر وتیره استقلال..
شرح مناجات شعبانیه ص : 109

حسن توکّل

و حدیث وجیز مرویّ از رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله:«اعقلها و توکل»
گویای همین تفصیل است که درباره توکل گفتیم. در کتاب فیض القدیر مناوی که شرح جامع صغیر سیوطی است نقل می کند که مردی به رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله عرض کرد:«ارسل ناقتی و اتوکّل؟ قال: اعقلها و توکل -
شترم را رها کنم و توکل بر خدا بنمایم؟» رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فرمودند:
عقالش کن و زانویش ببند و توکل بر خدا کن.«»
گفت پیغمبر به آواز بلند با توکل زانوی اشتر ببند
رمز الکاسب حبیب اللَّه شنو از توکّل در سبب کاهل مشوو محدّث متتبّع مرحوم آیت اللَّه آقای حاج میرزا حسین نوری اعلی اللَّه مقامه، در کتاب «التجاره» از «مستدرک الوسائل» از امام صادق علیه السّلام روایت می کند که فرمودند:«لا تدع طلب الرزق من حلّه و اعقل راحلتک و توکل.»«»
باری توکل به معنایی که گفته آمد، بهره نخبگان از اولیاء اللَّه تعالی است، و امّا مؤمنین متوسط الحال در توحید، برای آنان نیز، وکالت و ولایت اللَّه به میزان توحید و اخلاص از شرک، ثابت است، زیرا قرآن شریف در مواضع متعدد، ولایت اللَّه تعالی را بر رئوس عموم مؤمنین می گستراند:«اللَّه ولی الذین آمنوا» 2: 257()و طبعا هر کس به قدر
شرح مناجات شعبانیه ص : 110
استهلاک اراده اش در ارادة اللَّه تعالی از طیب معیشت و سعادت حیات برخوردار است و به مقداری که شرک در ایمانش رخنه کرده است، از طیب معیشت و سعادت به همان مقدار محروم است، و شاید اکثر اهل ایمان از این قسمند و می توان از این آیه شریفه همین احتمال را استظهار نمود:«و ما یؤمن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون» 12: 106.() از مجموع آنچه گذشت، معنی «حسن توکّل» که در این مناجات آمده روشن می شود که چگونه در محضر خدای تعالی در رستاخیز، سایبان برای متوکل می گردد، و در بحار عفو و رحمت الهی غوطه ورش می سازد، رزقنا اللَّه تعالی.

متوکّلین بر غیر خدا

ختام مسک این مبحث را حدیث قدسی قرار می دهیم که امام المحدثین کلینی عظیم (ره) در «باب التفویض إلی اللَّه و التوکل علیه» از کتاب اصول کافی شریف، از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت فرموده است:
ان اللَّه تبارک و تعالی یقول: و عزّتی و جلالی و مجدی و ارتفاعی علی عرشی، لأقطعن امل کل مؤمّل [من الناس ]غیری بالیأس و لا کسونّه ثوب المذلّة عند الناس و لأنحّینّه من قربی و لأبعدنّه من فضلی، أ یؤمّل غیری فی الشدائد؟ و الشدائد بیدی و یرجو غیری، و یقرع
شرح مناجات شعبانیه ص : 111
بالفکر باب غیری؟ و بیدی مفاتیح الابواب و هی مغلقه و بابی مفتوح لمن دعانی فمن ذا الذی امّلنی لنوائبه فقطعته دونها؟ و من ذا الذی رجانی لعظیمة فقطعت رجاءه منّی؟ جعلت آمال عبادی عندی محفوظة فلم یرضوا بحفظی و ملأت سماواتی ممن لا یملّ من تسبیحی و أمرتهم ان لا یغلقوا الأبواب بینی و بین عبادی فلم یثقوا بقولی الم یعلم [أنّ ]من طرقته نائبة من نوائبی انه لا یملک کشفها احد غیری الا من بعد اذنی فما لی اراه لاهیا عنّی؟ اعطیته بجودی ما لم یسألنی ثمّ انتزعته عنه فلم یسألنی ردّه و سأل غیری؟ أ فیرانی أبدأ بالعطاء قبل المسألة ثم أسأل فلا أجیب سائلی؟ أ بخیل أنا فیبخلنی عبدی؟ أ و لیس الجود و الکرم لی؟ أ و لیس العفو و الرحمة بیدی؟ أ و لیس أنا محلّ الآمال فمن یقطعها دونی؟ أ فلا یخشی المؤمّلون أن یؤملوا غیری، فلو انّ اهل سماواتی و اهل ارضی امّلوا جمیعا ثم اعطیت کل واحد منهم مثل ما امّل الجمیع ما انتقص من ملکی مثل عضو ذرّة و کیف ینقص ملک انا قیّمه؟ فیا بؤسا للقانطین من رحمتی و یا بؤسا لمن عصانی و لم یراقبنی.«»
