فهرست کتاب


شرح مناجات شعبانیه

محمد محمدی گیلانی‏

ارواح طیبه، فرودگاه فرشتگان

همه این برکات و خیرات، رزقی است که حضرت «الرّزاق» به نفوس طیبه و ارواح طاهره ارزانی می دارد، نفوسی که بنصّ قرآن، فرودگاه ملائکة اللَّه تعالی می باشند.انَّ الَّذینَ قالُوا ربُّنا اللَّه ثُمَّ استَقامُوا تَتَنزَّلُ عَلَیْهِم المَلائکةُ الا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ ابْشِرُوا بِالجَنَّة الّتی کُنْتُم تُوعَدُونَ نَحْنُ اولیاؤکُمْ فِی الحَیوةِ الدُّنیا وَ فِی الآخِرَةِ... 41: 30 - 31()دعا کننده دل آگاه مسألت می کند که از این روزیهای معنوی، خداوند متعال محرومش ننماید زیرا احدی جز خدای تعالی، توان بر موهبت خردلی ندارد، و اگر او کسی را از رزقها بی نصیب کند چه کسی غیر از اوست که بر وی رحمت آرد؟ و اگر او به کسی توجهی فرماید، فرشتگان افتخار می کنند که اولیا چنین مؤمنی هستند. بلی یا اله العاصین «ما ذا وجد من فقدک؟ و ما الّذی فقد من وجدک؟» الهی چون با توأم از جمله تاج دارانم و تاج بر سر، و اگر بی توأم از جمله خاکسارانم و خاک بر سر.
نفوس خبیثه، فرودگاه شیاطین
و اما نفوس خبیثه ای که در اثر سبک شمردن حقوق الهی و کفران نعمتهای حضرتش و مؤانست با بطّالان و مجانبت از زنده دلان، به حرمان از روزی معنویات و بعد از آستان واهب العطایا
شرح مناجات شعبانیه ص : 91
مبتلا شده اند، محل نزول شیاطین و آشیانه وزرای خنّاسند.
هَلْ انَبِّئُکُمْ عَلی مَنْ تَنَزَّلُ الشّیاطین تَنَزَّلُ عَلی کُلِّ افّاک اثیمٍ یُلْقُونَ السَّمْعَ وَ اکْثَرُهُمْ کاذِبُونَ 26: 221 - 223.() آیا با خبر سازم شما را بر چه کسانی شیاطین نازل می شوند؟ بر هر کذّاب و تیره درون نازل می شوند، تیره درونانی که به هر ترّهات و اراجیف گوش فرا می دارند و بیشترشان در نقل همان اراجیف کاذبند.
در حدیث نبوی آمده است:
«الکلمة یخطفها الجنّی فیقرؤها فی اذن ولیّه فیزید فیها اکثر من مائة کذبة.»
یعنی کلمه ای را جاسوس جنّی می رباید و زیر گوش ولیّ خویش از آدمیزاد قرائت می کند و آن آدمیزاد، آن یک کلمه را بیشتر از صد دروغ می سازد و اشاعه می دهد.
این دشمن قسم خورده لازال با جنود خویش در تلاش است که جولانگاه خویش را گسترش دهد و به سراغ دلهای اهل ایمان می رود و دامهای ویژه خود را برای شکار این دلها می گستراند، چنانکه از رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله نقل گردیده که فرمودند:
یعقد الشّیطان علی قافیة رأس احدکم اذا هو نام ثلاث عقد یضرب علی کلّ عقدة مکانها، علیک لیل طویل فارقد، فان استیقظ و ذکر اللَّه تعالی انحلّت عقدة فان توضّأ انحلت عقدة فان صلّی انحلّت عقده کلّها فاصبح نشیطا طیّب النّفس و الا اصبح خبیث
شرح مناجات شعبانیه ص : 92
النّفس کسلان.
شیطان بر پشت گردن یکی از شما، اهل ایمان هنگامی که می خوابد، سه گره می زند و بر هر گرهی در جایش ضربه ای می زند و می گوید: بر تو شبی است طولانی، بخواب پس اگر در اثنا بیدار شود و ذکر خدایتعالی گوید، گرهی باز می شود و چنانچه وضو سازد، گرهی دیگر باز می شود و اگر نماز بجای آورد، تمام گره ها باز شده است، و با نشاط و روح پاک صبح می کند و گر نه با کسالت و رنجوری در صبح داخل می شود.
همانطور که گفتم: انسان های وارسته، که مزاج روحشان با امتزاج مکارم اخلاق در حدّ اعتدال حقیقی است، غذایشان متروّح می شود، و از این روست که شیطان با آنان همیشه در تنگنا و مضیقه است، زیرا منفذی برای جریان در فکر بلکه در پندارشان ندارد به خلاف وابستگان به دنیا، که با خوردن و آشامیدن، ارواحشان، متجسّد می گردد و روحشان جسمانیّت می یابد، و شیطان با آنان در وسعت و فراخی است و همچون امواج خونشان، در مراکز فکر و اراده و تصمیمشان، در جریان است.
ح مناجات شعبانیه ص : 93
قوله:الهی اعوذ بک من غضبک و حلول سخطک، إلهی ان کنت غیر مستأهل لرحمتک فأنت أهل أن تجود علیّ بفضل سعتک.
الهی از خشم و نزول انتقامت به خودت پناه می آورم، الهی اگر من شایسته رحمتت نیستم، امّا این تویی که شأنیّت جود و بخشایش بفضل رحمت گسترده ات را به من داری.

