فهرست کتاب


اوصاف الاشراف

خواجه نصیر الدین طوسی‏

باب سوّم در سیر و سلوک در طلب کمال و بیان احوال سالک.

و آن مشتمل بر شش فصل است:
فصل اول - در خلوت فصل دویم - در تفکّر فصل سیّم - در خوف فصل چهارم - در رجاء فصل پنجم - در صبر فصل ششم - در شکر
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 43

فصل اول (در خلوت)

قال اللّه تعالی:و ذر الّذین اتّخذوا دینهم هزوا و لعبا و لهوا و غرّتهم الحیوة الدّنیا 6: 70().
در علوم حقیقی مقرر شده است که هر ذات که مستعد قبول فیض الهی باشد با وجود استعداد و عدم موانع از حصول آن فیض محروم نتواند بود، و طلب فیض از کسی ممکن باشد که او را دو چیز معلوم بود: یکی آنکه وجود آن فیض به یقین و بی شک تجویز داند، و دیگر آنکه داند که وجود آن فیض در هر ذات که باشد مقتضی کمال آن ذات بود، و این هر دو علم مقارن استعداد قبول آن فیض باشد در همه احوال.
و چون این مقدمه معلوم شد و تقدیر داده آمد، گوئیم: طالب کمال را بعد از حصول استعداد، رفع«» موانع واجب باشد، و معظم موانع مشاغل مجازی باشد که نفس را به التفات به ما سوی اللّه مشغول دارند و از اقبال کلّی بر وصول به مقصد حقیقی باز دارند و شواغل حواس ظاهره و باطنه باشند، یا دیگر قوای حیوانی یا افکار مجازی.
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 44
امّا حواس ظاهره شاغل باشند به دیدن صورتهائی که بیننده را به مشاهدت او رغبت افتد، و شنیدن صوتهای مناسب«»، و همچنین در بوی ها و طعم ها و ملموسات.
امّا حواس باطنه شاغل باشند به تخییل«» صورتها و حالتها که خاطر بدان ملتفت باشد، یا به توهم محبتی یا مبغضتی، یا تعظیم مسرّتی«» یا تحقیر مضرتی«»، یا انتظامی یا عدم انتظامی«»، یا به تذکر حال گذشته، یا به تفکر در اموری که طالب حصول آن امور باشد مانند مال و جاه.
امّا قوای حیوانی شاغل به سبب حزنی، یا خوفی، یا غضبی، یا شهوتی، یا خیانتی، یا خجلتی، یا غیرتی، یا انتظار لذتی«»، یا امید قهر بر عدوی، یا حذر از مولمی باشد.
امّا افکار مجازی شاغل تفکر در امری غیر مهم یا علمی غیر نافع باشد.
و بالجمله هر چه به اشتغال بدان، از مطلوب محجوب شود.
و خلوت عبارت«» است از ازالت این جمله موانع، پس صاحب خلوت باید که موضعی اختیار کند که همی«» از محسوسات ظاهر و باطن شاغلی نباشد و قوای حیوانی را مرتاض گرداند تا او را جذب به آنچه ملایم آن قوی باشد، و دفع از آنچه غیر ملایم بود تحریک نکند، و از افکار مجازی به کلّی اعراض کند، و آن فکرهائی بود که غایات آن راجع با مصالح معاش فانی باشد«».
اما مصالح معاد اموری باشد که غایات آن حصول لذّات
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 45
باقی باشد نفس طالب را، و بعد از زوال موانع ظاهره و خالی کردن باطن از اشتغال به ما سوی اللّه باید که به همگی همّت و جوامع نیّت اقبال کند بر ترصّد سوانح غیبی و ترقّب واردات حقیقی، و آن را تفکر خوانند و آن در فصلی مفرد ایراد کرده شود، و آن این است:
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 47

فصل دوّم (در تفکّر)

قال اللّه تعالی سبحانه:ا و لم یتفکروا فی انفسهم ما خلق اللّه السموات و الارض و ما بینهما إلا بالحق 30: 8.() هر چند در معنی تفکر وجوه بسیار گفته اند، خلاصه همه وجوه آن است که تفکر سیر باطن انسانیت از مبادی به مقاصد، و نظر را همین معنی گفته اند در اصطلاح علما، و هیچکس از مرتبه نقصان به مرتبه کمال نتواند رسید الا به سیری، و به این سبب گفته اند اوّل واجبات تفکّر و نظر است، و در تنزیل حثّ بر تفکّر زیاده از آن است که بر توان شمرد:
«إن فی ذلک لایات لقوم یتفکّرون» 45: 13.() و در حدیث آمده است:
«تفکّر ساعة خیر من عبادة سبعین سنة»«»
و بباید دانست که مبادی سیر که از آنجا آغاز حرکت باید کرد، آفاق و انفس است، و سیر استدلال است از آیات هر دو، یعنی از حکمتهائی که در هر ذرّه از ذرات است هر یکی از این دو کون یافته
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 48
شود بر عظمت و کمال مبدع هر دو تا مشاهده نور ابداع او در هر ذرّه کرده شود«سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتّی یتبیّن لهم انّه الحقّ» 41: 53.() و بعد از آن استشهاد از حضرت جلال او بر هر چه جز اوست بر مبدعات«أ و لم یکف بربّک انّه علی کلّ شی ء شهید» 41: 53()تا در هر ذرّه از ذرّات تجلّی ظهور او مکشوف گردد.
و امّا آیات آفاق از معرفت موجوداتی که سوی اللّه باشد چنانکه هست، و حکمت در وجود هر یکی به قدر استطاعت انسانی حاصل شود مانند علم هیئت افلاک و کواکب و حرکت، و اوضاع هر یک و مقادیر اجرام و ابعاد و تأثیرات آن، و هیئت عالم سفلی و ترتیب عناصر و تفاعل ایشان به حسب صور و کیفیّات، و حصول امزجه و ترکیب مرکّبات معدنی و نباتی و حیوانی و نفوس«» سماوی و ارضی، و مبادی حرکت هر یک و آنچه از ایشان و در ایشان واقع باشد، از مبانیات و مخالفات و خواص و مشارکات، و آنچه بدینجهت تعلّق دارد از علوم اعداد و مقادیر و لواحق آن.
و امّا آیات انفس، و آن معرفت ابدان و انفس است، و آن معلوم می شود به علم تشریح اعضای مفرده از عظام و عضلات و اعصاب و عروق و منافع هر یک، و مرکّبه چون اعضای رئیسه و خادمه و آلات هر یک، و جوارح و معرفت قوی و افعال هر یک، و احوال مانند صحت و مرض، و معرفت نفوس و کیفیّت ارتباط آن بر ابدان و افعال و انفعالات هر دو از یکدیگر، و اسباب نقصان و کمال در هر یک، و مقتضی سعادت و شقاوت عاجل و آجل و آنچه بدان
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 49
تعلّق دارد، این جمله مبادی سیر است که تفکّر عبادت از آن است.
و امّا مقاصد و آنچه منتهای سیر باشد، در آخر فصول و ابواب معلوم شود و آن وصول باشد به نهایت مراتب کمال.
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 51