فهرست کتاب


فضه همراز زهرا علیهاالسلام

محمد عابدی میانجی‏

نوبه در بستر تاریخ

فضه در دامنه رشته کوههای سرخ و برافراشته نوبه در شرق آفریقا به دنیا آمد. منطقه نوب، به گفته حموی: شهرهایی وسیع و پهناور در جنوب مصر است و نوبه نام دیگر شهر دمقله است که به ساحل رود نیل منتهی می شود و از آنجا تا اولین مرزهای مصر چهل شب راه است. وی آنگاه به ناحیه ای از دریای تهامه نیز نام نوبه می دهد.(1)
هنگام ظهور اسلام در ابتدای قرن هفتم میلادی، سه قلمرو در منطقه نیل وجود داشت که (نوبده) قلمرو نوبه ای ها، اولین آنها بود. واژه نوبه به رغم محدود بودنش به مردم قسمت های شمالی تر این سرزمین ها، عموماً به حکومت متحد از سه قلمرو اطلاق می شد و حتی ساکنان سرزمین مجاورش در جنوب را هم در بر می گرفت.
با فتح مصر توسط مسلمانان در فاصله سالهای 639-641 یک نیروی نظامی به مرز نوبه آمد، ولی توسط این نیرو بر مصر علیا هنوز ناپایدار بود؛ ولی سرانجام قلمرو نوبه مسیحی از پای درآمد و تسلیم شد.
در سال 969 میلادی، خاندان فاطمیان که در شمال آفریقا و در مخالفت با عباسیان بغداد خلافتی ایجاد کرده بودند، مصر را فتح کردند و آنگاه سلطان نوبه را به دین اسلام دعوت نمودند.(2)

ستارگان نوبه

اطلاعی دقیق از زندگی شخصیت های بزرگ و تاریخی اهل نوبه در دست نیست با این حال نشانه هایی از زنان و مردان وارسته ای می توان یافت که از این دیار سر بر آورده اند و صفحات زرینی را از تاریخ بشریت و اسلام به خود اختصاص داده اند. اطلاعات ما به شخصیت هایی بر می گردد که بعد از فضه نوبیه در این منطقه ظهور کرده اند. از جمله به مادر تکتم، امام رضا علیه السلام و فاطمه معصومه علیهاالسلام می توان اشاره کرد. مادر امام رضا علیه السلام با نام های اروی، نجمه، و سمانه نیز خوانده می شد و نام نجمه برای وی در خانه امام کاظم علیه السلام انتخاب شد. هنگامی که به خانه حضرت راه یافت، معلوم شد که از نظر عقل و هوش از بهترین بانوان است حمیده، مادر موسی بن جعفر علیه السلام می گوید: وقتی نجمه به خانه ما آمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله را در خواب دیدم که به من فرمود: ای حمیده! نجمه را به پسرت موسی ببخش. به زودی بهترین فرد روی زمین از او متولد خواهد شد. من به این دستور عمل کردم و امام رضا علیه السلام به دنیا آمد.(3)
حمیده از این بانوی نوبه ای همواره به خوبی یاد می کرد و به پسرش امام کاظم علیه السلام می گفت: پسرم! تکتم! بانویی است که هرگز بهتر از او را ندیده ام، وی را همسر تو کردم و نیکی در حق او، به تو سفارش می کنم.(4)
او اهل عبادت و مناجات بود.(5) و توفیق یافت مادر هشتمین امام شیعیان(6) و حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام شود. بعد از تولد امام رضا علیه السلام امام کاظم علیه السلام نامش را طاهره کنیه اش را ام البنین و لقبش را شقراء گذاشت.
در مجمع البحرین می خوانیم: امام او را با این عبارت توصیف کرد پدرم فدای پسر نوبیه پاکیزه. زیرا مادرش اهل نوبه بود.(7)
احتمال دارد وی فرزندان دیگری نیز به دنیا آورده باشد که ابراهیم یکی از آنها است.(8)

فضه کیست؟

فضه صورتی گندم گون و نمکین داشت گرم و شیرین سخن می گفت. از چهره ای مهربان، قلبی غمخوار، قریحه ای دلپذیر و ذوقی ظریف برخوردار بود(9) و استعدادهای شگرفی که از خود بروز داد، اصالت نسب او را می نمایاند. فضه اهل نوبه بود. به این دلیل که امام صادق علیه السلام از وی به این لقب نوبیه یاد می کند.(10)
درباره اینکه فضه چگونه به مدینه راه یافت، احتمال هایی وجود دارد؛ از جمله اینکه؛ وی در جنگ به غنیمت گرفته شد. در تحلیل این احتمال، باید گفت: در سال های اول و دوم بعد از هجرت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هر چند جنگ هایی در نقاط دور دست، مانند نوبه و...روی نداد، اما با مخالفان نزدیک مدینه، نبردهایی صورت گرفت که به جنگ با یهودیان یثرب در سال اول و درگیری با کاروان قریش، و جنگ بعد از آن در سال دوم و چندین سریه و غزوه دیگر، می توان اشاره کرد. در این جنگ ها احتمال دارد عده ای اسیر شده باشند و فضه یکی از آنها باشد.
احتمال دوم این است که وی هدیه زمامداران دیگر کشورها است. چه در سال های مختلف پیامبر اسلام نمایندگانی به شهرهای مختلف اعزام می کرد؛ حتی پادشاه روم گاه هدایایی برای پیامبر صلی الله علیه و آله می فرستاد. همچنین رابطه حضرت با پادشاه حبشه نیز که زمانی مهاجران را در کشور خود جای داده بود، مناسب بود؛ البته این نکته را باید افزود در همین دوران کنیزان دیگری نیز از اهل نوبه در مدینه حضور داشتند، از جمله عایشه و حطب و..که هر یک کنیزی از نوبه ای ها در اختیار داشتند.(11)
مطالعه منابع تاریخی نیز گویای همین امر است که تجارب برده از نوبه، حتی به صورت سازمان یافته نیز صورت می گرفت.(12) البته امکان دارد این کنیزها از نوبه و سرزمینهای اطراف توسط تاجران برده جمع آوری و به مناطق داخلی یا نزدیک حجاز آورده شده و آنگاه در جنگ های بین مسلمانان با یهودیان یا مشرکان به دست مسلمانان افتاده باشند.