داستانهای ما جلد دوم

علی دوانی

دزد نابکار

معتضد دهمین خلیفه عباسی مردی با تدبیر و هوشمند بود. روزی ده کیسه زر که هر یک محتوی ده هزار دینار بود، از خزانه آزاد کرد تا به مصرف سپاه و حقوق سربازان برسد. مأموران مخصوص کیسه های زر را بردند به خانه حسابدار سپاه و به وی تحویل دادند.
همان شب نقبی زدند و کیسه های زر را به سرقت بردند. بامداد فردا حسابدار سپاه دید که خانه اش را به طرز ماهرانه ای نقب زده اند، و کیسه های زر را برده اند.
فوراً دستور داد رئیس نگهبانان هم به نام مونس عجلی را احضار کنند. وقتی مونس عجلی آمد، حسابدار ارتش به وی گفت: اگر آن را تحویل ندادی، یا کسی را که به خانه من دستبرد زده و آنرا دزدیده است، پیدا نکردی خلیفه غرامت آن را از تو خواهد گرفت.
رئیس نگهبانان هم دست به کار شد که این دزد جسور و اموال دولت را به هر نحوی شده است پیدا کند. او رفت به اداره خود و تمام پاسبانان و توبه کردگان را احضار نمود. توبه کردگان رؤسای دسته های دزدان که پیر شده و توبه کرده بودند.
اینان چنان در کار خود سابقه داشتند که وقتی اتفاقی می افتاد، می دانستند کار کیست و کدام سارق دست به این سرقت زده است. آنها مأمورین را راهنمائی می کردند و دزد واقعی را نشان می دادند، گاهی هم اشیاء مسروقه تقسیم می کردند!
رئیس نگهبانان مأمورین و رؤسای دزدان را مخاطب ساخت و نخست تهدید نمود و رسماً گفت که باید دزد را تحویل دهند ودر غیر این صورت منتظر مجازات باشند.
مأمورین رسمی و غیر رسمی هم پخش شدند میان خانه های مردم و بازار و مغازه ها و کاروانسراهاو قهوه خانه ها، و به تفتیش و جستجو پرداختند. چیزی نگذشت که مردی لاغراندام را که لباسی چرکین و مندرس به تن داشت آوردند و به رئیس نگهبانان تحویل داده گفتند: دزد همین مرد است که اهل شهر هم نیست و از خارج آمده است.
تمام مأموران و توبه کردگان سابقه دار گفتند کسی که خانه حسابدار را نقب زده و کیسه های زر را برده است، همین شخص است.
مونس عجلی رئیس نگبانان جلو آمد و به وی بانگ زد و گفت: بدبخت! دزدان چه کسانی بودند بگو ببینم چه افرادی شب واقعه با تو بودند، و همدستانت چه کسانی هستند؟ من گمان نمی کنم تو به تنهائی توانسته باشی ده کیسه زر را با همه سنگینی آن از یک جائی یه جائی منتقل کنی. حتماً ده نفر یا لااقل پنج نفر بوده اید، اگر کیسه های زر هنوز دست نخورده است بگو کجاست و چنانچه تقسیم شده است باید همدستانت را معرفی کنی.
مرد لاغراندام انکار کرد که دزد باشد و گفت: هیچگونه اطلاعی از این موضوع ندارد.
رئیس نگهبانان با زبان نرم به نصیحت او پرداخت و وعده داد که اگر اعتراف کند و راست بگوید جایزه خوبی به او خواهد داد و از لحاظ زندگی بی نیازش می کند و به بهترین وجه مورد تفقد می دهد ودر آخر گفت اگر انکار کردی و خودسری نمودی به شدیدترین وجهی شکنجه از وی اقرار بگیرند.
مأموران شکنجه با تازیانه و چوبدستی و چماق و سایر آلات شکنجه او را زیر ضربات خود گرفتند و سر و صورت و پشت و روی و دست و پا و دوشها و عضلاتش را در هم کوفتند، به طوری که جان سالمی در بدنش باقی نماند و بی هوش و بی حرکت بروی زمین افتاد. با این وصف ابداً اعتراف نکرد.