رحمت و غضب الهی

از میل فطری که هر موجود زنده ای در جهان طبیعت، به حفظ بقا و تأمین منافع و مصالح خویش دارد، حالت دفاع یا انتقام در مقابل متجاوز به حریم وجود و مصالح و منافعش از وی ظاهر می گردد، این حالت را خشم و غضب می نامند که در انسان، بروز چنین حالتی غالبا با برآمدگی رگهای پیشانی و گردن و جریان بیشتر خون در سطح بدن
شرح مناجات شعبانیه ص : 94
همراه می باشد، و از این رو، صورت انسان خشمگین بر افروخته و چشمانش سرخ و عادتا آوازش متشنّج و غلیظ و عضلاتش منقبض و سوراخهای بینی وی فراختر می شوند تا بتواند طوفان سوزان اندرون خویش را آسانتر خارج سازد. و از رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله روایت شده که فرمودند:
انّ الغضب جمرة توقد فی القلب أ لم تروا إلی انتفاخ اوداجه و حمرة عینیه...؟
غضب بی تردید اخگر سوزانی است که در قلب افروخته می شود، مگر رگهای گردن پر باد و سرخی چشمان انسان خشمگین را نمی بیند؟ و بدین جهت است که علمای اخلاق، غضب را به «غلیان دم القلب لطلب الانتقام» تعریف کرده اند.
در مبحث نفس که از اقسام مباحث فلسفه طبیعی است، فلاسفه بعد از اثبات نفس، در مقام اثبات آلات و قوای ادراکی و تحریکی نفس حیوانی بر می آیند، و در قسمت قوای محرّکه حیوانی می گویند.
تقسیم قوای محرکه حیوانی
قوای محرّکه حیوانی به دو رشته تقسیم می گردند: یک رشته به نام قوّه شوقیه که «باعثه» و «نزوعیّه» هم نامیده می شود و رشته دیگر به نام قوه عامله مباشر تحریک نامیده می شود و احیانا به آن «فاعله» نیز گفته می شود.
شرح مناجات شعبانیه ص : 95
قوه شوقیّه که همان باعثه و نزوعیه است، خاستگاه دو قوّه به نامهای قوّه شهویّه و قوّه غضبیّه است، زیرا صورتی که در قوّه درّاکه مرتسم می گردد، چنانچه مطلوب و نافع و ملایم با طبع ادراک کننده باشد، اعم از آنکه واقعا نافع باشد یا نه، پس از تمامیّت مبادی اراده به کمک قوّه شوقیّه در اشتداد و تأکید شوق و تصمیم عزم، همین قوّه باعثه، قوّه عامله را بر تحریک آلات حرکت از اوتار و رباطات بر می انگیزد تا صورت مطلوب در خارج از ظرف ادراک عینیّت یابد، و در این صورت این قوّه را قوّه شهویّه می خوانند.
و چنانچه صورت مترسم شده در ظرف ادراک، منافر با طبع ادراک کننده باشد، اعمّ از آنکه واقعا هم چنین باشد یا نه، پس از تمامیّت مبادی اراده چنانکه گفتیم، همان قوّه باعثه، قوّه عامله را بر تحریک آلات حرکت بدن در مقام دفاع و انتقام بر می انگیزد، و در این صورت، این قوّه را قوّه غضبیّه می نامند.
انسان از آن جهت که حیوان است، واجد این قوّه (شهوت و غضب) است و این دو قوّه از اساسی ترین نیروهای عمران و تمدّن است، و انسان از آن جهت که انسان است، دارای دو قوّه دیگری است که به نامهای قوّه نظری و قوّه عملی است و به تعبیر صحیحتر، عقل نظری و عقل عملی است که شناخت هر یک از آنها و معرفت حدود فعالیتشان و قرابت و خویشاوندیشان نسبت به یکدیگر، موکول به مراجعه کتاب اشارات و طبیعیات شفا و نظائر این ها است.
شرح مناجات شعبانیه ص : 96
باری موهبت، غضب است که حوزه حیات و شرافت و ناموس و مال - و به یک کلام - منافع و مصالح فردی و اجتماعی در پناه آن صیانت می شوند، و مادامی موهبت است که در چهارچوب عقل و شرع باشد و تمایلات عالیه انسانی مانند دفاع از عدالت و انصاف و مکارم اخلاق و منافع و مصالح مشروع و معقول را انجام دهد. و کسانی که از این موهبت کبری محرومند، طبعا مردمی بیچاره و زبونند و رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله از آن گروه از امّت خویش که در صیانت شریعت تند و تیزند، ستایش می کند و می فرماید:«خیر امّتی أحداؤها»
یعنی بهترین طایفه از امّتم، تند و تیزهای آنان است که بدون ملاحظه از هیچ کس، با اخگر افروخته خشم خدایی پر و بال متجاوز به حریم شریعت را می سوزانند.

