اوصاف الاشراف

نویسنده : خواجه نصیر الدین طوسی

مقدمه محقّق

بسم اللّه الرحمن الرحیم حمد و سپاس خداوندی را که به ما هستی بخشید و از نعمت بزرگ هدایت برخوردار ساخت.
تسبیح و تقدیس پروردگاری را که طریق معرفت و کمال را به ما شناساند و بر سعادت دنیا و آخرت راهنمائی نمود.
اخلاص و بندگی معبودی را که تمام وسائل ترقی و تکامل را در اختیار ما نهاد و ما را مختار در انتخاب راه قرار داد و«انا هدیناه السبیل إمّا شاکرا و إمّا کفورا» 76: 3()فرمود.
سلام و صلوات بی پایان بر پیامبران بزرگ الهی، و معلّمان آگاه بشریت و مخصوصا بر خاتم آنان حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی «صلوات اللّه علیه و آله» درود و سلام خالصانه نثار امامان معصوم و رهبران دلسوز و جانشینان بر حق خاتم المرسلین، سیّما خاتم الاوصیاء حضرت بقیة اللّه الاعظم علیه السلام و منّ اللّه علینا بظهوره.
امّا بعد، تردیدی نیست که غرض از خلقت عالم، تکامل و
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 8
ترقی موجود برتر آفرینش یعنی انسان می باشد، و آیه شریفه«و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون» 51: 56()را در تفسیر فرموده اند که «ای لیعرفون» و غایت کمال انسانی نیز همان عرفان است و سیر و سلوک راه وصول به آن، و کتاب حاضر چنین طریقی را به شیفتگان و طالبان می آموزد.
بنده حقیر را بضاعت مزجاة است و صلاحیت برای سخن گفتن در این زمینه مفقود، و خمیر مایه نظر عمیق در وادی نور و کمال و عرفان غیر موجود، و تنها آنچه ممکن است بر گرفتن خوشه ای از این خرمن پر فیض و برداشتن ره توشه ای برای این حرکت إلی اللّه می باشد، و لذا جز تنظیم و آماده سازی مباحث، و تحقیق و یافتن آیات و روایات مورد استناد در این کتاب و درج آنها در پاورقی، و قرار دادن فهرست بر آن، و مقابله با نسخ خطی قدمی بر نداشتیم، باشد که مورد توجه مولایمان حضرت مهدی ارواحنا فداه قرار گیرد.

شخصیت نویسنده:

اوصاف این یگانه مرد عجیب نه بدان حدّ است که در حیّز احصا آید، اما به حکم (ما لا یدرک کلّه لا یترک کله) آنچه را تمام نتوان دریافت از اصل ترک نباید کرد گوئیم: او مردی است که همه طوائف و فرق اسلام به عظمت و بزرگی او گواهی دادند، قاضی نور اللّه فرماید: فیلسوفی که روان افلاطون و ارسطو به وجود او مفاخرت و مباهات جویند، و زبان حال أبو علی سینا شکر مساعی جمیله او گوید، عقل فعال در اشراق طفل راه او است، و مشکلات ارباب
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 9
کمال موقوف به یک نگاه او است.«» او در جمادی الاولی سال 597 در طوس (از استان خراسان) به دنیا آمد، نام پدرش محمد بن الحسن طوسی بود. نامش محمد«»، کنیه اش أبو جعفر، و ملقب به نصیر الدین بود.
در عقلیات شاگرد فرید الدین داماد«» و در شرعیات شاگرد پدر بزرگوار خود«»، و در ریاضیات شاگرد کمال الدین یونس موصلی بود، و در کلیه علوم زمان به درجات عالی نائل آمد.
او مدتی بخاطر آنکه مورد خشم و غضب ناصر الدین عبد الرحیم بن أبی منصور، حاکم قهستان که از امرای اسماعیلیه بود قرار گرفته و در قلاع اسماعیلیه محبوس بود، و در آن ایام بود که بیشتر تحریرات ریاضی او و شرح اشارات و اساس الاقتباس نوشته شد، و بالاخره در حدود سال 654 با پیروزی هلاکوخان بر اسماعیلیان و فتح قلاع اسماعیلیه، خواجه نجات پیدا کرد«»، اما گرفتار دربار هلاکوخان مغول شد ولی از آن فرصت به خوبی استفاده کرد، آنان را نصیحت و هدایت می فرمود و شر آنان را از شیعه بازداشت، و خود به ترویج دین شیعه و شرح کتب فلسفی و ریاضی پرداخت، آنگاه رصدخانه در مراغه مرتب ساخت«». و در همان محل کتابخانه ای که مشتمل بر چهار صد نسخه کتاب بود فراهم کرد«».
او در آخرین سفری که در سال 672 با جمعی از شاگردانش به بغداد رفت بیمار شد و در همانجا درگذشت، و طبق وصیت خودش
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 10
در کاظمین پائین پای دو امام بزرگوار به خاک سپرده شد.
در تاریخ فوت او گفته اند:
نصیر ملت و دین پادشاه کشور فضل یگانه ای که چو او مادر زمانه نزاد
بسال ششصد و هفتاد و دو بذی الحجه بروز هیجدهم در گذشت در بغداد«»