چون کار به اینجا رسید، ماجرا را به خلیفه معتضد اطلاع دادند.
خلیفه هم حسابدار ارتش را خواست و پرسید: بودجه ارتش را چه کردی؟ حسابدار ارتش جریان را گزارش داد.
خلیفه گفت: عجب کاری کردی. دزد را می گیری و چندان شکنجه می دهی که بمیرد و مال سرقت شده هم تلف شود؟ پس کارآگاهان شما چه شدند که با حیله و نقشه او را وادار به اعتراف کنند؟
حسابدار ارتش گفت: یا امیرالمؤمنین! من که غیب نمی دانم، درباره این شخص غیر از آنچه تاکنون انجام گرفته نقشه دیگری ندارم.
خلیفه گفت این مرد را نزد من حاضر کنید. متهم به جان آمده را در حلبی نهاده و آوردند. مقابل خلیفه قرار دادند.
خلیفه شخصاً به بازجوئی از وی پرداخت، ولی متهم منکر شد که دزد باشد. خلیفه چون وضع را چنین دید گفت: ای بیچاره بدبخت، درست گوش کن! اگر با این حال بمیری آنچه برده ای نفعی بحالت ندارد، و چنانچه زنده بمانی و اقرار نکنی، نمی گذاریم که آزاد باشی و از آن استفاده کنی پس چه بهتر که اعتراف کنی، ما هم ضمانت می کنیم که از هر گونه مجازات معاف شوی بلکه تو را مورد تفقد قرار خواهیم داد. ولی متهم بکلی منکر شد و سخنی جز انکار واقعه بر زبان نیاورد.
خلیفه دستور داد پزشکان را حاضر کردند، سپس به آنها گفت این مرد را هر چه زودتر معالجه کنید، و با دوا و غذاهای شفابخش و کافی کاری کنید که هر چه زودتر بهبودی پیدا کند و سلامتی کامل خود را بازیابد.
آنگاه هزینه جدیدی به سپاه اختصاص داد تا به موقع حقوق نظامیان برسد و کار آنها دچار وقفه نگردد.
متهم به سرقت در اسرع وقت با معالجات سودمند پزشکان و غذاهای متناسب و توجه و پرستاری کامل رنگ و روی اولی خود را یافت، و کاملاً خوب شد.
پس از آنکه خلیفه مجدداً او را خواست، و چون به حضور رسید احوالش را پرسید، متهم دعا به جان خلیفه کرد و از وی سپاسگذاری نمود که به امر او از بیماری صعب العلاج و خطر مرگ گذشته وسلامتی کامل یافته است، و گفت از صدقه سر خلیفه سالم و سرحالم.
در این موقع خلیفه همیشگی منکر شد که اصلاً دزد باشد، و گفت: از این مطالب هیچگونه اطلاعی ندارد.
خلیفه گفت: وای بر تو! از دو حال خارج نیست یا تمام این پول را خودت برداشته ای و یا نصف آن به تو رسیده است. اگر همه را خودت برداشته باشی، مسلم است که در راه عیش و نوش صرف خواهی کرد، و گمان نمی کنم بتوانی پیش از مرگت آن را خرج کنی. اگر هم بمیری وزرو وبال آن به گردنت خواهد ماند.
اگر قسمتی از آن به تو رسیده باشد، ما به تو می بخشیم. پس چه بهتر که اعتراف کنی و همدستان خود را به ما نشان دهی. این را هم بدان که اگر دروغت ثابت شود تو را خواهم کشت. بدیهی است آنچه بعد از تو می ماند، فایده ای برای تو ندارد، همدستان تو هم از کشته شدن تو غمی به دل راه نخواهند داد. ولی هرگاه اقرار کنی ده هزار درهم به تو می دهم، و از همدستان جسورت نیز همین مقدار گرفته بر آن می افزایم، و تو را در ردیف توبه کردگان قرار خواهم داد.
