فهرست کتاب


فضه همراز زهرا علیهاالسلام

محمد عابدی میانجی‏

راز مقام نیکان

علامه طباطبایی در ذیل این آیات، تفسیری از امام صادق علیه السلام می آورد و نویسد: فی امالی الصدوق باسناده عن الصادق علیه السلام عن ابیه علیهماالسلام فی حدیث: عیناً یشرب بها عباد الله یفجرونها تفجیراً قال فی دار النبی صلی الله علیه و آله یفجر الی دور الانبیاء و المؤمنین یوفون بالنذر یعنی علی و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام و جاریتهم و یخافون یوماً کان شره مستطیراً یقول عابساً کلوحاً...
یوفون بالنذر یعنی علی، فاطمه، حسن، حسین و خادم آنها فضه.(41)
بی گمان و پاداشی که فضه برد و در ردیف ابراز و نیکان جای گرفت، علاوه بر پیروی از اهل بیت علیهم السلام به خاطر (لوجه الله) بودن کارش بود و اینکه می گوید به خاطر شما می بخشم، نیز به دلیل این است که یقین یافته است، همراهی با آنان لوجه الله است.
از این روی فضه نیز شایستگی رسیدن به چنین مقامی را می یابد. علامه مجلسی بعد از نقل پانزده روایت مختلف در مورد شأن نزول این آیات، می نویسد:
بعد از آن که بر اجماع مفسرین و محدثین بر این که این سوره در حق اصحاب کساء نازل شد، پی بردی، هیچ کسی شبهه نیاندازد. زیرا: اینگونه ایثار از غیر ائمه بر نمی آید و نزول این سوره به همراه غذای برای آنها دلیل بر جلال و رفعت و کرامت آنها نزد خدا است و اختصاص آنها به این نیکو داشت به همراه مکارم دیگر سبب می شود، که نسبت دادن این فضل به غیر آنها که هیچ مکارمی ندارند، قبیح باشد...
این تعریض و کنایه علامه مجلسی در حقیقت پاسخی به گروه های منحرف از جمله ناصبی ها است که غیر اهل بیت علیهم السلام را مستحق چنین پاداشی می دانند و اساساً مدنی بودن این سوره را زیر سؤال می برند(42) و گرنه تعریض وی به سهیم نبودن فضه در این پاداش بزرگ نمی تواند صحیح باشد. از جمله خود علامه مجلسی نیز به این دیدگاهها توجه داشته و می نویسد(43):
آنچه که بعضی از ناصبی ها شبهه وارد کرده اند که سوره مکی است، بس چگونه حوادث مدینه را نقل کرده، توسط شیخ امین الدین طبرسی جواب داده شده است و او روایت ابن عباس را نقل کرده که: سوره هایی که در مدینه نازل شد عبارت بودند از: بقره، انفال...هل اتی(44)
بی گمان فضیلت هایی که فضه در سایه تلاش و همگانی با اهل بیت کسب کرد، منحصر در یک یا چند مورد نبود. از این روی ذبیح الله محلاتی در ریاحین الشریعه می نویسد: سی آیه در حق امیرمؤمنان بدون استثنای فضه وارد شده است که از فوائد و علائم متابعت، خلوص و مودت اوست. و آن بر حسب ظاهر صبر و شکیبایی بر گرسنگی در مدت سه روز است که در اطعام قرض نان به مسکین و یتیم و اسیر با موالی خود همراهی می کرد. فضه گرسنه بود، زمانی که اهل بیت گرسنه بودند و تشنه بود، وقتی آنها تشنه بودند. نمی خوابید، وقتی آنها نمی خوابیدند، روزه بود، وقتی روزه بودند...(45)
آنچه برای بانوان ما در عصر حاضر می تواند راهکاری برای دستیابی به قله های معرفت و شرافت معنوی باشد، پی بردن به سر مقاماتی است که بانوانی شایسته چون فضه به آن دست یافته اند. و ما سعی داریم به اجمال آنچه را که از کتب روایی و تفسیری درباره این شایستگی یافته ایم، بازگوییم.
البته این راز چیزی جز همراهی با اهل بیت نیست. ولی باید توجه داشت که این همراهی به معنای تقلید محض و بی دلیل نبود، بلکه همراهی لوجه الله بود و فضه به پاکی راه آنان ایمان داشت. از این روی صادقانه و خاضعانه راه آنان را پی می گرفت و به این ترتیب عمل او مصداق لوجه الله می شد. فضه برای این همگامی چند مرحله را طی کرد که به شرح ذیل است:
وفای به نذر: بشر به هنگام گرفتاری روی به خدا می آورد، اما به محض خلاصی، خدا از یادش می رود. نذر، انسان را به پروردگار توجه می دهد تا گرفتاریش برطرف شود. وفای به عهد و نذر انجام اعمالی است که خدای تعالی به آن دستور داده است و عدم وفا به عهد و نذر به فراموشی سپردن خداست و به این صورت بین دستیابی به شرافت معنوی و وفاء به نذر رابطه ای عمیق وجود دارد.
ترس از روز حساب: مشخصه دیگر ابرار، به فکر حساب و روز جزاء بودن است، چه انسان های نیکوکار نیز نمی توانند به طوری که شایسته خداست، او را عبادت کنند. از این روی همواره نقص و کاستی در اعمال انسان وجود دارد و فضه با آگاهی از این نقیصه و ترس از حساب توانست با میل خود به یاری مستمندان بپردازد.
اطعام نیازمندان: سرکوب خودخواهی و برتری جویی در سایه اطعام به دیگران خصوصاً نیازمندان تحقق می یابد. اطعام به این معنی است که شخص تنها خود را نمی بیند، بلکه دیگران را نیز مستحق یاری می داند و به آنان عشق می ورزد.
رضایت خدا: رضایت اساس اعمال است تا آنجا که اهل بیت هیچ درخواستی از فقیر و اسیر و یتیم ندارند و در هنگام گفتگو نیز تنها با خدا سخن می گویند و از او پاداش می خواهند.
از این رو امام صادق علیه السلام درباره این بخشش به خاطر خدا غذا می دهیم و از شما مزد و تشکری نمی خواهیم.
امام صادق علیه السلام فرمود: به خدا قسم این را نگفتند؛ بلکه با خود چنین گفتند و خدا از باطن آنها خبر داد...(46)

