داستان های ما جلد اول

علی دوانی

نامه رسان رشید

بعد از سانحه جنگ جمل که در نزدیکی شهر بصره میان سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام و آشوبگران داخلی به وقوع پیوست، و طی آن طلحه و زبیر آتش افروزان آن جنگ کشته شدند و سرانجام با پیروزی کامل امیرالمؤمنین علی علیه السلام پایان یافت، معاویه حکمران شامات که با روی کار آمدن آن حضرت سر به شورش و نافرمانی برداشته بود و دم از استقلال و برابری با امیرالمؤمنین می زد، نامه زیر را برای آن حضرت نوشت و به کوفه فرستاد.
ای پسر ابوطالب! راهی در پیش گرفته ای که به زیان تو است، آنچه را برایت سودمند بود ترک گفتی و برخلاف کتاب خدا و سنت پیغمبر رفتار نمودی! تا آنجا که با صحابه پیغمبر طلحه و زبیر جنان کردی. به خدا قسم تیر آتشینی به سویت رها کنم که نه آب آنرا فرو نشاند و نه باد بر طرف سازد! چون آن تیر رها شود به هدف اصابت کند و چون در هدف جای گیرد به خوبی کارگر شود و چون کارگر شود، شعله ور گردد. فریفته لشکرهای خود مباش، و آماده جنگ شو، که من با سپاهی به ملاقات تو خواهم آمد که تاب دیدار آنرا نداشته باشی.
چون نامه به حضرت امیر رسید، پاسخ آنرا بدین گونه نوشت: این نامه ایست از بنده خدا علی بن ابیطالب برادر خوانده پیامبر، و پسر عم، و جانشین، و غسل دهنده، و کفن کننده او، و ادا کننده قرض وی، و داماد، و پدر فرزندانش حسن و حسین، که برای معاویه پسر ابوسفیان فرستاده می شود...
ای معاویه! من همانم که در جنگ بدر (نخستین جنگ اسلام و کفر) خویشان بت پرست تو را از دم شمشیر گذراندم و به دیار عدم فرستادم، و پدر و عموی مادرت (عتبه و شیبه) و دائیت ولید بن عتبة و برادرت حنظله را به قتل رساندم. هنوز شمشیری که آنها را به وسیله آن نابود ساختم، در دست من است. من امروز هم مانند روزی که پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم آنرا به دست من داد، قویدل و نیرومند و با یاری خداوند پیروزم.
به خدا قسم من مانند شما هیچگاه بت نپرستیدم، و چیزی را از اسلام، و کسی را از پیغمبر خدا محمد صلی الله علیه و آله وسلم برتر نداشتم، و شمشیری جز آنکه پیغمبر به من داد، انتخاب نکردم. پس خوب بیندیش و هر چه می خواهی بکن! من به خوبی می دانم که شیطان بر تو چیره گشته و دستخوش نادانی و سرکشی شده ای. درود بر آنکس که از حقیقت پیروی کند و در اندیشه عواقب وخیم فردا باشد!
سپس حضرت نامه را مهر فرمود و به یکی از یاران خود بنام طرماح بن عدی تسلیم نمود که رهسپار شود و شخصاً آنرا به دست معاویه بدهد. طرماح مردی قوی هیکل و بلند بالا و سخنور بود، و از یاران فداکار مولای متقیان علیه السلام به شمار می آمد.
طرماح از حضور امیرالمؤمنین علیه السلام رخصت طلبید، آنگاه سوار شتر خود شد و راه شام را در پیش گرفت. وقتی وارد شام شد یکراست به ملاقات معاویه رفت.
دربان از وی پرسید: کیستی و از کجائی و کرا می خواهی؟
طرماح گفت: در مرتبه اول با یاران نزدیک معاویه عمروعاص و ابوهریره و ابوالاعور اسلمی و مروان حکم، کار دارم و سپس با خود معاویه.
دربان گفت: اینان در باب الخضراء می باشند. طرماح برای دیدار آنها به باب الخضراء رفت. چون نامبردگان طرماح را با آن هیکل درشت و اندام بلند مشاهده کردند با خود گفتند: خوب است که این مرد را بخواهیم و لحظه ای را با وی به گفتگو و مزاح و تفریح بگذرانیم.
موقعی که طرماح نزدیک آنها رسید، پرسیدند: ای اعرابی! آیا از آسمانها خبر داری که به اطلاع ما برسانی؟ طرماح گفت: آری! بی خبر نیستم! خداوند در سما، و ملک الموت در هوا، و امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب در فقاست! پس ای مردم بدبخت منتظر بلائی باشید که هم اکنون بر سرتان فرود می آید
پرسیدند: از کجا می آیی؟ گفت: از نزد آزاد مردی پاک و پاکیزه و نیکو خصال و با ایمان می آیم. گفتند: با کی کار داری؟ گفت: می خواهم این بد گوهری که شما او را پیشوای خود می دانید ملاقات کنم!