بعلاوه دستور می دهم هر ماه ده دینار به تو حقوق بدهند، و می دانی که که این مبلغ کفاف مخارج زندگیت را خواهد کرد. هم در نزد ما عزیز می شوی وهم از کشته شدن نجات پیدا می کنی و هم از اتهام و شکنجه نجات می یابی.
مرد متهم تمام این وعده ها را با خونسردی تلقی کرد و بکلی منکر شد. خلیفه ناچار او را قسم داد، و او هم به جرئت قسم یاد کرد و گفت: به خدا من در این خصوص اطلاعی ندارم. به دستور خلیفه قرآن مجید آوردند تا به قرآن سوگند یاد کند. او هم قسم خورد که کار او نیست و بی گناه است.
خلیفه گفت: من به زودی اموال مسروقه را پیدا می کنم، و اگر بعد از این قسم ها بر آن دست یافتم، تو را خواهم کشت و نمی گذارم زنده باشی. در اینجا هم متهم برای چندمین بار صریحاً منکر همه چیز شد!
خلیفه گفت: دست روی سر من گذار و به جان من قسم بخور که دزد اموال موردنظر نیستی. او هم دست روی سر خلیفه گذاشت و به جان عزیز وی سوگند یاد کرد که او مال معهود را نبرده و مظلوم و متهم است.
خلیفه گفت: اگر دروغ بگویی وبعد از کشف موضوع تو را کشتم، من از خون تو بری الذمه هستم؟ گفت: آری.
خلیفه دستور داد سی نفر سیاه بیایند و به نوبت خواب و بیداری متهم را زیر نظر بگیرند، و نگذارند چشمش به خواب رود. چند روز گذشت و متهم که سخت تحت نظر سیاهان بود نتوانست لحظه ای بیاساید. نمی گذاشتند به چیزی تکیه بدهد و استراحت کند. هر گاه می خواست خوابش ببرد، سیلس به صورتش می ردند یا با مشت به سرش می کوفتند. کار به جائی کشید که ضعیف و رنجور گردید و به سرحد مرگ رسید.
در این هنگام خلیفه دستور داد او را به نزد وی بردند. باز هم از او بازجوئی کرد و مانند سابق از وی خواست که راستش را بگوید و قسم بیهوده نخورد و انکار بیجا نکند. او هم علاوه بر گذشته قسم های تازه خورد که مال را نبرده است و سارقین را نمی شناسد.
در این موقع خلیفه رو کرد به حاضران و گفت: دل من هم گواهی می دهد که این مرد بی تقصیر می باشد و آنچه می گوید راست است. توبه کردگان، دزد حقیقی را می شناسند، و ما بی خود درباره این شخص بدگمان شده ایم و او را در معرض اتهام قرار داده ایم.
سپس خلیفه از متهم خواست که از آنچه درباره او انجام یافته است، او را عفو کند. او هم خلیفه را حلال کرد!
آنگاه دستور داد سفره انداختند، و غذا و شربت های خنک آوردند، بعد هم دستور داد بنشیند و غذا بخورد.
متهم نیز با خستگی زائدالوصفی که داشت، نشست و مشغول غذا خوردن شد. با ولع زیادی پی در پی لقمه می گرفت و شربت می نوشید. وقتی کاملاً سیر شد. به امر خلیفه بخور دود کردند و عطر و گلاب پاشیدند، بعد هم رختخوابی از پر قو برایش گستردند تا بخوابد.
وقتی دراز کشید و به استراحت پرداخت، به سرعت خواب به سراغش آمد. در همان حال به دستور خلیفه او را بیدار کردند و در حالی که خواب آلود بود، نزد وی بردند.
