فهرست کتاب


شرح مناجات شعبانیه

محمد محمدی گیلانی‏

مناجات شعبانیه

از جمله دعاهایی که دارای مضامین عالی و مفاهیم بسیار بلند
شرح مناجات شعبانیه ص : 12
و نکات اعتقادی، اخلاقی و عرفانی بس عمیق و ظریف است مناجات شعبانیه است که در اقبال سید بن طاووس، ص 685 و مفاتیح الجنان محدث قمی، ص 213 ضمن اعمال مشترکه ماه شعبان آمده که: امیر المؤمنین و همه امامان علیهم السّلام به خواندن آن مداومت داشته اند.
امام خمینی قدّس سرّه در موارد عدیده ضمن بحث از اهمیت دعا به محتوای این مناجات عالیة المضامین تأکید فرموده است.
در یک جا می فرماید: «ادعیه ائمه هدی همان مسائلی را که کتاب خدا دارد، دعاهای آنها هم دارد با یک زبان دیگر، قرآن یک زبان دارد، یک نحو صحبت می کند و همه مطالب را دارد، منتها بسیاریش در رمز است که ما نمی توانیم بفهمیم و ادعیه ائمه علیهم السّلام یک وضع دیگری دارد، به تعبیر شیخ عارف و استاد ما: ادعیه کتاب صاعد است، و قرآن کتاب نازل که از آنجا نزول کرده است، و ادعیه ائمه کتاب صاعد است همان قرآن است رو به بالا می رود. کی بخواهد بفهمد که مقامات ائمه چیست باید رجوع کند به آثار آنها، آثار آنها ادعیه آنهاست، مهمش ادعیه آنهاست و خطابه هایی که می خواندند، مثل «مناجات شعبانیة» مثل نهج البلاغه مثل دعای یوم العرفه و این هایی که انسان نمی داند که چه باید بگوید درباره آنها؟».«» و در جای دیگر می فرماید: «آن چیزی که در قرآن بطور اسرار
شرح مناجات شعبانیه ص : 13
هست در ادعیه ائمه ما بطور اسرار هست، در دعای شعبانیه می خوانیم که عرض می کند به خدا«و اجعلنی ممن نادیته فاجابک و لا حظته فصعق لجلالک فناجیته سرا و عمل لک جهرا».
مسأله «صعق» را می آورد در میان، همان معنایی که در قرآن کریم راجع به حضرت موسی می گوید:«فلما تجلی ربه للجبل» 7: 143و موسی در «صعق» واقع شد.
این ماه صعق است، و این هم ماهی است که همان صعق را می خواهد... مناجات شعبانیه از مناجاتهایی است که کم نظیر است مثل دعای کمیل، مشتمل بر اسراری است که دست ما از آن کوتاه است...»«» و در موردی دیگر تأکید می فرمایند: «و چه بسا مسائل عرفانی هست که اشخاص، فلاسفه، عرفا تا حدودی ممکن است ادراک کنند، بفهمند عناوین را لیکن آن ذوق عرفانی چون حاصل نشده است نمی توانند وجدان کنند. آیه شریفه در قرآن«ثم دنی فتدلی فکان قاب قوسین او ادنی»خوب، مفسرین، فلاسفه در این باب، صحبتها کردند لیکن آن ذوق عرفانی کم شده است.
«الهی هب لی کمال الانقطاع إلیک و ابصار قلوبنا بضیاء نظرها إلیک حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل إلی معدن العظمته و تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسک، الهی و اجعلنی ممن
شرح مناجات شعبانیه ص : 14
نادیته فاجابک و ناجیته فصعق لجلالک»
این ها عناوینشان را خیال می کند انسان، خوب، ما هم می دانیم نه عارف و نه فیلسوف و نه دانشمند نمی توانند ذوق کنند چی هست مسأله؟ مسأله «فصعق لجلالک» که مبدأش قرآن است«فخر موسی صعقا»مسأله ای است که انسان گمان می کند که خوب افتاد غش کرد «صعق» یعنی غش کرد، اما این غش چه بوده است، غش حضرت موسی چه بوده است، این مسأله ای نیست که غیر موسی بفهمد.
یا «دنی فتدلی» را، این مسأله ای نیست که غیر آن کس که «دنو» پیدا کرده است بتواند فهم کند، ادراک کند، ذوق کند.
یا همین جملاتی که در این مناجات بزرگ است و بعضی جملات دیگری که در آن هست مسائلی است که به حسب ظاهر، سهل است و واقعا ممتنع است، ریاضات بسیار می خواهد تا انسان بتواند بفهمد که ناجیته (با فتح تا) نه ناجیته) با ضم تا) ناجیته این چی است؟ خدا با آدم مناجات می کند، چی است مناجات؟ چه خواسته اند ائمه؟ این از دعاهایی است که من غیر از این دعا ندیدم که همه ائمه روایت شده است که همه ائمه این مناجات را می خواندند، چه بوده است این؟ بین آنها و خدای تبارک و تعالی چه مسائلی بوده است؟«هب لی کمال الانقطاع»
کمال انقطاع چیست؟«و بیدک لا بید
شرح مناجات شعبانیه ص : 15
غیرک زیادتی و نقصی و نفعی و ضری»
خوب آدم به حسب ظاهر می گوید همه چیز با اوست اما وجدان این مطلب که هیچ ضرری به ما نمی رسد الا به دست اوست، هیچ منفعتی نمی رسد الا به دست اوست، اوست ضار و نافع، این ها چیزهایی است که دست ماها از آن کوتاه است...»«»