حضار دانستند که وی فرستاده امیر مؤمنان است. از این رو گفتند: ای اعرابی! امیر ما معاویه در این ساعت با اطرافیان خود سرگرم مشورت در امور مملکت است، و امروز نمی توانی به حضور او باریابی. طرماح گفت: خاک بر سر او کنند، او را با رسیدگی به امور مسلمین چکار؟
ناچار نامه ای به معاویه نوشتند که قاصدی سخنور و حاضر جواب و رشید از کوفه آمده، و از طرف علی بن ابیطالب حامل نامه ای برای تو است، به هوش باش که در جواب او چه خواهی گفت!
سپس از طرماح خواستند که از شتر فرود آید و نزد آنها بماند تا از طرف معاویه جواب برسد. چون نامه آنها به معاویه رسید و از موضوع مطلع گردید، فرزندش یزید را خواست و دستور داد مجلسی بیاراید و آنچه لازمه شوکت و حشمت دربار یک سلطان مقتدر است فراهم سازد.
یزید بن معاویه مردی زشت رو و بدمنظر بود، صدائی گوش خراش داشت و روی بینی و چهره اش علامت زخمی بر جا مانده بود. چون مجلس آراسته شد طرماح را بار دادند تا به مجالس درآید. وقتی به در کاخ رسید و دید که تمام کارکنان کاخ لباس سیاه به تن کرده اند گفت اینها کیستند که مثل موکلین جهنم در تنگنای راه دوزخ ایستاده اند؟ و چون چشمش به یزید افتاد گوئی او را شناخت، به همین جهت گفت: این تیره بخت گردن کلفت بینی بریده کیست؟
کارکنان کاخ گفتند: ای اعرابی! ساکت باش! این یزید شاهزاده ماست. طرماح گفت: یزید کیست؟ خداوند روزی او را زیاد نگرداند و امید او را از همه جا قطع کند! ای وای که او و پدرش روزی مطرود اسلام بودند، ولی امروز بر تخت خلافت اسلامی نشسته اند
یزید از شنیدن این سخنان به قدری خشمناک شد که خواست او را به قتل رساند، ولی چون از پدرش اجازه نداشت خشم خود را فرو برد و گفت: ای اعرابی! حاجت خود را بخواه که امیرالمؤمنین معاویه! به من دستور داده حاجت تو را برآورم. گفت حاجت من آنست که پدرت معاویه از منصب خود دست بردارد و خلافت مسلمین را به کسی که شایسته آنست واگذارد.
یزید گفت: این حرفها فایده ندارد حاجت خود را بگو، طرماح گفت: حاجت من اینست که معاویه را ملاقات کنم و پیام امیرالمؤمنین علی علیه السلام را به او برسانم. سرانجام ناگزیر او را به مجلس معاویه آوردند. طرماح با کفش وارد مجلس شد و دم در نشست! گفتند: کفشت را از پا در آور. گفت: مگر اینجا وادی ایمن و سرزمین مقدس طور سینا است که باید مانند حضرت موسی کفش از پای در آورم؟!
سپس چون معاویه را دید گفت: ای پادشاه گناهکار سلام! عمروعاص مشاور معاویه گفت: ای اعرابی! چرا معاویه را پادشاه بزه کار خواندی و امیرالمؤمنین! نگفتی؟ گفت: مادرت به عزایت نشیند! مؤمنین ما هستیم، چه کسی او را امیر ما نموده است؟ در این موقع معاویه با خونسردی مخصوص به خود گفت: ای اعرابی! چه پیامی برای من آورده ای؟
طرماح گفت: نامه مختومی از طرف امام معصومی آورده ام. معاویه گفت: آنرا به من بده. طرماح گفت: نمی خواهم قدم روی فرشهای تو بگذارم! معاویه گفت به وزیر من عمروعاص بده تا به من بدهد طرماح گفت: نه! نه! نمی دهم، زیرا وزیر پادشاه ظالم، خائن است! معاویه گفت: به فرزندم یزید تسلیم کن تا به من برساند طرماح گفت: ما که از شیطان خشنود نیستیم، چگونه می توانیم به فرزندش دلخوش باشیم؟!
معاویه گفت: غلام خاص من پهلوی تو ایستاده است، نامه را به او بده تا به من برساند طرماح گفت: این غلام را با پول حرام خریده ای و به کار حرام گماشته ای، به او هم نمی دهم. معاویه حیران شد و گفت: پس چگونه باید این نامه به دست من برسد؟ طرماح گفت: باید از جای برخیزی و بدون رنجش با دست خود آن را از من بگیری! زیرا این نامه مردی کریم و آقائی دانا و بردبار است که نسبت به مؤمنین رئوف و مهربان می باشد.