در این حال معتضد از وی پرسید: تعریف کن ببینم چه کردی و چگونه خانه را نقب زدی و از کجا خارج شدی و اموال مسروقه را کجا بردی، و چه کسانی با تو همدست بودند؟
متهم نگون بخت که از بی خوابی و خستگی فوق العاده و شکم پر، کاملاً به ستوه آمده و جانش به لبش رسیده بود، بی اختیار گفت: غیر از خودم کسی در این کار شرکت نداشته است! از همان راه نقب که وارد خانه شدم، بیرون رفتم. اموال را هم بردم به حمام مقابل خانه حسابدار سپاه و در زیر خارهای انبوهی که با آن حمام را روشن می کنند، پنهان کردم و روی آن را پوشاندم، و هم اکنون نیز در آنجاست
خلیفه دستور داد دزد نابکار را به رختخوابش برگردانند..بعد فرستاد کیسه های زر را که هزینه سپاه بود. همان طور که گفته بود دست نخورده پیدا کردند و آوردند.
سپس خلیفه رئیس نگهبانان مونس عجلی و وزیر و مشاوران خود را احضار کرد. اموال کشف شده را هم بسته و در گوشه مجلس گذارد. بعد امر کرد دزد را بیدار کنند و نزد وی ببرند.
او را از بستر خواب بیدار کردند و به حضور خلیفه آوردند.
تا حدی خواب از سرش رفته بود. خلیفه برای آخرین بار از وی بازجوئی کرد ولی او انکار نمود و سخنان سابق را در رد اتهام خود تکرار کرد!
خلیفه دستور داد اموال مسروقه را بیرون آوردند، بعد رو کرد به دزد و گفت:
وای بر تو! این همان اموال مسروقه نیست؟ تو نگفتی این طور نقب زدی و مال را بردی و در فلان جا پنهان کردی...؟!
به فرمان خلیفه دستها و پاهای دزد خطرناک را محکم بستند آنگاه بادکن در مقعدش فرو کردند و در آن دمیدند. گوشها و دهان و بینیش را با پنبه بستند، و پیوسته در بادکن دمیدند. سپس دست و پایش را باز کردند.
در آن حال بس که در او دمیده بودند، بدنش پر باد و بسیار گنده و بزرگ شده بود. تمام بدنش ورم کرده، و دیدگانش پف کرده و از حدقه بیرون آمده بود. همینکه خواست بترکد خلیفه به یکی از پزشکان گفت که رگ بالای ابروی او را بشکافد. با شکافتن رگها باد همراه خون با صدای بلندی از آن بیرون آمد تا اینکه از باد خالی شد و به هلاکت رسید. این عمل بزرگترین شکنجه ای بود که تا آن روز به نمایش گذاشتند.(73)

معتضد و داستانسرا

مردی داستانسرا به نام ابن مغازلی در بغداد برسر راه ها و میدان های عمومی پایتخت می نشست و برای مردم داستان سرائی می کرد و اخبار جالب و خنده آور نقل می نمود. ابن مغازلی نقش خود را چنان با مهارت ایفا می کرد که هیچکس قادر نبود، سخنان او را بشنود و تحت تأثیر قرار نگرفته و خنده اش نگیرد!
ابن مغازلی می گفت: در زمان خلافت معتضد خلیفه عباسی روزی جلو دارالخلافه نشسته بودم و برای مردم داستان نقل می کردم و آنها را تحت تأثیر قرار می دادم.
در آن اثنا یکی از پیشخدمت های مخصوص دربار خلافت هم در حلقه معرکه من حضور یافته و به سخنانم گوش می داد. من به مناسبت حکایاتی چند راجع به پیشخدمت ها نقل کردم.
پیشخدمت از شنیدن داستانهای من در شگفت ماند، به طوری که دیدم از شنیدن آنها به وجد آمده است.
