شرح مناجات شعبانیه

نویسنده : محمد محمدی گیلانی

مقدمة

بسم اللَّه الرَّحمن الرَّحیم آدمی جهت تقرّب به خدا و به دست آوردن آرامش روحی و تحصیل مکارم اخلاق و دوری از معاصی و رذائل، و زدودن کدورات روانی، و وسوسه های شیطانی، و تقویت اراده و نیروی تعقل و فکر، و قضای حوائج مادی و معنوی، نیاز به دعا و نیایش به درگاه پروردگار متعال داشته و دارد، و لذا بخش وسیعی از تعلیمات انبیا را عموما و پیامبر بزرگوار و ائمه معصومین علیهم السّلام را خصوصا دعا و نیایش تشکیل می دهد.
دعاهایی که از پیشوایان دین و امامان معصوم علیهم السّلام رسیده و در دست است، یکی از نفائس منابع علوم و معارف و اخلاق اسلامی بشمار می روند زیرا آن بزرگواران با شناختی که از خدا و مبادی عالیه و همچنین از انسان و نیازمندیهایش داشتند به گونه ای از مکنونات دل آدمی در مقام دعا تعبیر کرده و از حقایق اعتقادی و اخلاقی پرده برداشتند، که بطور قطع در بسیاری موارد، شبیه معجزه است.
گاهی در ادعیه مأثوره به قدری ظرائف و معانی بلند وجود دارد که آدمی شک نمی کند که آنها از انسان های معمولی نیست و یقین
شرح مناجات شعبانیه ص : 8
می کند که آنها از افرادی صادر شده که به دقائق علوم الهی و به اسرار آفرینش و رموز خلقت عالم و آدم و ابعاد وجودی وی آگاهی داشته اند.
از این رو برخی از دعاها نیاز به صحت سند از لحاظ علم حدیث ندارد، بلکه متن آنها بهترین گواه است که از معصوم رسیده است، چنانکه استاد کل مرحوم وحید بهبهانی در این باره می گوید:
«امارات و قرائن، برای حجّیت خبر واحد، زیاد است و از آن جمله است امور زیر:
دانشمندان اسلامی بالکل (اجماع) و یا بطور اکثری (شهرت) بر طبق آن فتوا داده و یا عمل کرده باشند و یا آن را روایت و یا تلقی به قبول کرده باشند مانند «مقبوله عمر بن حنظلة» و یا آنکه محتوای آن موافق با کتاب و یا سنت و یا اجماع و یا عقل باشد و یا تجربه صحت محتوای آن را ثابت کرده و یا آنکه متن آن به گونه ای است که گواهی می دهد تنها از معصوم: صدور کلماتی مانند آن ممکن است، مثل خطبه ها، نامه ها و حکم نهج البلاغه و ادعیه صحیفه سجادیه و دعای ابو حمزه ثمالی، و زیارت جامعه کبیره و...»«».
نقش دعا در زندگی و دنیای امروز
در دنیای امروز که بیش از نود درصد مردم، گرفتار ناراحتیهای روحی و عصبی هستند«» و هر روز، میلیونها جرم و جنایت وحشتناک
شرح مناجات شعبانیه ص : 9
در جهان واقع می شود و بسیاری از مردم بر اثر اضطراب روحی و ضعف اراده و کمبودها و مشکلات زندگی به مواد مخدر و قرصهای خواب آور و الکل و فیلمهای مبتذل و نوارهای بدآموز و... پناه می برند و جمع زیادی از آنها در نیمه راه زندگی از ادامه تحصیل و اشتغال به شغل مناسب و تشکیل عائله بازمانده یا دست به انتحار و خودکشی می زنند و یا عاطل و باطل به گونه های مختلف، سربار جامعه می شوند، گویا که این امور، به قول «الکسیس کارل» کفاره ای است که ما باید در ازای تمدن صنعتی و تغییراتی که در طرز زندگی ما داده است، ادا نماییم».«» در چنین شرایطی بیش از هر وقت دیگر به دعا و نیایش نیاز داریم که «دیل کارنگی» بعد از ارائه آمار زیاد که حکایت از افزایش وحشتناک جرایم و جنایات در غرب و آمریکا دارد، اضافه می کند:
«اگر مردم دنبال آن آرامشی که در مذهب و دعاهای مذهبی پنهان است، می رفتند، بیشتر این خودکشیها و دیوانگیها منتفی می شد»«» و در مورد دیگر از قول «الکسیس کارل» نقل می کند که او گفته است:
«قویترین قدرتی که ممکن است انسان تولید کند، همانا از رهگذر دعا و عبادت است، قدرتی که مانند نیروی جاذبه زمین وجودش حقیقی و قابل احساس است، در زندگی پزشکی به کسانی برخورد کرده ایم که هیچ کدام از وسائل مداوا برایشان مؤثر نبوده است، ولی به مدد
شرح مناجات شعبانیه ص : 10
عبادت و ادعیه نجات یافته اند.
فایده این اعمال این است که آدمی می تواند به کمک آنها نیروی مختصر را با توسل به نیروی شگرف و بی پایان دیگری تا اندازه زیادی توسعه و قدرت دهد، وقتی که مشغول دعا خواندنیم، معنیش این است که خود را با نیروی بی پایان مربوط ساخته ایم، که تمام کائنات را می گرداند، ما از آن نیرو استدعا می کنیم که مقداری از وقت خود را صرف حوائج ما نماید (در صورتی که لا یشغله شأن عن شأن) فقط همین تمنا کافی است که مشکلات و کمبود کارمان را برطرف کرده و قدرتمان افزونتر گردد».«» این است که پیامبر اکرم دعا را سلاح مؤمن و ستون دین و نور آسمان ها و زمین معرفی فرموده است:«الدعاء سلاح المؤمن و عمود الدین و نور السموات و الارض».«»
و علی علیه السّلام در یکجا دعا را کلید پیروزی و مفتاح رستگاری می شمرد:«الدعاء مفاتیح النجاح و مقالید الفلاح و خیر الدعاء ما صدر عن صدر نقی و قلب تقی».«»
و در دعای کمیل، آن را مایه تقویت جسم و روح و عامل خدمتگزاری در راه خدا و خلق و سیر عرفانی به سوی عالم قرب الهی معرفی می کند:«قوّ علی خدمتک جوارحی و اشدد علی العزیمته جوانحی وهب لی الجد فی خشیتک و الدوام فی الاتصال
شرح مناجات شعبانیه ص : 11
بخدمتک حتی اسرح إلیک فی میادین السابقین و اسرع إلیک فی البارزین و اشتاق إلی قربک فی المشتاقین و ادنو منک دنو المخلصین و اخافک مخافة الموقنین و اجتمع فی جوارک مع المؤمنین
- توانا کن در خدمتت اعضایم را و محکم کن اراده ام را و به من عنایت کن کوشش خوف از تو و همواره در خدمتت بودن را تا شتاب کنم به سویت در میدان پیشتازان و سرعت گیرم به سوی تو در زمره شتاب کنندگان، و مشتاق قربت باشم در جمله مشتاقان، و نزدیک شوم به تو همانند قرب مخلصین، بترسم از تو همانند ترس اهل یقین و گرد آیم در جوارت با مؤمنین».«» و در قرآن مجید نیز نوید داده: هر گاه مرا بخوانند من نزدیک آنهایم، دعاهایشان را مستجاب می کنم:«و اذا سئلک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان فلیستجیبوا لی و لیؤمنوا بی لعلهم یرشدون» 2: 186و هنگامی که بندگانم از تو درباره من سؤال کنند بگو: من نزدیکم دعای دعا کننده را به هنگامی که مرا می خواند پاسخ می گویم، پس آنها دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند، باشد که به حقیقت راه یابند».«»