معاویه ناچار از جای برخاست و نامه را از وی گرفت و آنرا گشود و خواند. آنگاه طرماح را مخاطب ساخت و گفت: خوب! علی را در چه حالی وداع نمودی؟ گفت در حالی که مانند شب چهارده بود و یارانش همچون ستارگان فروزان پیرامنش را گرفته بودند. یارانی که هر گاه آنها را به کاری فرمان دهد، بر یکدیگر پیشی گیرند، و چون از چیزی بر حذر دارد، همگی دوری کنند.
ای معاویه! علی مردی دلاور، و سروری برومند است، با هر سپاهی که روبرو شود، آنرا در هم شکند و طومار زندگی آنها را درهم پیچد، و با هر دلیری که مواجه گردد، به خاک هلاک افکند و به دیار نیستی فرستد، و اگر دشمنی را ببیند، طعمه شمشیر آبدار خویش سازد.
معاویه گفت: حسن و حسین فرزندان علی چگونه اند؟ طرماح گفت: آنها دو جوان پاکیزه و پاک سرشت، سالم و نیکو خصال، و دو آقای پرهیزکار دانا و خردمند هستند که سعی در اصلاح امور دنیا و آخرت مسلمین دارند.
معاویه سر به زیر انداخت و لحظه ای به فکر فرو رفت، سپس سر برداشت و گفت ای اعرابی! راستی تو مرد سخنوری هستی؟! طرماح گفت ای معاویه! اگر به حضور امیرالمؤمنین علی علیه السلام شرفیاب شوی، سخنوران بهتر از من زیاد خواهی دید. مردانی می بینی که آثار سجود در پیشانی آنها نمایان است. در عین حال همین که آتش جنگ شعله ور شود، خود را در آتش می اندازند و بسیار قویدل می باشند. شبها تا صبح نماز می گزارند و روزه می دارند، و هیچگاه در راه خدا مورد ملامت قرار نمی گیرند. ای معاویه اگر آنها را ببینی، در گرداب هلاکت فرو روی و راه نجات نیابی.
در این هنگام عمروعاص آهسته به معاویه گفت: اگر این مرد سخنور را مورد نوازش و بخشش قرار دهی؛ بلند نظری تو را به بهترین وجهی خواهد ستود. معاویه گفت: ای اعرابی! اگر چیزی به تو بدهم قبول می کنی؟ طرماح گفت: من که می خواهم جانت را از کالبدت بیرون آورم، چرا عطایت را نگیرم! معاویه دستور داد ده هزار درهم به او بدهند، سپس گفت اگر کم است بگو تا بیشتر بدهم؟ طرماح گفت: دستور بده بیشتر بدهند، زیرا تو که از مال پدرت نمی دهی!
معاویه دستور داد ده هزار درهم دیگر بر آن افزودند. طرماح گفت: ای معاویه امر کن آنرا به سی هزار درهم افزایش دهند، تا اینکه تاق شود، زیرا خداوند تک و تنهاست، و تک را دوست می دارد!
معاویه دستور داد چنین کنند، ولی هر چه طرماح انتظار کشید و به اطراف نگاه کرد از درهم ها خبری نشد، از این رو گفت: ای پادشاه! با این مقامی که داری می خواهی مرا مسخره کنی؟ معاویه پرسید چطور؟ گفت: برای اینکه دستور دادی عطائی به من بدهند که نه تو آنرا می بینی و نه من! گوئی بادی بود که از فراز کوهی وزید!
به دستور معاویه عطای او را حاضر کردند و به وی تسلیم نمودند. عمروعاص گفت: ای اعرابی جایزه امیرالمؤمنین را چگونه می بینی؟ طرماح گفت: این مال مسلمانان است و مربوط به معاویه نیست، و از خزینه الهی است که نصیب یکی از بندگانش شده است!
در این هنگام معاویه رو کرد به اطرافیان خود و گفت: این مرد دنیا را در نظر من تاریک ساخت. سپس کاتب طلبید و جواب حضرت امیر علیه السلام را بدین گونه نوشت: ای علی! لشکری از شام به جنگ تو خواهم فرستاد که ابتدای آن کوفه و انتهایش ساحل دریا باشد! و هزار شتر با این لشکر می فرستم که بار آنها ارزن باشد و به عدد هر ارزنی هزار مرد جنگجو باشد!
طرماح گفت: ای معاویه! علی را به جنگ تهدید می کنی، و مرغابی را از آب می ترسانی؟ به خدا قسم امیرالمؤمنین علیه السلام خروس بزرگی دارد که تمام این ارزنها را به آسانی از روی زمین می چیند و در چینه دان خود انباشته می کند! معاویه گفت: راست می گوید: او مالک اشتر است!