او رفت ولی لحظه ای نگذشت که برگشت و دست مرا گرفت و گفت: وقتی من از معرکه تو به دربار برگشتم و در برابر خلیفه قرار گرفتم، داستانهای تو را به یاد آورده و بی اختیار خنده ام گرفت. خلیفه ناراحت شد و به من نهیب زد و گفت: ها! بی ادب! چرا بیخودی می خندی...؟
گفتم: یا امیرالمؤمنین، مردی به نام ابن مغازلی جلو دارالخلافه معرکه گرفته و داستانهائی نقل می کند که بسیار مضحک است. حکایتی نیست که از عرب بادیه نشین، ترک، اهل مکه، نجدی، نبطی، زنگی، هندی، سندی، و پیشخدمت های دربارها یاد نداشته باشد و بازگو نکند. تازه هنگام نقل آنرا با لطائف و نوادر دیگر هم آمیخته، و طوری بیان می کند که شخص مصیبت دیده را به خنده می اندازد، و هر چه انسان خونسرد باشد نمی تواند از خنده خودداری کند.
خلیفه چون این مطلب را شنیده، گفته بود برو و او را بیاور دیری نپائید که خادم مزبور آمد و گفت: خلیفه مرا فرستاده است تو را به نزد او ببرم، ولی این را بدان که هر چه خلیفه به تو داد، نصف آن را باید به من بدهی.
من که از شنیدن جایزه خلیفه به طمع افتاده بودم گفتم: ای آقا من مردی بینوا و عیالوارم، اکنون که خدا خواسته است، به وسیله شما. نعمتی به من ارزانی فرماید، چه می شود فقط یک ششم یا یک چهارم آنرا بگیری؟
ولی خادم قبول نکرد و گفت: نه! حتماً باید نصف آنرا هر قدر که باشد به من بدهی. من هم ناگزیر به همان نصف چشم دوخته و قانع شدم.
آنگاه دست مرا گرفت و به حضور خلیفه آورد. سلام بسیار چربی کردم و در جای خود ایستادم. معتضد جواب سلامم را داد. ولی کتابی در دست داشت و مشول مطالعه آن بود. وقتی قسمت عمده کتاب را خواند آن را روی هم نهاد و کنار گذاشت، سپس رو کرد به من و گفت:
- ابن مغازلی توئی؟
- بله یا امیرالمؤمنین!
- می گویند تو داستانهای شیرین نقل می کنی و با حکایات جالب و خوشمزه مردم را می خندانی؟
یا امیرالمؤمنین! احتیاج است که مرا وادار به این کار کرده، و این در را به روی من گشوده است. مردم را با نقل داستانها سرگرم می کنم و دلهای آنها را به سوی خود جلب می کنم تا با مساعدت آنها و نیازی که به من می دهند، زندگی خود را بچرخانم.
- بسیار خوب، اکنون آنچه می دانی به همان گونه که هنگام معرکه گیری نقل می کنی بازگو کن. اگر توانستی مرا بخندانی پانصد درهم به تو می دهم، ولی اگر نخندیدم چه...؟
- در آن موقع بدبختی و رسوائی رو به من آورده است. چیزی که ندارم، پشتم را می گیرم که با چند شلاق جریمه خود را پس بدهم!
- آفرین، خوب گفتی، بله، اگر من خندیدم آنچه تعهد کردم ادا می کنم. وگرنه دستور می دهم با آن شلاق که می بینی ده ضربه بر پشتت بنوازند.
- بجان منت دارم. ولی در دل گفتم: مهم نیست، پادشاهان بییچاره مثل منی را که چندان مجازات نمی کنند، چند ضربه شلاق می زنند و مختصر تنبیهی خواهم دید.
در این هنگام نگاه کردم دیدم غلاف ضخیم و بادکرده ای در گوشه خانه است. پیش خودم گفتم: حدسم خطا نرفته و گمان بیهوده نکرده ام غلاف پر باد و سبکی است و چندان مهم نیست. اگر خلیفه خندید که من نفع فراوانی برده ام، و چنانچه نخندید چند ضربه با این غلاف پر باد اهمیتی ندارد.
سپس شروع کردم به نقل داستانهای عجیب و غریب خود و ذکر لطائف و ظرائفی که به خاطر داشتم، آنها را با عبارات فریبنده و کلمات دلچسب و مضحک بیان کردم. داستانی نبود که از عرب بیابانی و دانشمند نحوی، مخنث ها، قاضی ها، هندی ها، سندی ها، زنگی ها، ترک ها، خادم ها، عیاران و بازیگران نقل نکنم.
