فهرست کتاب


عوامل سقوط حکومتها در قرآن و نهج البلاغه

نصرت الله جمالی

واژه های جایگزین انقراض

اکنون لغاتی را که به جای انقراض، در قرآن داریم مورد بررسی قرار می دهیم:

1 - هلاکت

راغب: در مفردات آنرا به سه وجه آورده آورده است:
1- چیزی که از دست تو می رود و در نزد دیگری موجود است: هلک عنی سلطانیه : قدرتم از دستم رفت.
2 - خراب شدن، یا تغییر حالت، فاسد شدن: یهلک الحرث والنسل: زرع و نسل را فاسد می کند.
3- مرگ
ولی معنای چهارمی نیز برای آن ذکر کرده است:
4 - فنا و نیستی...یا نابودی.
او آورده است:
اگر خداوند قصد ذم موت را داشته باشد با لفظ هلک می آورد جز در یک مورد ( ان امرؤ هلک ): اگر مردی مرد.(62)
ولی این نظر او را نمی توان قبول کرد زیرا آیاتی داریم که نقل قول از کفار می نماید و برای مرگ از کلمه هلک استفاده کرده و بحث مرگ مذموم هم نبوده است :
ما یهلکنا الا الدهر (63): جز دهر چیزی دیگری ما را نابود نمی کند.
یا از قول خداوند آیه کل شی ء هالک الا وجهه (64) : همه چیز نمیرد جز وجه خدا.آیه دیگری از قول خداوند در باره حضرت یوسف که اصلاً بحث مرگ مذموم نبوده است: حتی اذاهلک (65) تا وقتی که یوسف مرد. بنابر این بطور کامل روشن گردید که هلاکت برای موت های بد بکار نمی رود.
به نظر می رسد اشتباه لغویان که هلاکت را برای مرگهای مذموم ذکر کرده اند، برای این است که می بینند اکثراً برای کفار و امت های بدکردار بکار رفته است ولی به نظر ما هلاکت به معنای چهارم یعنی: فنا و نیستی که اثری از نسلشان نمانده. آمده است.
معنای دیگری را برای هلاکت می توان تصور کرد که از آیه أهلکت مالاً لبداً : اموال زیادی را هلاک کردم - آیه 6 بلد - که هلاک را به معنای تلف کردن بگیریم یا همان معنای اولی که راغب گفت.
ابن فارس گفته: این ماده در اصل شکستن و افتادن است.(66)
طبرسی می گوید: در اصل به معنای ضایع شدن و تباه گشتن است.(67)
اصل آن هر چه باشد در قرآن به معانی که راغب ذکر کرده است بهتر انطباق دارد جز در معنای مومت مذموم
در نهج البلاغه نیز هلاکت به معنای فنا و نابودی و به معنای از دست دادن و... آمده است:
من طلب الخراج بغیر عمارة أخرب البلاد و اهلک العباد و لم یستقم أمره الا قلیلاً (68) : هر حاکمی که بدون آبادانی و عمران، دنبال مالیات گرفتن باشد شهرها را خراب می کند، مردم را از دست می دهد یا نابود می کند و حکومتش جز اندک زمانی برقرار نمی ماند.

2 - تدمیر

وارد کردن هلاکت بر چیزی.(69)
طبرسی در جوامع الجامع در ذیل آیه 16 بنی اسرائیل می فرماید:
فدمرناها تدمیراً: فاهلکنا اهلاکاً(70): آنها را نابود کردیم نابود کردنی.
در قرآن آیاتی که راجع به تدمیر اقوام و ملل آمده، با لفظ هلاکت نیز آورده شده است:
- و اذا أردنا ان نهلک قریة...فدمرناها تدمیراً : وقتی اراده کردیم مردم منطقه ای را نابود کنیم...پس آنان را نابود کردیم نابود کردنی.
- فقلنا اذهبا الی القوم الذین کذبوا بآیاتنا فدمرناهم تدمیراً : به آن دو پیامبر گفتیم به طرف قومی برید که آیات ما را تکذیب می کردند. (71)
- فکذبوهما فکانوا من المهلکین : پس تکذیب کردند آن دو و از هلاکت شدگان گشتند. (72)
هر دو آیه ذکر شده درباره قوم فرعون آمده که هم از لفظ هلک و هم لفظ تدمیر برای نابودی آن استفاده شده است.