سرانجام طرماح جواب نامه را گرفت و پولها را بار کرد و به جانب کوفه شتافت. بعد از رفتن او معاویه به اطرافیان خود گفت: به خدا اگر من آنچه دارم به شما بدهم، ده یک خدمتی را که این مرد به علی نمود، نسبت به من انجام نخواهید داد.
عمروعاص گفت: آری! اگر آن فضیلت و نسبتی که علی با پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم دارد، تو هم می داشتی، ما به مراتب بیش از این عرب برای تو فداکاری می نمودیم! معاویة از این سخن خشمگین شد و گفت: خدا دهنت را بشکند و لبهایت را پاره کند! به خدا این حرف تو برای من گرانتر از سخنان آن عرب بیابانی است و شنیدن آن دنیا را بر من تنگ ساخت!(42)

در راه صفین

حکومت عادله امیر مؤمنان علیه السلام برای مردم دنیاپرست و مادی طاقت فرسا بود.
به گواهی تاریخ اسلام در مدت کوتاهی که به اصرار مردم علی علیه السلام حکومت را بدست گرفت، بسیاری از مسلمان نماها که طی 24 سال بعد از پیغمبر عوض شده بودند و دنیا را بر دین ترجیح می دادند، تاب عدالتخواهی مولای متقیان علی علیه السلام را نیاوردند.
این عده دسته دسته از پیرامون حضرتش پراکنده شدند یا مشمول تصفیه گردیدند و در شام به معاویه پیوستند یا در نقاط دیگر تحت حمایت او قرار گرفتند.
مردی از متنفذان قبیله معروف بنی اسد به نام سماک بن مخرمه اسدی یکی از این افراد بود که به واسطه سوء باطن با صد نفر از مردان قبیله خود، کوفه، مرکز حکومت امیرالمؤمنین را ترک گفت و خود را تحت الحمایه معاویة بن ابی سفیان، حکمران شامات قرار داد.
سماک بن مخرمه پس از مکاتبه با معاویه اجازه یافت که در رقه شهر مرزی سوریه در ساحل فرات واقع در مرز شمالی عراق سکونت گزیند. متعاقب آن هفتصد نفر دیگر از بنی اسد از کوفه گریختند و در رقه به سماک و نفرات وی پیوستند.
این عده که از دشمنان امیرالمؤمنین و طرفدار عثمان خلیفه سوم بودند، همین که متوجه شدند امیر مؤمنان در راه خود به صفین به شهر آنها رسیده است، به درون شهر پناه بردند و در به روی علی علیه السلام و سپاهیان او بستند!
حضرت از مردم رقه خواست پلی بر روی فرات ببندند تا سپاهیان او عبور کنند و در آن سو به جلوداری معاویه بروند.
ولی اهالی شهر که عده ای مسیحی و بقیه طرفدار عثمان بودند و همگی از معاویه پیروی می نمودند، از تقاضای حضرت سر باز زدند!
آنها کشتی ها را در اختیار خود گرفتند و به نقطه ای بردند که سربازان حضرت نتوانند از آنها برای عبور خود یا بستن پل استفاده کنند.
علی علیه السلام نیز آنها را رها کرد و تصمیم گرفت خود از پل بلیخ واقع در بیرون رقه بگذرد.
حضرت مالک اشتر سردار خود را در آنجا باقی گذاشت تا به کار سپاه رسیدگی کند. مالک خطاب به سران رقه که در شهر متحصن شده بودند و در برجها دیده می شدند، گفت: ای مردم رقه! به خدا قسم اگر امیرالمؤمنین رفت و شما پلی برای عبور سپاهیان او در این نقطه بنا نگردید تا حضرت از آن بگذرد، پاسخ شما را با شمشیر خواهم داد. جنگجویانتان را به قتل می رسانم و شهرتان را ویران کرده اموالتان را مصادره می کنم.
سران رقه با شنیدن این سخن به گفتگو پرداختند و گفتند مالک حتماً به سوگند خود عمل می کند. علی هم او را به همین منظور در اینجا باقی گذاشته است.
سپس به مالک پیغام دادند که آماده اند پل را بسازند. وقتی اهالی برای ساختن پل گرد آمدند مالک فرستاد امیرالمؤمنین را خبر کردند و حضرت نیز آمد.
پس از آنکه مردم رقه پل را ساختند، علی علیه السلام نخست اثاث و وسائل سنگین سپاه یکصد هزار نفری خود را به آن سوی فرات منتقل ساخت، سپس سربازان را عبور داد و خود نیز از آن گذشت.
حضرت دستور داد مالک به سه هزار سرباز در آنجا توقف کند تا همه نفرات از پل بگذرند و خود نیز آخرین فردی باشد که از پل می گذرد.
بدین گونه با تهدید مالک اشتر، سردار رشید و فداکار، مردم کینه توز رقه پل را بستند و سپاهیان مولای متقیان به سلامت از آن گذشتند و به جلوداری معاویه در سرزمین صفین رفتند.
هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام به شهر رقه رسید و ملاحظه فرمود اهالی شهر دروازه ها را به روی حضرت بسته اند، در موضعی به نام بلیخ فرود آمد.
راهبی که در آنجا در صومعه خود می زیست، وقتی از چگونگی لشکرکشی امیرالمؤمنین و مقام و موقعیت حضرت باخبر شد، از صومعه به زیر آمد و به آن رهبر شایسته گفت:
مکتوبی نزد ماست که از پدران خود به ارث برده ایم. این مکتوب را شاگردان حضرت عیسی بن مریم نوشته اند.
اجازه می خواهم آنرا به اطلاع شما برسانم. حضرت فرمود: بخوان! راهب مکتوب را بدین گونه قرائت نمود:
بنام خداوند بخشنده مهربان. خدائی که در گذشته فرمان داد و کتابها نازل کرده، در میان مردمی بی سواد پیغمبری بر می انگیزد که برایشان کتاب و حکمت بیاموزد، و آنها را به راه خداوند راهنمایی کند.
نه درشتخوی و سنگدل است، و نه در بازار با صدای بلند سخن می گوید، و نه بد را به بدی پاداش می دهد، دشمن را می بخشد و از خطای وی در می گذرد.
پیروان او سپاسگزارانی هستند که خدا را در نقاط مرتفع و بلندی ها و پستی ها سپاس می گویند. زبان ایشان به بزرگداشت خداوند و یگانگی و پاکی او گویاست، و خداوند او را بر دشمنانش پیروز می گرداند.
وقتی خداوند او را از این جهان برد، امت وی دست به اختلاف می زنند، آنگاه مدتی وحدت خود را حفظ می کنند. سپس بار دیگر دچار اختلاف می شوند، و از آن پس مردی شایسته از امت او از کنار شط می گذرد که مردم را به کار نیک امر می کند، و از امور ناشایست بر حذر می دارد، مطابق حق و عدالت حکم می کند، و در صدور حکم رشوه نمی گیرد.
دنیا در نظر او از خاکستری که دستخوش باد شده، پست تر است. هیچگاه از یاد خداوند غافل نیست. هر کس از مردم این نقاط، آن پیغمبر را ملاقات کند و به او ایمان بیاورد، پاداش وی خوشنودی من و بهشت است، و هر کس آن بنده شایسته را ملاقات نمود، باید به یاری وی برخیزد، چون کشته شدن در رکاب او شهادت است.
سپس راهب گفت: من در خدمت شما خواهم بود و از شما جدا نمی شوم تا هر سرنوشتی داشتید من نیز در آن شریک باشم
امیرالمؤمنین گریست و فرمود: خدا را شکر می کنم که در نزد او فراموش نشده بودم، او را حمد می کنم که مرا در کتابهای برگزیدگانش یاد کرده است!
راهب با امیرالمؤمنین همراه شد. چنان مورد تفقد آن حضرت قرار گرفت که نهار و شام را با وی صرف می کرد.
راهب در جنگ صفین کشته شد. هنگامی که سربازان عراق خواستند کشته شدگان خود را دفن کنند، علی علیه السلام فرمود: بگردید راهب را پیدا کنید. وقتی کشته او را پیدا کردند، امیرالمؤمنین بر وی نماز گزارد و به خاک سپرد.
سپس فرمود: این مرد از ما خاندان پیامبر است! و پی در پی برای شادی روح او آمرزش خواست(43).

بگذارید آب بردارند!

صفین منطقه ای در ساحل شمالی نهر فرات واقع در خاک سوریه نزدیک قنسرین است.
در این موضع، به سال 38 ه جنگی میان قوای معاویه و نیروهای امیرمؤمنان علیه السلام به وقوع پیوست، که یکی از مهمترین پیکارهای تاریخ به شمار می رود.
در جنگ صفین یکصد و بیست هزار سرباز که معاویة بن ابی سفیان حکمران دمشق از قلمرو خود یعنی سوریه و اردن و لبنان و فلسطین و جزیره قبرس گرد آورده بود، با یکصد هزار سپاهی که امیرالمؤمنین علیه السلام از عراق و حجاز و یمن بسیج نموده بود با هم مصاف دادند(44).
این بزرگترین لشکرکشی تاریخ اسلام تا آن موقع بود که بواسطه سرکشی معاویه حاکم شام و تجزیه شامات از حکومت مرکزی امیر مؤمنان انجام گرفت.
همینکه امیرالمؤمنین از فرات گذشت و قدم به خاک سوریه گذاشت دو نفر از افسران خود به نامهای زیاد بن نضر و شریح بن هانی را با دوازده هزار نفر به جلوداری معاویه گسیل داشت.
