فهرست کتاب


عوامل سقوط حکومتها در قرآن و نهج البلاغه

نصرت الله جمالی

امت

ابتدا نظر لغویان درباره ام (ریشه امت) را نمی آوریم، بعد درباره معانی لفظ امت، پس از برداشت خود، سراغ امت در قرآن می رویم و برداشت از آیات را به تفضیل خواهیم آورد. سپس به امت در نهج البلاغة می پردازیم و در پایان واژه های جایگزین امت را مطرح می کنیم.

امت در لغت

امت، از ریشه أم گرفته شده است، أم یعنی اصل، قصد، عزم آهنگ چیزی کردن یا هدفی را دنبال کردن. در کتب لغت این معنا به عنوان معنای اصلی ذکر شده است:
- راغب در مفردات:
- أم: قصد مستقیم: قصد، عزم پایدار یا پابرجا. امت هر جماعتی است که چیزی مثل دین یا زمان یا مکان آنها را جمع کند. فرق نمی کند آن عامل تجمع مردم، اختیاری یا غیر اختیاری باشد؛ جمع امت، امم است. (16)
به تفصیل قصد ورود در کتب لغت را نداریم فقط آن را اندازه که روشن شود راجع به امت چه توضیحی می تواند جامع باشد کفایت می کند. واضح و روشن است که أم: (اصل و مادر)، امت: (جامعه)، امام:، (مقتدای پیشرو)، اینها از یک ریشه گرفته شده اند.
-معجم مقاییس اللغه:
أم: یک اصل است که از چهار معنای فرعی منشعب شده است.
-ریشه و بنیان: الاصل
-مرجع: المرجع
-جماعت : الجماعة
-دین: الدین
و بعد از آن سه معنای اصلی دارد.
-پیکر و اندام: القامه. ان فلانا لطویل القامه: فلانی قد بلند است.
-دوره ای از زمان بطور محدود: الحین
- قصد و عزم: القصد.
و نقل کرده است:
امة الرجل: بدنه و وجهه: بدن انسان و چهره اش. که همان پیکر و اندام از فرق سر تا پا را می گوید.(17)
- لسان العرب:
أم: قصد.
معانی دیگری نیز دارد:
- دوره ای از مردم: قرن من الناس.
- قد و صورت انسان: القامه و الوحه. (همان معنای کتاب مقاییس است.)
- محدوده ای از زمان: الحین
(معنای حین و قرن من الناس هر دو محدوده ای از زمان است و یک معنا به حساب می آید.)

نتیجه

با توجه به تمام معانی ذکر شده توسط کتب لغت به نظر می رسد: این واژه یک معنای اصلی بیشتر ندارد و آن بنیان و اصل است که در ذات خود دارای هدف و مقصدی است زیرا هیچ اصل و بنیانی بی هدف نیست.
اگر به معنای جامعه گرفته شود، جامعه بی اصل و بی هدف نمی تواند باشد. اگر به معنای مرجع گرفته شود هم اصل را می رساند و هم هدف و قصد را.
اگر به معنای جماعت، گروه و دسته ای از مردم باشد همان جامعه است در شکل کم و اندک آن.
اگر به معنی دین باشد، دین دارای اصل و هدفی است.
اگر به معنای حین باشد، می توان گفت امتی در این دوره از زمان از لحظه ای شروع به زندگی و به برهه ای از زمان ختم شده اند؛ دوران یا دوره، بی اصل و بی هدف نمی شود. و حتی اگر به معنای قد و قامت انسان هم باشد دارای اصل و هدفی است، لذا معنای اصلی امت: بنیان هدفدار است. معانی دیگر منبعث از معنای اصلی می باشد.
به نظر ما امت - به مفهوم اصطلاح اجتماعی آن - یعنی: دسته و گروه یا جمعی از مردم که افکار و اندیشه مشترک، هدف و قصد مشخصی - البته بطور نسبی - در یک یا چند زمینه نزدیک به هم دارند که می شود آنان را همانند یکدیگر دانست و به یکی از مشخصه های نسبی، زمانی و مکانی، اعتقادی و اجتماعی نسبت داد. لذا نظر راغب را بطور نسبی می پذیریم و الا همه جا یک امت، یک دین نداشته است.