فهرست کتاب


اوصاف الاشراف

خواجه نصیر الدین طوسی‏

آثار نویسنده:

نوشته ها و آثار بسیاری برای این محقق بزرگ ذکر شده که در یک جمله می توان گفت که آن تألیفات بیش از یکصد و بیست جلد«» و بنابر نقلی بیش از یکصد و هشتاد جلد می باشد«» و از آن جمله است:
آداب المتعلمین، اثبات بقاء النفس الانسانیة، اثبات الواجب تعالی، اخلاق ناصری، اساس الاقتباس، الامامة، اوصاف الاشراف، تجرید الکلام، تجرید المنطق، تحریر اصول الهندسة و الحساب، تحریر ظاهرات الفلک، تحریر الکتب السبعة، تحریر المجسطی، دیوان، کشف القناع عن اسرار القطاع، مبدأ و معاد، المقنعة فی العقائد، و... در مقدمه کتاب اساس الاقتباس بطور تفصیل پیرامون آثار متعدد خواجه نصیر الدین بحث شده و گفته شده که بعضی از آثار او به زبانهای لاتینی، روسی و ترکی ترجمه شده است«».
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 11
جایگاه کتاب حاضر در «الذریعة»:
«اوصاف الاشراف فی السیر و السلوک، فارسی، لسلطان الحکماء المحقق الطوسی نصیر الدین محمد بن الحسن المتوفی سنة (672) اوله (سپاس بی قیاس بارخدای را که عقل را قوه اطلاع). الّفه بعد الاخلاق الناصری، باشارة محمد بن بهاء الدین محمد الجوینی، مرتبا له علی ستّة ابواب:
1 - فی بدایة الحرکة و لوازمها 2 - فی قطع عوائقها و موانعها 3 - فی نفس الحرکة و السیر 4 - فی الاحوال الّتی تعرض فی اثناء السیر 5 - فی ما یعرض بعد السیر 6 - فی نهایة الحرکة و السیر طبع بایران، و عندنا منه نسخة بخط جدی المولی محمد رضا بن الحاج محسن بن الحاج محمد بن المولی علی اکبر بن الحاج باقر الطهرانی المتوفی بها سنة 1275 و المحمول طریا إلی وادی السلام»«»
مقابله با نسخ خطی و چاپی:
1 - یک نسخه خطی که مورد مقابله قرار گرفته، نسخه موجود در کتابخانه آیت اللّه العظمی نجفی مرعشی - مد ظله العالی - است که ظاهرا در تاریخ (16 رجب 1064) نوشته شده است و ما آن
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 12
را با رمز (ن) مشخص کرده ایم.
2 - نسخه عکسی که در سال (1306 ش دولتی آلمان در برلین به چاپ رسیده است و به عنوان اساس کار قرار گرفت«».
3 - نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت اللّه العظمی گلپایگانی (مد ظله العالی) که تاریخ کتابت آن معلوم نیست و آن را با رمز (گ) مشخص نمودیم.
4 - نسخه ای که در حدود سال 1345 شمسی توسط کتابفروشی اسلامیه چاپ عکسی شده که متن عربی هم به همراه دارد«»، و ظاهرا این نسخه تفاوت چندانی با نسخه دوم ندارد و احتمالا از روی همان نسخه افست شده است.
در اینجا بر خود لازم می دانم از بذل عنایات مسئولین محترم کتابخانه های فوق و مخصوصا از آیت اللّه زاده های محترم گلپایگانی و نجفی مرعشی که بدون هیچگونه تکلفی نسخ خطی فوق را در اختیارم قرار دادند صمیمانه سپاسگزاری کرده و اجر و پاداش اخروی برای آن بزرگواران از خداوند متعال خواستار باشم.
از خدای بزرگ می خواهیم توفیق گام برداشتن در این راه سخت و دشوار، امّا پر فایده و سرنوشت ساز به همه ما عنایت کند و ما را از بندگان شایسته خود قرار دهد و توفیق درک حضور پر فیض امام زمان حضرت بقیة اللّه - ارواحناه فداه - را کرامت فرماید.
بهار 1368 سید مهدی شمس الدین
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 1