آنها در میان راه به پیشقراولان معاویه به سرکردگی افسر معروف ابوالاعور اسلمی برخورد نمودند، و از وی خواستند به جبهه امیرالمؤمنین به پیوندد، ولی او دعوت آنها را رد کرد.
فرماندهان علی علیه السلام از حضرت کسب تکلیف نمودند.
امیرالمؤمنین علیه السلام مالک اشتر را مأمور ساخت که به سرعت با قسمتی از سپاه به کمک پیشقراولان عراق بشتابد و خود فرماندهی ایشان را به عهده گیرد.
امام علیه السلام به مالک فرمان داد آغاز به جنگ نکند بلکه تا سرحد امکان، اتمام حجت نماید و آنها را نصیحت کند تا راه هر گونه عذری به روی آنها بسته شود.
آنگاه فرمود باید دو فرمانده یاد شده یکی زیاد بن نضر و دیگری شریح بن هانی تحت فرماندهی وی قرار گیرند، جداگانه نیز فرمانی به وسیله قاصد برای آنها فرستاد و مستقیماً ایشان را مأمور ساخت تا از مالک اشتر اطاعت نمایند. مالک دستور فرمانده عالی خود را به کار بست و در رأس قوای خود در برابر نیروهای شام به سرکردگی ابوالاعور اسلمی قرار گرفت.
اوائل شب ابوالاعور ناگهان بر آنها حمله برد و به دنبال آن پیکار سختی در گرفت. سوارکاران با پیاده ها و پیادگان با سواره ها سه روز با هم جنگیدند چندین نفر از جنگجویان شام و افسران ایشان به قتل رسید.
در آن گیر و دار مالک اشتر فریاد می زد وای بر شما ابوالاعور را به من نشان دهید، ولی ابوالاعور از روبرو شدن با مالک وحشت داشت به همین جهت از مبارزه با وی خودداری کرد و با بقیه سپاهش عقب نشست.
مالک، ابوالاعور را تعقیب کرد ولی در صفین متوجه شد که او ساحل فرات را در اشغال دارد.
مالک در حالیکه چهار هزار نفر از دلاوران سپاه خود را تحت فرمان داشت، با یک حمله مردانه ابوالاعور و سربازان او را از بستر فرات متفرق ساخت، ولی چون در همان هنگام سپاهیان اصلی معاویه سر رسیدند، فرات را رها نمود و به علی علیه السلام پیوست.
معاویه با سپاه انبوه خود نقاط حساس سوق الجیشی و مرتفعات صفین را اشغال نمود و در آنجا فرود آمد.
همان روز دستور داد ابوالاعور تا زود است سواحل فرات را اشغال کند و آب را به روی سربازان امیرالمؤمنین ببندد!
به دنبال این فرمان سپاهیان شام به سرکردگی ابوالاعور سواره و پیاده مانند مور و ملخ زره پوشان و نیزه به دست در حالی که کلاه خود به سر داشتند و تیراندازان را در صف مقدم قرار داده بودند، مجدداً ساحل فرات را اشغال نموده، و میان آب و سپاهیان علی علیه السلام فاصله انداختند.
در همین اوقات سپاهیان علی علیه السلام به صفین رسیدند و نقطه ای را برای فرود آمدن انتخاب کردند و آنجا را لشکرگاه ساختند.
هماندم عده ای از جنگ آوران سپاه حضرت در حالیکه سوار بودند در برابر جبهه معاویه قرار گرفتند، تا ایشان را هدف تیرهای مرگبار خود قرار دهند.
ولی امیرالمؤمنین علیه السلام آنها را از این کار برحذر داشت و فرمود شما جنگ را آغاز نکنید.
وقتی ذخیره آب سربازان عراق به پایان رسید، و در مضیقه بی آبی قرار گرفتند، عده ای از سربازان جوان برای آوردن آب روانه فرات شدند، ولی شامیان راه بر آنها بستند.
آنها نیز برگشتند و موضوع را به امیرالمؤمنین علیه السلام گزارش دادند.
حضرت صعصة بن صوهان یکی از افسران بزرگ خود را که از سخنوران نامی نیز بود فرا خواند و فرمود: برو معاویه را ملاقات کن و به وی بگو ما تازه از راه رسیده ایم و نمی خواهیم قبل از گفتگوی با شما اقدام به جنگ کنیم.
ولی مثل این که طوری جبهه گرفته ای که می خواهی به نبرد مبادرت ورزی؟
دستور بده سربازانت بستر فرات را بگشایند تا ما دسترسی به آب پیدا کنیم.
ما می خواهیم تو را به صلح و ترک جنگ دعوت نمائیم و پس از مذاکرات رأی خود را اظهار کنیم، تا معلوم شود که شما و ما به چه منظوری به اینجا آمده ایم.