تمام حکایات و لطائفی که داشتم بازگو کردم تا آنکه مطالبم ته کشید و سرمایه ام تمام شد، و دیگر چیزی نماند که نگویم. سرم درد گرفت و زبانم بند آمد با حالتی بهت زده به خلیفه نگاه کردم و همان طور ساکت شدم!
تا آن لحظه تمام غلامان و خادمان دربار از فرط خنده و شنیدن نقلیات من روده بر شده بودند، و هر کدام به گوشه ای می گریختند. من ماندم و معتضد که همچنان با خونسردی مرا می نگریست و در تمام مدت لبخندی بر لب نیاورد! سپس با خشم به من گفت:
- ها! دیگر چه داری؟ نقل کن!
- یا امیرالمؤمنین! به خدا هر چه داشتم تمام شد، سرم به درد آمده است، و می دانم که درآمد خود را از دست داده ام. من تاکنون هیچکس را ندیده ام که مثل امیرالمؤمنین تا این حد خویشتن دار و خونسرد باشد! فقط یک واقعه باقی مانده است که اگر اجازه بفرمائید عرض کنم.
- آنرا هم بگو!
- یا امیرالمؤمنین! وعده کردی که اگر نتوانستم شما را بخندانم ده ضربه شلاق به من بزنند و آنرا به جای جایزه به من بدهید، حالا از شما تقاضا دارم آنرا دو برابر کنید و ده ضربه دیگر هم بر آن بیفزائید!
خلیفه خواست در اینجا بخندد ولی خودداری کرد. بعد گفت: بسیار خوب چنین خواهم کرد. سپس غلام را صدا زد و به دستور او پشتم را گرفتم. همین که غلام ضربه اول را بر پشتم نواخت گوئی قلعه هایی بر من خراب کردند. معلوم شد غلاف پرباد پوستی است که آن را از سنگریزه های نخ کرده پر نموده و درون آن جا داده اند و خلاصه مثل قطعه آهنی بود که بر من می کوفتند.
ده ضربه با این حربه به من زدند، نزدیک بود گردنم بشکند. گوشهایم صدا کرد و برق از چشمهایم جهید.
وقتی ده ضربه را به من زدند فریاد کردم یا امیرالمؤمنین عرض دارم، اجازه دهید بگویم.
معتضد گفت: دست نگهدارید ببینم چه می گوید. آنگاه پرسید:ها! چیست؟
گفتم: یا امیرالمؤمنین! از نظر دینی چیزی بالاتر از امانتداری نیست، و کاری زشت تر از خیانت وجود ندارد.
امروز قبل از اینکه شرفیاب شوم، خادمی که مرا به حضور آورد، با من شرط کرد هر چه خلیفه جایزه به من داد نصف آنرا به او بدهم، من هم ضمانت کردم که چنین کنم؛ امیرالمؤمنین که خدا عمرش را زیاد گرداند هم که با کرم خود جایزه مرا زیاد گردانده و دو برابر کرده است. اکنون من نصف جایزه خود را دریافت نمودم، اینک نوبت پیشخدمت است که نصف دیگر را که تعلق به او دارد، دریافت کند
در اینجا معتضد نتوانست طاقت بیاورد. آنقدر خندید که به پشت برگشت. هر چه قبلاً شنیده بود و خودداری کرده بود، همه را با قهقهه و صدای بلند بیرون داد، پی در پی دستها را بهم می زد و پاها را دراز و جمع می کرد، به طوری که دست روی شکم خود نهاد که از فرط خنده ناراحت نشود!
همین که خنده اش تمام شد و آرام گرفت دستور داد خادمی که مرا آورده بود حاضر کنند. خادم یادشده مردی تنومند و بلند قد بود. تا وارد شد به فرمان معتضد او را خواباندند و زیر ضربات شلاق گرفتند.
