فهرست کتاب


فضه همراز زهرا علیهاالسلام

محمد عابدی میانجی‏

رحلت فضه و مرقد او

فروغ ستاره ی درخشان دیار نوبه - سرانجام بعد از دهها سال همراهی با اهل بیت علیه السلام - رو به افول نهاد و به سرای باقی شتافت. پیکر فضه را بعد از وفات در قبرستان باب الصغیر دمشق به خاک سپردند.(131) مرقد فضه کمی بالاتر از قبر عبدالله فرزند امام صادق علیه السلام (در حدود صد متری سمت چپ) و در انتهای قبرستان قرار گرفته است. اتاقی که فضه در آن به خاک سپرده شد، گنبدی سبزرنگ و کوچک داشت و دیوارهایش نیز از سنگ سیاه بود. روی سنگ قبرش محفظه ای چوبی قرار داشت که با پارچه ای سبز پوشیده بود.(132)
محدث قمی به نقل از یاقوت حموی در معجم البلدان می نویسد: در سمت قبله باب الصغیر، قبر بلال بن حمامة و کعب بن احبار و سه تن از همسران پیامبر و قبر فضه کنیز فاطمه علیهاالسلام و ابن درداء و ام الدرداء و فضالة بن عبید و سهل بن حنظله و... است.
علامه محقق سابقی معتقد است که: همه مورخان در این که جناب فضه در باب الصغیر مدفون است، اتفاق دارند، و حتی دو نفر در این باره اختلاف نکرده اند.(133)
بر این اساس، قبر فضه مورد توجه اولیای خدا و مردم قرار گرفت و اولین زائر قبر او، سید نفیسه، همسر اسحاق، فرزند امام صادق علیه السلام بود که در سال 193 ه ق. به زیارت قبر حضرت زینب علیهاالسلام رفته بود و قبر فضه را نیز زیارت کرد.(134)

روایات و راویان

ستاره فروزان نوبه که نام درخشان خود (فضه) را از رسول خدا گرفت، همنشین و همدم حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام بود. میزان این علاقه و همراهی تا آنجا گسترش یافت که او باب(135) فاطمه زهرا علیهاالسلام شد و به این ترتیب ارتباط بانوان دیگر با فاطمه علیهاالسلام از طریق وی صورت می پذیرفت. مجموعه بانوانی که از حضرت فاطمه علیهاالسلام روایت نقل کرده اند عبارتند از: اسماء بنت عمیس، زینب کبری دختر امام علی علیه السلام سلمی آزاد شده رسول خدا صلی الله علیه و آله ام سلمه هند دختر ابی امیه و همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، ام کلثوم دختر امام علی علیه السلام زینب دختر ابی رافع و فضه نوبیه.(136)
فضه نوبیه با اینکه مدتی طولانی از مکتب رسول خدا صلی الله علیه و آله، حضرت زهرا علیهاالسلام امام حسن، امام حسین و حضرت زینب علیهاالسلام استفاده برد و شاید بخشی از امامت سجاد علیه السلام را نیز درک کرد، ولی در کتب رجالی و روایی از راویان به شما نیامده است. برخی به مقام روایی وی اشاره کرده اند که ابن شهر آشوب و شیخ مفید از آن جمله اند.(137)
علامه شوشتری در کتاب خصائص الحسینیه به مقام محدثه بودن فضه اشاره کرده است و اما برخی از راویان عبارتند از:(138)

1- علی بن ابی طالب علیه السلام:

فضه از زمان ورود به مدینه و حضور در خدمت فاطمه زهرا علیهاالسلام توفیق حضور در محضر امیرمؤمنان علیه السلام را نیز یافت و ارتباط ولایی بین فضه و این خاندان باعث شد خاطراتی از فضه توسط علی علیه السلام برای آیندگان باقی بماند. موضوع تقسیم کار فضه با فاطمه زهرا علیهاالسلام، آوردن هیزم و استجابت دعای فضه نمونه ای از آن روایات است. متن یکی از این روایات بدین صورت است.
روی عن الصادق علیه السلام عن آبائه عن علی علیه السلام قال: ان رسول الله صلی الله علیه و آله اخدم فاطمة ابنته جاریة اسمها فضه النوبیة و کان تشاطرها الحدمة، فعلمها رسول الله صلی الله علیه و آله دعاء تدعوا به فقالت لها فاطمة علیهاالسلام تعجین او تخبزین؟ فقالت: بل اعجن یا سیدتی و احتطب فذهبت و احتطبت و بیدها حزمة واردات حملها فعجزت فدعت بالدعاء الذی علما صلی الله علیه و آله و هو یا واحد لیس کمثله احد تمیت کل احد و تفنی کل احد و انت علی عرشک واحد و لا تأخذه سنة و لا نوم فجاء اعرابی کانه من ازد شنوءة فحمل الحزمة الی باب فاطمه علیهاالسلام(139)
از امام صادق علیه السلام به نقل از علی علیه السلام روایت شده است که: رسول خدا صلی الله علیه و آله برای دخترش فاطمه علیهاالسلام خدمتکاری را استخدام کرد که فضه نوبیه نام داشت و در خدمات با او همکاری می کرد. پیامبر دعایی به وی یاد داد که با آن دعا می کرد.
فاطمه علیهاالسلام از او پرسید: آیا خمیر درست می کنی یا نان می پزی؟ گفت خمیر درست می کنم ای بانوی من و هیزم می آوردم.
او رفت و با دستش هیزم جمع کرد. وقتی خواست بیاورد، نتوانست. پس با آن دعایی که پیامبر یاد داده بود، دعا کرد و آن دعا آن بود ای یگانه ای که کسی مانندش نیست، همه می میرند و فانی می شوند و تو بر عرش خود یگانه ای و چرت و خواب او را نمی گیرد.
پس مردی بادیه نشین که از قبیله ازدشنوء بود آمد و هیزم ها را به خانه فاطمه علیهاالسلام حمل کرد.