اگر مایل به جنگ باشی و بخواهی مردم را وارد نبرد نمائی تا معلوم شود که هر کس دسترسی به آب دارد پیروز است، ما نیز آماده ایم.
صعصعه پیام حضرت را به معاویه ابلاغ نمود. معاویه از مشاورانش پرسید: به نظر شما چه باید کرد؟
ولید بن عقبه برادر مادری عثمان که خداوند در قرآن او را فاسق نامیده است گفت: همانطور که اینان آب را به روی عثمان بستند، تو نیز آب را به روی ایشان ببند تا از تشنگی بمیرند(45).
ولی عمروعاص سیاستمدار معروف و مشاور مخصوص معاویه به وی توصیه کرد مانع آب از سپاهیان علی علیه السلام نشود و گفت: آنها هرگز تشنه نخواهند ماند که تو سیراب باشی!
عبدالله بن ابی سرح برادر شیری عثمان در تأیید نظر ولید بن عقبه گفت بهر قیمت هست نگذارید آنها دسترسی به آب پیدا کنند، امیدوارم خداوند در سرای دیگر آب به آنها ندهد.
صعصعة بن صوهان سفیر امیرالمؤمنین گفت: خداوند در سرای دیگر تبهکاران شرابخوار را محروم می سازد. ای عبدالله حق داری، چون علی علیه السلام تو و این فاسق (ولید) را به جرم شرابخواری تازیانه زده است. پس اگر کینه حضرت را به دل بگیری بی جهت نیست!
حضار مجلس صعصعه را به باد دشنام گرفتند و تهدیدش کردند، ولی معاویه گفت کاری به او نداشته باشید، چون سفیر است.
سربازان علی علیه السلام یک شبانه روز بدون آب به سر بردند. سرانجام مردی از اهل شام به نام (سلیل بن عمرو) خطاب به معاویه این اشعار را سرود:
- ای معاویه آنچه امروز سلیل می گوید بشنو،
گفته من بعدها تأویل خواهد شد.
- آب را از یاران علی دریغ بدار،
و نگذار آنها به آب برسند تا با خواری بمیرند.
- و بگذار آنها با تشنگی بقتل رسند،
چنانکه (عثمان) را کشتند و قصاص هم کاری خوبی است
- پس آب را از آنها منع کنید،
که با تشنگی از پای در خواهند آمد
معاویه به سلیل گفت: نظر من نیز همین است که تو گفتی نه آنچه عمروعاص می گوید. عمروعاص گفت: ای معاویه! بگذار سربازان علی آب بردارند. علی کسی نیست که تشنه بماند و تو سیرآب باشی!
می دانی که علی پهلوان دلاوری است. جنگاوران عراق و حجاز نیز با وی هستند، و من و تو شنیده ایم که او می گفت: اگر من چهل مرد مبارز می داشتم، نمی گذاشتم خانه ام را اشغال کنند و حقم را غصب نمایند.
در این هنگام اهل شام از اینکه ساحل فرات را محاصره کرده اند، و سپاهیان عراق در مضیقه بی آبی قرار دارند، فوق العاده خوشحال بودند. معاویه به آنها گفت: ای مردم شام! بخدا این آغاز پیروزی است.
خدا مرا و پدرم ابوسفیان را سیراب نگرداند اگر بگذاریم سپاه علی یک قطره آب بنوشند تا همگی هلاک شوند. اهل شام نیز سخت مسرور گشتند.
در این موقع یک مرد پرهیزکار شامی به نام معری بن اقبل که اصلاً یمنی بود از قبیله همدان(46) بود و با عمروعاص سابقه دوستی داشت برخاست و گفت: ای معاویه! شما چون زودتر به اینجا رسیدید توانستید فرات را اشغال کرده و آب را به روی آنها ببندید، ولی بخدا قسم اگر بر شما سبقت گرفته بودند و فرات را در اختیار داشتند، اجازه می دادند آب بردارید. آیا منظور عمده شما اینست که آب فرات را بر سپاهیان علی ببندید؟
فکر نمی کنید اگر آنها فرصت یافتند شما را به همین سرنوشت دچار سازند؟!
در میان سپاهیان ایشان افراد ضعیف و مزدور و بی گناه نیز وجود دارند.
چرا آب به روی آنها می بندید؟ بخدا این اولین ظلمی است که مرتکب می شوید.
تو با این کار افراد ترسو را تشجیع و عناصر مردد را مصمم و کسانی را که میل ندارند با تو بجنگند بر دوش خود سوار می کنی! معاویه از سخنان این مرد پارسا سخت برآشفت و جواب او را به درشتی داد و عمروعاص هم او را مورد عتاب قرار داد. مرد همدانی نیز اشعاری به این مضمون گفت و شب هنگام به امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست.
- درد معاویه و عمروعاص را چیزی درمان نمی کند،
مگر سرزنش که عقل را حیران می کند.