خداوند تبارک و تعالی می فرماید: به عزت و قهّاریتم و به کرم نامتناهی و استیلا بر عرشم، سوگند یاد می کنم که آرزوی هر
شرح مناجات شعبانیه ص : 112
آرزومند به غیرم را به نومیدی قطع می کنم و در میان مردم، لباس خواری به اندامش می پوشانم، و از حریم قرب خویش او را می رانم، و به دوری از فضل و عنایتم مبتلایش می سازم. آیا در گرفتاریها بغیر من آرزو می بندد، در صورتی که همه گرفتاریها در دست من است؟ و به غیر من امیدوار می شود و به فکر خویش باب غیر مرا می کوبد، در حالی که همه ابواب در دست من است؟ و جمله ابواب بسته، فقط باب من است که به روی دعا کنندگانم باز است.
کیست آن کس که در گرفتاریهایش به من آرزو بسته و من آرزویش را قطع کرده باشم؟ و کیست آن کس که در مشکلی عظیم به من امید بسته و من نومیدش کرده باشم؟ آرزوهای بندگانم را در حفاظت خویش قرار دادم، امّا به حفاظتم راضی نشدند و آسمان هایم را از فرشتگانی نستوه از تسبیح من، پر کرده ام و فرمان دادم که بابهای اجابت بین من و بندگانم را نبندند ولی بندگانم وعده مرا باور نداشته و به قولم اعتماد نکردند آیا کسی که گرفتار مصیبتی شده، نمی داند که احدی نمی تواند آن را رفع کند جز من یا با اذن من؟ پس چرا از من روی گردان است؟ این منم که به جودم به وی اعطا کردم نعمتی را که سؤال نکرده بود، سپس از او ستاندم، پس از من مسألت نکرد که بدو بازگردانم و از غیر من مسألت نمود آیا می پندارد من که قبل از سؤال، ابتدا به بخشش کردم سپس سؤال شدم، سؤال کننده ام را نومید می کنم؟ آیا من بخیلم که بنده ام مرا به بخل نسبت دهد؟
شرح مناجات شعبانیه ص : 113
آیا جود و کرم مطلقا ملک من نیست؟ آیا عفو و رحمت مطلقا بدست من نیست؟ آیا من محلّ آرزوی همه آرزومندان نیستم؟ جز من کیست که آرزوها را قطع کند؟ آیا نمی هراسند آرزومندان که به غیر من آرزو ببندند؟ اگر از اهل آسمان هایم و اهل زمینم، جملگی آرزو به من آرند، سپس به هر یکشان آنچه همه خواسته اند عطا کنم، از ملک من همانند عضو مورچه ای نقصان نمی پذیرد، چگونه نقصان می پذیرد، ملکی که من قیّم آن هستم؟ این اندوه و سیه رویی همیشه قرین نومیدان از رحمت من باد.
ای اندوه و سیه رویی همیشه قرین گنهکاران بی آزرم باد.»
شرح مناجات شعبانیه ص : 115
قوله:الهی قد جرت علی نفسی فی النّظر لها فلها الویل ان لم تغفر لها الهی لم یزل برّک علیّ ایّام حیوتی فلا تقطع برّک عنّی فی مماتی
الهی کیف ایس من حسن نظرک لی بعد مماتی و أنت لم توّلنی الا الجمیل فی حیوتی الهی تولّ من امری ما أنت اهله وعد علیّ بفضلک علی مذنب قد غمره جهله.
الهی، بر نفس خویش ستم کردم در اینکه برای استکمالش به اعتقاد حق و عمل صالح، بیجا مهلتش دادم (و به تسویف و خود فریبی گرفتارش نمودم) پس وای به حالش اگر او را نیامرزی. الهی، همواره خیر گسترده ات در ایّام حیاتم بر من جریان دارد، این خیر گسترده ات را در مماتم از من قطع مکن. الهی، چگونه از حسن عنایتت بعد از مرگ مأیوس می شوم در صورتی که این تویی که در حیاتم، جز خیر
شرح مناجات شعبانیه ص : 116
و جمیل به من روا نداشتی. الهی، امورم را آن گونه که شایسته تست به انجام رسان و فضل خود را به گنهکاری که غریق امواج جهالت است، بازگردان.