وعده غذای بهشتی

بعد از رویداد بی نظیر (اطعام و ایثار و نزول آیات الهی) موضوع وعده شراب و غذای بهشتی برای این روزه داران ایثارگر از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است، زیرا فضه توفیق می یافت از ثمره کار بزرگ خود در این دنیا، آگاه بشود و خداوند متعال با فرستادن آیات خود، از وفای به نذر و ایثار و اطعام آنان قدردانی می کند و در قبال آن، نوشیدن از جام های آمیخته به کافور و چشمه ای که بندگان خدا از آن می نوشند و هر جا خود بخواهد روان می سازد، را به آنها بشارت می دهد و می فرماید: أن الابرار یشربون من کاس کان مزاجها کافوراً عیناً یشرب بها عبادالله یفجرونه تفجیرا ذکر ثواب و پاداش از لحاظ روانی تأثیر زیادی در رفتار فضه به جا می گذاشت و او را وادار به اصلاح بیش از پیش خود و انفاق افزونتر می کرد؛ اما اینکه چرا ذکر پاداش با جام ها و چشمه هایی آغاز می شود که به کافور آمیخته اند و هر جا ابرار بخواهند، جریان می یابد، باید گفت: چون جام ها و چشمه ها با قوی ترین انگیزه انسانی ارتباط دارند، و ثابت شده است که انگیزه تشنگی و گرسنگی در ساختار آدمی نقش مهمی دارند.(47)

بخش سوم: تا غسل مهتاب