فهرست مطالب

مقدمه محقق هفت مقدمه مؤلف 3 باب اوّل: در مبدء حرکت 7 فصل اوّل: در ایمان 9 فصل دوّم: در ثبات 13 فصل سوّم: در نیت 15 فصل چهارم: در صدق 17 فصل پنجم: در انابت 19 فصل ششم: در اخلاص 21 باب دوّم: در ازالت عوایق 23 فصل اوّل: در توبه 25 فصل دوّم: در زهد 31 فصل سوّم: در فقر 33 فصل چهارم: در ریاضت 35 فصل پنجم: در محاسبت و مراقبت 37 فصل ششم: در تقوی 39 باب سوّم: در سیر و سلوک و احوال سالک 41
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 2
فصل اوّل: در خلوت 43 فصل دوّم: در تفکّر 47 فصل سوّم: در خوف و حزن 51 فصل چهارم: در رجاء 55 فصل پنجم: در صبر 59 فصل ششم: در شکر 61 باب چهارّم: در ذکر احوال مقارن سلوک 63 فصل اوّل: در ارادت 65 فصل دوّم: در شوق 67 فصل سوّم: در محبّت 69 فصل چهارم: در معرفت 73 فصل پنجم: در یقین 77 فصل ششم (در سکون) 79 باب پنجم: در حالاتی که اهل وصول را سانح شود 81 فصل اوّل: در توکّل 83 فصل دوّم: در رضا 87 فصل سوّم: در تسلیم 91 فصل چهارم: در توحید 93 فصل پنجم: در اتّحاد 95 فصل ششم: در وحدت 97 باب ششم (در فنا) 99
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 3

مقدمه مؤلف

بسم اللّه الرحمن الرحیم سپاس بی قیاس بارخدائی را که به سبب آنکه هیچ عقل را قوّت اطلاع بر حقیقت او نیست، و هیچ فکر و دانش را وسع احاطت بکنه معرفت او نه، هر عبارت که در نعت او ایراد کنند و هر بیان که در وصف او بر زبان رانند اگر ثبوتی باشد از شائبه تشبیه معرا در تصوّر نیاید، و اگر غیر ثبوتی بود از غائلة تعطیل مبرّا در توهّم نیفتد«»، از این جهت پیشوای اصفیا و مقتدای اولیا و خاتم انبیاء محمّد مصطفی (صلّی اللّه علیه و اله و سلم) گفت:«لا احصی ثناء علیک، انت کما اثنیت علی نفسک، و أنت فوق ما یقول القائلون.»«»
و هزاران درود و صلوات و آفرین و تحیّات بر روح مقدّس او و ارواح پاکان دودمان او، خصوصا ائمه معصومین و برگزیدگان یاران او«» باد، بحقّ الحق.
اما بعد، محور این رسالت و مقرر این مقالت «محمد الطوسی»«» را بعد از تحریر کتابی که موسوم است به «اخلاق
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 4
ناصری» و مشتمل است بر بیان اخلاق کریمه و سیاسات مرضیه، بر طریقه حکما، اندیشه مند«» بود که مختصری در بیان سیر اولیاء و روش اهل بینش بر قاعده سالکان طریقت، و طالبان حقیقت، مبنی بر قوانین عقلی و سمعی، و مبنی از دقایق نظری و عملی که به منزله لبّ آن صناعت و خلاصه آن فن باشد مرتب کرده اند، و اشتغال«» بدان مهم از کثرت شواغل بی اندازه و موانع بی فایده میسّر نمی شد، و اخراج آنچه در ضمیر بود از قوّه به فعل دست نمی داد، تا در این وقت که اشاره نافذ خداوند صاحب اعظم نظام، و دستور عالم والی السّیف و القلم، قدوة اکابر العرب و العجم، شمس الحقّ و الدین، بهاء الاسلام و المسلمین، ملک الوزراء فی العالمین، صاحب دیوان الممالک، مفخر الاشراف و الاعیان، مظهر العدل و الاحسان، افضل و اکمل جهان، ملجأ و مرجع ایران، محبّ الاولیاء، صاحب السعید محمد بن الجوینی«» اعزّ اللّه انصاره، و ضاعف اقتداره، با تمام آن اندیشه نفاذ یافت بر نوعی که فرصت دست داد، و وقت و حال اقتضا کرد، با وجود عوایق و وفور علایق آنچه خاطر به ایراد آن مساعدت نمود در تقریر آن موانع مسامحت کرد، از جهت انقیاد امر آن بزرگوار و امتثال فرمان مطاع او، چند باب مشتمل بر شرح آن حقایق و ذکر آن دقایق در این مختصر وضع کرد، و در هر باب آیتی از تنزیل مجید که«لا یأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه» 41: 42که«» به استشهاد وارد بود ایراد کرد، و اگر در اشاره به مقصود مصرّح نیافت بر آنچه به آن نزدیک بود اقتصار کرد، و آن را «اوصاف الاشراف» نام نهاد، اگر
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 5
پسندیده نظر اشرف گردد مقصود حاصل شود، و الا چون تمهید معذرت تقدیم یافته است مکارم اخلاق و محاسن شیم ذات شریف او اثر«» این هفوات را به ذیل مغفرت پوشیده گرداند ایزد سبحانه و تعالی، همچنانکه او را در عالم مجازی به مرتبه سروری و فرماندهی مخصوص گردانیده است، در عالم حقیقی نیز به رأفت یزدانی و دولت جاودانی مؤید و موصوف گرداند، انّه اللطیف المجیب