خودفریبی و تسویف
موضوع مهمّی که در این فرازهای از مناجات مورد بحث، جلب توجّه می کند، موضوعی است که فراز:«جرت علی نفسی فی النّظر لها»
در بردارد. نظر همان گونه که به معنی «دیدن و تأمّل کردن» آمده است، به معنی «انظار و مهلت دادن» نیز آمده که همین معنی در فقره یاد شده، منظور است و ما آن را مساوی با «تسویف و خودفریبی» تفسیر نمودیم که این صفت رذیله، ریشه عریق در «طول امل» دارد. و نهایتا از حبّ دنیا متغذّی می گردد و مولانا النراقی قدّس سرّه در «جامع السعادات» می گوید:
قد ورد انّ اکثر اهل النّار صیاحهم من سوف، یقولون و احزناه من سوف.«» روایت شده که ناله بیشتر اهل جهنم از «سوف» (مماطله و به تأخیر انداختن) است و ناله وا حزناه از سوف گفتن و مماطله وظایف سر می دهند.
«سوف» مانند «س» بر فعل مضارع داخل می شود و آن را به
شرح مناجات شعبانیه ص : 117
آینده اختصاص می دهد و آینده مستفاد از «سوف» طولانی تر از آینده مستفاد از «س» است، و بسا افعالی که به آینده موکول می شوند، هرگز توفیق انجام آنها بدست نمی آید و از قبیل أمانّی و آرزوهای ناشدنی محسوب می گردند و کثیری از افراد به این بلیّه مبتلایند که انجام اموری - و خصوصا امور مربوط به نیکبختی دنیا و آخرت - را به آینده موکول می کنند و خود را فریب می دهند به گونه ای که این خودفریبی برای آنان «طبع ثانی» می شود و در چنین معیشت سختی دست و پا می زنند و چه ضرب المثل عالی است «فلان یقتات السّوف»، یعنی فلانی غذایش «سوف» گفتن و مماطله کردن است، و دائما «آینده انجام می دهم» را نشخوار می کند.
تسویف و طول امل
روشن است که تسویف و به آینده موکول کردن انجام امور، لازمه پندار بقا و گرایش شدید در توابع بقا از اموال و اهل و اولاد و دیگر متعلّقات است که این ملزوم را «طول امل» و آرزوی دراز می نامند و چنانکه گفتیم از حبّ دنیا تغذیه می شود.«حبّ الدنیا رأس کل خطیئه»
که در کافی شریف از امام زین العابدین علیه السّلام روایت می کند که آن حضرت این تعبیر (حب الدنیا رأس کل خطیئه) را به همه انبیا و علما نسبت می دهند و در یک خبر نسبتا طولانی حسد قابیل را که منشأ قتل برادرش هابیل شد، بیان فرموده، سپس می فرماید:
فتشعّب من ذلک حبّ النساء و حبّ الدنیا و حبّ الریاسة
شرح مناجات شعبانیه ص : 118
و حبّ الرّاحة و حبّ الکلام و حبّ العلوّ و الثروة، فصرن سبع خصال فاجتمعن کلّهنّ فی حبّ الدنیا، فقال الانبیاء و العلماء بعد معرفة ذلک: حب الدنیا رأس کل خطیئة، و الدنیا دنیا آن: دنیا بلاغ و دنیا ملعونة.»«»
از آنچه یاد کردیم (تکبّر ابلیس و حرص آدم و حسد قابیل) حبّ نساء و حبّ دنیا و حبّ ریاست و حبّ راحت و حبّ کلام و حبّ برتری جویی و ثروت، نشأت گرفت و مالا هفت خصلت شدند که جملگی مندمج در حبّ دنیایند و بعد از شناخت این واقعیّت بوده که انبیا و علما فرمودند: حبّ دنیا مرکز فرماندهی و منشأ همه خطاها و معاصی است، البتّه دو گونه دنیا داریم: دنیایی که بلاغ است یعنی به قدر کفایت است و دنیایی که ملعونه و دور از رحمت حقتعالی است.