شرح مناجات شعبانیه

این دعا به جهت مضامین عالی و بلندی که دارد، برای همه کس قابل فهم درست نیست، نکات و ظرائف آن نیاز به شرح و تبیین دارد از این رو امام قدّس سرّه در چند مورد از سخنان گهربارش آرزو فرمود که این گونه ادعیه تفسیر و شرح گردد و از آن جمله فرمودند:
«مفسرانی که اهل این معانی هستند ادعیه ائمه را تفسیر کنند... آنهایی که اهل نظر هستند، اهل معرفت هستند آنها را شرح کنند آنها را به مردم ارائه بدهند، اگر چه هیچ کس نمی تواند آن چیزی که به حسب واقع هست شرح کند».«» و بدین منظور، فقیه عالیقدر، عارف واصل، ظهیر انقلاب و ولیّ امر مسلمین، حضرت آیة اللّه حاج شیخ محمد محمدی گیلانی که از برجسته ترین شاگردان امام و از فقهای صاحب نام دنیای اسلام که هم مرد قال است و هم مرد حال، هم اهل بیان است و هم
شرح مناجات شعبانیه ص : 16
اهل بنان، هم اهل عرفان است و هم اهل فتوا، هم از رهبان شب است و هم از شیران روز، هم استاد فلسفه و عرفان است و هم مدرس فقه و اصول و تفسیر، اقدام به شرح این مناجات فرمود که حقا می توان آن را راهگشای سلوک در این راستا دانست چرا که معظم له همان گونه که امام قدّس سرّه بدان تأکید دارند، از معدود بزرگانی است که این گونه مسائل بلند عرفانی را «ذوق» کرده و چشیده است، به امید آن روز که با سپردن مسئولیتهای حکومتی به شاگردانش، فراغت بیشتری در حل مشکلات اعتقادی و عرفانی و فقهی نصیبش گردد، تا دنیای اسلام و حوزه های علمیه از وجودش بهره مندتر گردد.