خادم که از همه جا بیخبر بود، گفت یا امیرالمؤمنین! مگر چه گناهی کرده ام؟
من گفتم: گوش کن برادر! جایزه من این است که می بینی! طبق پیشنهاد خودت تو در آن شریک هستی. نصف آنرا من تحویل گرفته ام، نصف دیگر را هم تو نوش جان کن! بعد از آن که چند ضربه به وی زدند جلو رفتم و به وی گفتم: من به تو نگفتم و اصرار نکردم که مردی ناتوان و عیال وار و تنگدست و فقیرم. نصف جایزه زیاد است، یک ششم یا یک چهارم آنرا بگیر، ولی تو گفتی: نه! ممکن نیست، حتماً باید نصف آنرا به من بدهی. اکنون بخور این نصف جایزه من! اگر می دانستم جایزه امیرالمؤمنین اینست همه را به تو می بخشیدم
در آخر معتضد کیسه زری از زیر مسند خود درآورد که پانصد درهم در آن بود، و به من گفت: بیا این مبلغ را برای تو گذارده بودم، ولی پرحرفی تو نگذاشت که همه آن نصیب خودت شود، و شریکی هم برای خود تعیین کردی. شاید در غیر اینصورت من خادم خود را از بردن نصف آن مانع می شدم.
گفتم یا امیرالمؤمنین! عرض نکردم چیزی از امانت داری بهتر و از خیانت زشت تر نیست! من دوست داشتم همه را به او می دادی و ده ضربه شلاقی که به من زدند به وی می زدی. سپس ده درهم را بین ما دو نفر تقسیم کرد و از نزد وی خارج شدیم. (74)




...................) Anotates (.................
1) درست بعکس یکقرن گذشته تاریخ شرق و ممالک اسلامی
2) تاریخ فتوحات اسلامی در اروپا: فرانسه، سویس، ایتالیا و جزائر دریای مدیترانه، ترجمه نویسنده ابن سطور، ص 321 به بعد، و نیز مقدمه همان کتاب.
3) وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجمه فارسی، ص 149.
4) مأخذ سابق، ص 329.
5) مجله العرفان، ج 34، ص 324.
6) اسلام از نظر ترجمه فارسی، ص 13.
7) کلیات ولتر، ج 11، ص 209.
8) اشعار او عربی است و در اینجا ترجمه آنها آمده است.
9) نفس المهموم حاج شیخ عباس قمی، و الحسین فی طریقة الی الشهادة به نقل از ارشاد شیخ مفید.
10) مرجانه نام مادر عبیدالله زیاد است که زنی بدنام بود.
11) نفس المهموم حاج شیخ عباس قمی به نقل از لهوف سید بن طاووس.
12) مروج الذهب مسعودی، ج 4 ص 88.
13) گلستان سعدی - باب هفتم.
14) این داستان جالب تاریخی را دمیری در کتاب حیاةالحیوان ذیل شرح حال عبدالملک مروان از کتاب المحاسن و المساوی بیهقی که هر دو از دانشمندان مشهور اهل تسنن می باشند نقل می کند و ما ترجمه آن را عیناً در اینجا آوردیم.
15) کشکول شیخ بهائی، ج 2 ص 532.
16) سعید یعنی سعادتمند، و جبیر یعنی التیام یافته، و نیز شقی یعنی بی سعادت و کسیر به معنی شکسته است.
17) سوره انعام، آیه 79.
18) سوره بقره، آیه 149.
19) سوره طه، آیه 55.
20) مروج الذهب - چاپ مصر ج 3 ص 173 - کامل ابن اثیر چاپ مصر جلد 4 ص 130.
21) اعلام الناس اتلیدی، چاپ مصطفی محمد - مصر، ص 33.
22) اعلام الناس اتلیدی، ص 30.
23) اخبارالنساء - ابن قیسم ص 23.