- و ضربتی مهلک و کوبنده ای بر آنها،
هنگامی که خونها بهم در آمیزد.
- لازم نیست من تا ابد تابع پسر هند باشم.
دیگر نه سرزنش به درد او می خورد و نه محبت اثر دارد.
- هر چه من عمرو و همفکرانش بگویم پوچ است،
ای پسر هند! پرده بالا رفته و دیگر چیزی پوشیده نیست.
- آیا فرات را به روی مردانی می بندی،
که نیزه های جگرسوز در دست و شمشیرهای آهنین حمایل دارند؟
- به این امید نشسته ای که علی در مجاورت شما، بدون آب بماند ولی احزاب شام سیراب باشند؟!
در این هنگام یکی از سربازان عراق جلو آمد و در حالیکه بقیه سپاهیان را مخاطب ساخته بود اشعاری به این مضمون سرود:
- آیا نشسته اید که اهل شام آب را به روی ما ببندند،
با اینکه نیزه ها و سپرها در دست داریم؟
- با اینکه نیزه به دست و سوار اسب هستیم،
و زره پوشیده و شمشیرها آویخته ایم.
- و با اینکه در میان ما علی نیرومند هست،
که هیچگاه از هجوم لشکرها بیم نداشته است
- ما همانها هستیم که دمار از روزگار،
طلحه و زبیر در جنگ جمل در آوردیم.
- پس نه دیروز از پهلوانان ترسیدیم،
و نه امروز بیمی به دل راه می دهیم.
- نه عراق و نه حجاز روزی جز امروز،
ندارند، پس هدف را سخت در هم بکوبید.
شب دوم فرا رسید و سپاهیان علی علیه السلام همچنان تشنه و بی آب بودند حضرت نیز از تشنگی افراد سپاهش سخت در خشم بود.
در این موقع اشعث بن قیس از افسران قدیمی به حضور امیرالمؤمنین رسید و گفت: با اینکه تو در میان ما هستی و شمشیرها در دست داریم، باید آنها آب را از ما دریغ بدارند؟
اجازه بده که به آنها حمله ببریم و تا آنها را عقب نرانیم باز نگردیم.
مالک اشتر را هم مأمور کن که با نفرات خود ما را زیر نظر بگیرد و در لحظه عمل یورش ببرد.
حضرت فرمود: آماده شوید. تا اینجا دیگر به آنها فرصت نمی دهیم. آنها می خواهند با این کار شما را به جنگ بکشد، یا از تشنگی از پا در آیید و با خواری شکست بخورید، یا اینکه به جای آب شمشیرها را از خون آنها سیراب کنید.
با عزمی راسخ حمله کنید که مرگ شرافتمندانه بهتر از زندگی با ننگ و ذلت است.
معاویه عده ای گمراه و نادان را با خود آورده و حقیقت را از ایشان کتمان داشته تا آنها را به دست مرگ بسپارد و خود کامروا باشد. با صدور این فرمان، اشعث قیس در میان سپاه بانگ زد و گفت:
هر کس آب یا مرگ می خواهد اول صبح را آماده سازد که من آهنگ فرات دارم. (47)
مالک اشتر خم با سواران خود آمد و در نقطه ای که امیرالمؤمنین تعیین فرموده بود قرار گرفت.
در این هنگام اشعث قیس فریاد زد: ای ابوالاعور! کنار برو تا آب برداریم و گرنه جواب شما را با شمشیر خواهیم داد.
ابوالاعور گفت: به خدا ما دست بردار نیستیم تا شمشیرها به کار افتد و معلوم شود کدام گروه بر جای می ماند!
درست در همین هنگام مالک اشتر با رزمندگان دلیر و نفرات تحت فرماندهی خود یکباره حمله بردند و با انبوه سپاهیان معاویه که خط نفوذ ناپذیری در کرانه فرات به وجود آوردند در آمیخته و با تیر و نیزه و شمشیر پیکار نمودند.
این نبرد سهمگین چندان به طول انجامید تا سپاهیان شام مقاومت را از دست دادند و از اطراف فرات عقب نشستند و بدین گونه فرات به دست سربازان مالک استر افتاد!
لحظه انتقام فرا رسیده بود، اینک یکصد و بیست هزار سپاهی شام با چهار پایان ایشان از آب محروم مانده اند. سربازان علی (ع) با توجه به همین موضوع گفتند: به خدا اکنون که به آب دست یافته ایم تلافی خواهیم کرد و نخواهیم گذاشت شامیان آب بردارند.
ولی امیرالمؤمنین (ع) فرمود: نه! مادامی که شمشیر در دست ماست نیازی به این کار نیست.
شما به قدر احتیاج آب بردارید و به لشگرگاه خود بازگردید و بگذارید آنها از آب خدا استفاده کنند. آنها را از آب منع نکنید بگذارید آب بردارند (48)