چگونگی چاپ این کتاب؟

مدتی پیش، جناب آقای مهندس طاهائی استاندار محترم گیلان از اینجانب درخواست کرده بود که «مناجات شعبانیه» را شرح کنم تا وسیله استانداری گیلان چاپ و منتشر نماید.
بنده عرض کردم: مفخر گیلان، حضرت آیة اللّه گیلانی این کار را انجام داده چه بهتر که از معظم له درخواست و در چاپ نوشته ایشان اقدام گردد.
جناب آقای طاهائی طبق خصیصه علم دوستی و تلاشگری که دارد، این موضوع را پیگیری و نوشته مورد نظر را به انضمام یک نامه خطاب به بنده از معظم له دریافت و به این جانب سپرد.
شرح مناجات شعبانیه ص : 17
حضرت استاد در آن نامه روی عنایتی که به بنده داشتند و دارند، اجازه فرمودند: اگر نوشته نیازی به اصلاح و یا پاورقی داشته باشد، مجاز در این کار باشم و لذا برای خالی نبودن عریضه مقدمه حاضر را فراهم و جاهایی که به نظر قاصرم نیاز به توضیح داشته پاورقیهایی تهیه و ارائه نموده ام و البته پاورقیهای بیشتر فرصت بیشتری را می طلبید که با تعجیلی که در چاپ و نشر آن وجود داشته چنین کاری میسور نبود و طبق اصل «المیسور لا یسقط بالمعسور» به کم آن بسنده گردید.
و نیز وعده فرمودند: شرح زیارت «امین اله» را که آماده فرموده اند، متعاقبا مرحمت خواهند فرمود تا بعد از این، به چاپ آن، اقدام گردد.
به امید روزی که معظم له موفق شود باقیمانده کتاب «شوارق الالهام» حکیم متأله ملا عبد اللّه الرزاق فیاض لاهیجی را که از بحث «کلام الهی» باقیمانده تکمیل، تا از این رهگذر هم «حوادث ناملایم» روزگار که به قول علامه شعرانی: منجر به عدم تکمیل آن گردیده بود [1]در این روزگار فرخنده جمهوری اسلامی، جبران و هم از باقیات الصالحات کنگره آن حکیم که در 23 - 24 تیر ماه 1372 شمسی در
__________________________________________________
[1]مرحوم علامه شعرانی در شرح و ترجمه فارسی «تجرید الاعتقاد» وقتی که به «کلام الهی» می رسد در پاورقی متذکر می شود: و از حوادث ناملایم روزگار و مصائب وی آنکه ملا عبد الرزاق لاهیجی - قدس سره - کتاب «شوارق» را به همین جا ختم کرد و موفق به شرح بقیه کتاب تجرید نشده است و علما از فیض بزرگی محروم ماندند رحمه اله و جزاه خیر الجزاء عما عمل (شرح و ترجمه کشف المراد شرح تجرید الاعتقاد، ص 402).
شرح مناجات شعبانیه ص : 18
زادگاهش «لاهیجان» به ریاست حضرت استاد، برقرار گردیده و این پیشنهاد در آن کنگره وسیله این جانب، مطرح و از ناحیه معظم له تلقی به قبول شده بود، به شمار آید. آمین یا رب العالمین. لاهیجان: دوم ربیع الثانی یکهزار و چهار صد و پانزده برابر 18 شهریور 1373 زین العابدین قربانی لاهیجی
شرح مناجات شعبانیه ص : 19
اللّهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد و اسمع دعائی اذا دعوتک و اسمع ندائی اذا نادیتک و اقبل علیّ اذا ناجیتک فقد هربت إلیک و وقفت بین یدیک مستکینا لک متضرّعا إلیک راجیا لما لدیک ثوابی و تعلم ما فی نفسی و تخبر حاجتی و تعرف ضمیری و لا یخفی علیک امر منقلبی و مثوای و ما ارید ان أبدئ به من منطقی و أتفوّه به من طلبتی و ارجوه لعاقبتی و قد جرت مقادیرک علیّ یا سیّدی فیما یکون منّی إلی آخر عمری من سریرتی و علانیتی و بیدک لا بید غیرک زیادتی و نقصی و نفعی و ضرّی الهی ان حرمتنی فمن ذا الّذی یرزقنی و ان خذلتنی فمن ذا الّذی ینصرنی الهی أعوذ بک من غضبک و حلول سخطک، إلهی ان کنت غیر مستأهل لرحمتک فأنت أهل أن تجود علیّ بفضل سعتک الهی کانّی بنفسی واقفة بین یدیک و قد اظلّها حسن توکلّی علیک، فقلت ما أنت اهله و تغمّدتنی بعفوک. الهی ان عفوت فمن اولی منک بذلک و ان کان قد دنا اجلی و لم یدننی منک عملی فقد جعلت الإقرار
شرح مناجات شعبانیه ص : 20