آثار نویسنده:

نوشته ها و آثار بسیاری برای این محقق بزرگ ذکر شده که در یک جمله می توان گفت که آن تألیفات بیش از یکصد و بیست جلد«» و بنابر نقلی بیش از یکصد و هشتاد جلد می باشد«» و از آن جمله است:
آداب المتعلمین، اثبات بقاء النفس الانسانیة، اثبات الواجب تعالی، اخلاق ناصری، اساس الاقتباس، الامامة، اوصاف الاشراف، تجرید الکلام، تجرید المنطق، تحریر اصول الهندسة و الحساب، تحریر ظاهرات الفلک، تحریر الکتب السبعة، تحریر المجسطی، دیوان، کشف القناع عن اسرار القطاع، مبدأ و معاد، المقنعة فی العقائد، و... در مقدمه کتاب اساس الاقتباس بطور تفصیل پیرامون آثار متعدد خواجه نصیر الدین بحث شده و گفته شده که بعضی از آثار او به زبانهای لاتینی، روسی و ترکی ترجمه شده است«».
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 11
جایگاه کتاب حاضر در «الذریعة»:
«اوصاف الاشراف فی السیر و السلوک، فارسی، لسلطان الحکماء المحقق الطوسی نصیر الدین محمد بن الحسن المتوفی سنة (672) اوله (سپاس بی قیاس بارخدای را که عقل را قوه اطلاع). الّفه بعد الاخلاق الناصری، باشارة محمد بن بهاء الدین محمد الجوینی، مرتبا له علی ستّة ابواب:
1 - فی بدایة الحرکة و لوازمها 2 - فی قطع عوائقها و موانعها 3 - فی نفس الحرکة و السیر 4 - فی الاحوال الّتی تعرض فی اثناء السیر 5 - فی ما یعرض بعد السیر 6 - فی نهایة الحرکة و السیر طبع بایران، و عندنا منه نسخة بخط جدی المولی محمد رضا بن الحاج محسن بن الحاج محمد بن المولی علی اکبر بن الحاج باقر الطهرانی المتوفی بها سنة 1275 و المحمول طریا إلی وادی السلام»«»
مقابله با نسخ خطی و چاپی:
1 - یک نسخه خطی که مورد مقابله قرار گرفته، نسخه موجود در کتابخانه آیت اللّه العظمی نجفی مرعشی - مد ظله العالی - است که ظاهرا در تاریخ (16 رجب 1064) نوشته شده است و ما آن
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 12
را با رمز (ن) مشخص کرده ایم.
2 - نسخه عکسی که در سال (1306 ش دولتی آلمان در برلین به چاپ رسیده است و به عنوان اساس کار قرار گرفت«».
3 - نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت اللّه العظمی گلپایگانی (مد ظله العالی) که تاریخ کتابت آن معلوم نیست و آن را با رمز (گ) مشخص نمودیم.
4 - نسخه ای که در حدود سال 1345 شمسی توسط کتابفروشی اسلامیه چاپ عکسی شده که متن عربی هم به همراه دارد«»، و ظاهرا این نسخه تفاوت چندانی با نسخه دوم ندارد و احتمالا از روی همان نسخه افست شده است.
در اینجا بر خود لازم می دانم از بذل عنایات مسئولین محترم کتابخانه های فوق و مخصوصا از آیت اللّه زاده های محترم گلپایگانی و نجفی مرعشی که بدون هیچگونه تکلفی نسخ خطی فوق را در اختیارم قرار دادند صمیمانه سپاسگزاری کرده و اجر و پاداش اخروی برای آن بزرگواران از خداوند متعال خواستار باشم.
از خدای بزرگ می خواهیم توفیق گام برداشتن در این راه سخت و دشوار، امّا پر فایده و سرنوشت ساز به همه ما عنایت کند و ما را از بندگان شایسته خود قرار دهد و توفیق درک حضور پر فیض امام زمان حضرت بقیة اللّه - ارواحناه فداه - را کرامت فرماید.
بهار 1368 سید مهدی شمس الدین
أوصاف الاشراف ج : 1 ص : 1