مناجات شعبانیه

از جمله دعاهایی که دارای مضامین عالی و مفاهیم بسیار بلند
شرح مناجات شعبانیه ص : 12
و نکات اعتقادی، اخلاقی و عرفانی بس عمیق و ظریف است مناجات شعبانیه است که در اقبال سید بن طاووس، ص 685 و مفاتیح الجنان محدث قمی، ص 213 ضمن اعمال مشترکه ماه شعبان آمده که: امیر المؤمنین و همه امامان علیهم السّلام به خواندن آن مداومت داشته اند.
امام خمینی قدّس سرّه در موارد عدیده ضمن بحث از اهمیت دعا به محتوای این مناجات عالیة المضامین تأکید فرموده است.
در یک جا می فرماید: «ادعیه ائمه هدی همان مسائلی را که کتاب خدا دارد، دعاهای آنها هم دارد با یک زبان دیگر، قرآن یک زبان دارد، یک نحو صحبت می کند و همه مطالب را دارد، منتها بسیاریش در رمز است که ما نمی توانیم بفهمیم و ادعیه ائمه علیهم السّلام یک وضع دیگری دارد، به تعبیر شیخ عارف و استاد ما: ادعیه کتاب صاعد است، و قرآن کتاب نازل که از آنجا نزول کرده است، و ادعیه ائمه کتاب صاعد است همان قرآن است رو به بالا می رود. کی بخواهد بفهمد که مقامات ائمه چیست باید رجوع کند به آثار آنها، آثار آنها ادعیه آنهاست، مهمش ادعیه آنهاست و خطابه هایی که می خواندند، مثل «مناجات شعبانیة» مثل نهج البلاغه مثل دعای یوم العرفه و این هایی که انسان نمی داند که چه باید بگوید درباره آنها؟».«» و در جای دیگر می فرماید: «آن چیزی که در قرآن بطور اسرار
شرح مناجات شعبانیه ص : 13
هست در ادعیه ائمه ما بطور اسرار هست، در دعای شعبانیه می خوانیم که عرض می کند به خدا«و اجعلنی ممن نادیته فاجابک و لا حظته فصعق لجلالک فناجیته سرا و عمل لک جهرا».
مسأله «صعق» را می آورد در میان، همان معنایی که در قرآن کریم راجع به حضرت موسی می گوید:«فلما تجلی ربه للجبل» 7: 143و موسی در «صعق» واقع شد.
این ماه صعق است، و این هم ماهی است که همان صعق را می خواهد... مناجات شعبانیه از مناجاتهایی است که کم نظیر است مثل دعای کمیل، مشتمل بر اسراری است که دست ما از آن کوتاه است...»«» و در موردی دیگر تأکید می فرمایند: «و چه بسا مسائل عرفانی هست که اشخاص، فلاسفه، عرفا تا حدودی ممکن است ادراک کنند، بفهمند عناوین را لیکن آن ذوق عرفانی چون حاصل نشده است نمی توانند وجدان کنند. آیه شریفه در قرآن«ثم دنی فتدلی فکان قاب قوسین او ادنی»خوب، مفسرین، فلاسفه در این باب، صحبتها کردند لیکن آن ذوق عرفانی کم شده است.
«الهی هب لی کمال الانقطاع إلیک و ابصار قلوبنا بضیاء نظرها إلیک حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل إلی معدن العظمته و تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسک، الهی و اجعلنی ممن
شرح مناجات شعبانیه ص : 14
نادیته فاجابک و ناجیته فصعق لجلالک»
این ها عناوینشان را خیال می کند انسان، خوب، ما هم می دانیم نه عارف و نه فیلسوف و نه دانشمند نمی توانند ذوق کنند چی هست مسأله؟ مسأله «فصعق لجلالک» که مبدأش قرآن است«فخر موسی صعقا»مسأله ای است که انسان گمان می کند که خوب افتاد غش کرد «صعق» یعنی غش کرد، اما این غش چه بوده است، غش حضرت موسی چه بوده است، این مسأله ای نیست که غیر موسی بفهمد.
یا «دنی فتدلی» را، این مسأله ای نیست که غیر آن کس که «دنو» پیدا کرده است بتواند فهم کند، ادراک کند، ذوق کند.
یا همین جملاتی که در این مناجات بزرگ است و بعضی جملات دیگری که در آن هست مسائلی است که به حسب ظاهر، سهل است و واقعا ممتنع است، ریاضات بسیار می خواهد تا انسان بتواند بفهمد که ناجیته (با فتح تا) نه ناجیته) با ضم تا) ناجیته این چی است؟ خدا با آدم مناجات می کند، چی است مناجات؟ چه خواسته اند ائمه؟ این از دعاهایی است که من غیر از این دعا ندیدم که همه ائمه روایت شده است که همه ائمه این مناجات را می خواندند، چه بوده است این؟ بین آنها و خدای تبارک و تعالی چه مسائلی بوده است؟«هب لی کمال الانقطاع»
کمال انقطاع چیست؟«و بیدک لا بید
شرح مناجات شعبانیه ص : 15
غیرک زیادتی و نقصی و نفعی و ضری»
خوب آدم به حسب ظاهر می گوید همه چیز با اوست اما وجدان این مطلب که هیچ ضرری به ما نمی رسد الا به دست اوست، هیچ منفعتی نمی رسد الا به دست اوست، اوست ضار و نافع، این ها چیزهایی است که دست ماها از آن کوتاه است...»«»

شرح مناجات شعبانیه

این دعا به جهت مضامین عالی و بلندی که دارد، برای همه کس قابل فهم درست نیست، نکات و ظرائف آن نیاز به شرح و تبیین دارد از این رو امام قدّس سرّه در چند مورد از سخنان گهربارش آرزو فرمود که این گونه ادعیه تفسیر و شرح گردد و از آن جمله فرمودند:
«مفسرانی که اهل این معانی هستند ادعیه ائمه را تفسیر کنند... آنهایی که اهل نظر هستند، اهل معرفت هستند آنها را شرح کنند آنها را به مردم ارائه بدهند، اگر چه هیچ کس نمی تواند آن چیزی که به حسب واقع هست شرح کند».«» و بدین منظور، فقیه عالیقدر، عارف واصل، ظهیر انقلاب و ولیّ امر مسلمین، حضرت آیة اللّه حاج شیخ محمد محمدی گیلانی که از برجسته ترین شاگردان امام و از فقهای صاحب نام دنیای اسلام که هم مرد قال است و هم مرد حال، هم اهل بیان است و هم
شرح مناجات شعبانیه ص : 16
اهل بنان، هم اهل عرفان است و هم اهل فتوا، هم از رهبان شب است و هم از شیران روز، هم استاد فلسفه و عرفان است و هم مدرس فقه و اصول و تفسیر، اقدام به شرح این مناجات فرمود که حقا می توان آن را راهگشای سلوک در این راستا دانست چرا که معظم له همان گونه که امام قدّس سرّه بدان تأکید دارند، از معدود بزرگانی است که این گونه مسائل بلند عرفانی را «ذوق» کرده و چشیده است، به امید آن روز که با سپردن مسئولیتهای حکومتی به شاگردانش، فراغت بیشتری در حل مشکلات اعتقادی و عرفانی و فقهی نصیبش گردد، تا دنیای اسلام و حوزه های علمیه از وجودش بهره مندتر گردد.