بالذّنب إلیک وسیلتی الهی قد جرت علی نفسی فی النّظر لها فلها الویل ان لم تغفر لها الهی لم یزل برّک علیّ أیّام حیوتی فلا تقطع برّک عنّی فی مماتی الهی کیف ایس من حسن نظرک لی بعد مماتی و أنت لم توّلنی الا الجمیل فی حیوتی الهی تولّ من امری ما أنت اهله وعد علیّ بفضلک علی مذنب قد غمره جهله إلهی قد سترت علیّ ذنوبا فی الدّنیا و انا احوج إلی سترها علیّ منک فی الاخری، الهی قد احسنت إلیّ اذ لم تظهرها لاحد من عبادک الصّالحین فلا تفضحنی یوم القیمة علی رؤس الاشهاد الهی جودک بسط املی و عفوک افضل من عملی الهی فسرّنی بلقائک یوم تقضی فیه بین عبادک الهی اعتذاری إلیک اعتذار من لم یستغن عن قبول عذره فاقبل عذری یا اکرم من اعتذر إلیه المسیئون الهی لا تردّ حاجتی و لا تخیّب طمعی و لا تقطع منک رجائی و املی الهی لو اردت هوانی لم تهدنی و لو اردت فضیحتی لم تعافنی الهی ما اظنّک تردّنی فی حاجة قد افنیت عمری فی طلبها منک الهی فلک الحمد ابدا ابدا دائما سرمدا یزید و لا یبید کما تحبّ و ترضی الهی ان اخذتنی بجرمی اخذتک بعفوک و ان اخذتنی بذنوبی اخذتک بمغفرتک و ان ادخلتنی النّار اعلمت اهلها انّی احبّک الهی ان کان صغر فی جنب طاعتک عملی فقد کبر فی جنب رجائک املی الهی کیف انقلب من عندک بالخیبة محروما و قد
شرح مناجات شعبانیه ص : 21
کان حسن ظنّی بجودک ان تقلبنی بالنّجاة مرحوما الهی و قد افنیت عمری فی شرّة السّهو عنک و ابلیت شبابی فی سکرة التّباعد منک الهی فلم استیقظ ایّام اغتراری بک و رکونی إلی سبیل سخطک الهی و انا عبدک و ابن عبدک قائم بین یدیک متوسّل بکرمک إلیک الهی انا عبد اتنصّل إلیک ممّا کنت اواجهک به من قلّة استحیائی من نظرک و اطلب العفو منک اذ العفو نعت لکرمک الهی لم یکن لی حول فانتقل به عن معصیتک الا فی وقت ایقظتنی لمحبّتک و کما اردت ان اکون کنت فشکرتک بادخالی فی کرمک و لتطهیر قلبی من أوساخ الغفلة عنک الهی انظر إلیّ نظر من نادیته فاجابک و استعملته بمعونتک فاطاعک یا قریبا لا یبعد عن المغترّ به و یا جواد لا یبخل عمّن رجا ثوابه الهی هب لی قلبا یدنیه منک شوقه و لسانا یرفع إلیک صدقه و نظرا یقربه منک حقّه الهی انّ من تعرّف بک غیر مجهول و من لاذ بک غیر مخذول و من اقبلت علیه مملوک الهی انّ من انتهج بک لمستنیر و انّ من اعتصم بک لمستجیر و قد لذت بک یا الهی فلا تخیّب ظنّی من رحمتک و لا تحجبنی عن رأفتک الهی اقمنی فی اهل ولایتک مقام من رجا الزّیادة من محبّتک الهی و الهمنی و لها بذکرک الی ذکرک و همّتی فی روح نجاح اسمائک و محلّ قدسک الهی بک علیک الا الحقتنی بمحلّ اهل طاعتک و المثوی
شرح مناجات شعبانیه ص : 22
الصّالح من مرضاتک فانّی لا اقدر لنفسی دفعا و لا املک لها نفعا الهی انا عبدک الضّعیف المذنب و مملوکک المنیب فلا تجعلنی ممّن صرفت عنه وجهک و حجبه سهوه عن عفوک الهی هب لی کمال الانقطاع إلیک و انر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها إلیک حتّی تخرق ابصار القلوب حجب النّور فتصل إلی معدن العظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعزّ قدسک الهی و اجعلنی ممّن نادیته فاجابک و لا حظته فصعق لجلالک فناجیته سرّا و عمل لک جهرا الهی لم اسلّط علی حسن ظنّی قنوط الایاس و لا انقطع رجائی من جمیل کرمک الهی ان کانت الخطایا قد اسقطتنی لدیک فاصفح عنّی بحسن توکّلی علیک الهی ان حطّتنی الذّنوب من مکارم لطفک فقد نبهّنی الیقین إلی کرم عطفک الهی ان انا متنی الغفلة عن الاستعداد للقائک فقد نبّهتنی المعرفة بکرم الائک الهی ان دعانی إلی النّار عظیم عقابک فقد دعانی إلی الجنّة جزیل ثوابک الهی فلک اسئل و إلیک أبتهل و ارغب و اسئلک ان تصلّی علی محمّد و ال محمّد و ان تجعلنی ممّن یدیم ذکرک و لا ینقض عهدک و لا یغفل عن شکرک و لا یستخفّ بامرک الهی و الحقنی بنور عزّک الابهج فاکون لک عارفا و عن سواک منحرفا و منک خائفا مراقبا یا ذا الجلال و الاکرام و صلّی اللَّه علی محمّد رسوله و اله الطّاهرین و سلّم تسلیما کثیرا.
شرح مناجات شعبانیه ص : 23
بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه رب العالمین القریب المجیب لدعاء الداعین و الصلوة و السلام علی سیدنا خاتم الانبیاء و المرسلین و علی آله الهداة المهدّیین و بعد آنچه که ملاحظه می فرمایید شرحی است وجیز، بر دعای مشهور به مناجات شعبانیه که به تدریج در ماهنامه وزین پاسدار اسلام منتشر گردید و اکنون به صورت کتاب حاضر تقدیم علاقه مندان می شود.