غضب و سخط منسوب به خداوند متعال

در قرآن کریم و روایات و ادعیه و آثار، سخط و غضب متکرّرا به خداوند متعال نسبت داده شده، درباره یهود می فرماید:«من لعنة اللَّه و غضب علیه» 5: 60()و در همین سوره آیه 80، اعلان فرموده که طائفه ای از یهود گرفتار سخط خداوند متعال می باشند:«لبئس ما قدّمت لهم انفسهم ان سخط اللَّه علیهم و فی العذاب هم خالدون» 5: 80.
در موطن خود مبرهن گردیده که هر فعلی در دار وجود با اسقاط جهات نقص از آن و تنزیهش از آلودگی مادّه، و قوّه و امکان،
شرح مناجات شعبانیه ص : 97
فعل خداوند متعال است.ذلکم اللَّه ربکم خالق کل شی ء 40: 62()ولی گوناگونی عناوین افعال منسوب به خداوند متعال، به واسطه عنایات گوناگونی است که در مقام انتزاع این عناوین از انحا موجودات که افعال اللَّه تعالی هستند، می گردد مثلا اموری که موجب هدایت گروهی به صراط مستقیم و گمراهی دیگر گروه می شود، هدایت و ضلال و اسم «هادی و مضلّ» از آنها انتزاع می گردد، و اموری که موجب امتیاز سعید از شقی و طیّب از خبیث می شود، تمحیص و امتحان از آنها، انتزاع و اعتبار می گردد، و بلایا و مصائبی که معاصی و گناهان به دنبال دارند، سخط و غضب از آنها اعتبار و انتزاع می شود و همین طور است عناوین افعال دیگری که به حضرت باریتعالی اسناد داده می شود که در جمیع آنها تنزیه معنی از جهات نقص و تطهیرش از لوث مادّه، معتبر است.
با اندک تدبّر در آنچه گفتیم، روشن می شود راز تقابل اسماء الهی و انقسام آن به اسماء جمالی و جلالی و از این انقسام، پدید می آید دو سرای جاودانی جنّت و نار.