24) هذا الذی تعرف البطحاء و طائاته - والبیت یعرفه و الحل و الحرام
هذا ابن خیر عباداللّه کلهم - هذا التقی النقی الطاهر العلم
یکاد یمسکها عرفان راحته - رکن الحطیم اذا ما جاء یستلم
اذا رأته قریش قال قائلها - الی مکارم هذا ینتهی الکرم
فلیس قولک من هذا بضائره - العرب تعرف من انکرت و العجم
25) اغانی - ابوالفرج اصفهانی ج 14 ص 75، المحاسن و المساوی بیهقی ص 231 - این داستان و اشعار بیش از اینست که در اینجا ذکر شد، در منابع شیعه به تفصیل ذکر شده است. ما قسمت فوق را عیناً از دو مدرک مشهور نامبرده ذکر نمودیم.
26) کشکول شیخ بهائی - چاپ جدید ج 1 ص 101 طاووس یمانی از فقهای عامه است، ولی از ارادتمندان امام زین العابدین و شاگرد آن حضرت بوده است.
27) لابد عالم نصرانی گمان می کرده این مرد هم مانند سایر مردم نادان شام است که با همه بی دانشی و فرومایگی خود را از بیرون پیغمبر اسلام می دانستند.
28) لست بجاهل
29) روضه کافی - صفحه 122 - چاپ جدید.
30) خلافت سلیمان بن عبدالملک از سال 96 هجری شروع و به سال 99 ختم شد.
31) جزیره منطقه ای مجاور شام و موصل بوده مشتمل بر (دیار بکر) و شهرهای (رها) و (آمد) و (نصیبین) و غیره.
32) از جابر عثرات الکرام
33) کتاب ثمرات الاوراق تألیف محمد بن حجة حموی در حاشیه کتاب المستطرف صفحه 213 به نقل از کتاب المستجاد.
34) اغانی ابوالفرج اصفهانی، جلد9 ص 262.
35) عمدة الطالب چاپ بیروت صفحه 237.
36) دهریه: کسانی بودند که به خدا ایمان نداشتند و جز زندگی دنیا چیزی نمی شناختند. امروز ما آنها را مادی و ماتریالیست می نامیم.
37) سوره انبیا، آیه 22
38) حج آیه 72.
39) آیه 79.
40) آیه 44.
41) در تشریح ثابت شده که ساختمان بدن مگس مانند فیل است. دستها و پاها، و گردن و خرطوم و ابزار درونی بعلاوه دوبال، که خداوند حیوان به آن بزرگی را در موجود به این کوچکی خلاصه کرده است.
42) سوره اسراء آیه 78.
43) ترجمه کتاب تنزیه تنزیل آیت الله سید هبة الدین شهرستانی، صفحه 130.
44) المحاسن و المساوی، مروج الذهب مسعودی ج 3- ص 275، ثمرات الاوراق ابن حجة حموی ج 2 ص. 291.
45) کشکول شیخ بهایی ج 2- ص 613
46) کشکول شیخ بهائی ص 268- زینت المجالس ص 135
47) اعلام الناس اتلیدی ص 54.
48) انوار نعمانیه، سید نعمت الله جزائری طبع جدید، جلد دوم ص 265
49) حیره قلمروی نزدیک کوفه واقع در کشور عراق بوده است. ملوک حیره در تاریخ معروف هستند. حیره در زمان ساسانیان مستعمره ایران بود و نعمان بن منذر پادشاه حیره از طرف انوشیروان برآنجا حکومت داشته است. -
50) غریین - در اراضی کنونی شهر نجف اشرف بوده، ولذا به نجف هم غری و منسوب به آنجا را غروی می گویند.
51) کافی جلد 1 صفحه 169 - رجال کشی چاپ نجف ص 232.
52) مجالس شیخ مفید، و سفینة البحار، جلد دوم ص 370.
53) وفیات الاعیان ابن خلکان در لفظ ربیعة الرای .
54) عقد الفرید ابن عبدر به اندلسی.
55) مروج الذهب - ج 3 ص 320 - میزان الاعتدال ذهبی ج 1 ص 444 و تذکر الحفاظ ج 1 ص 214.

56) سیره حلبی ج 3.
57) اخبار النساء ابن قیم ص 247.

58) این داستان عجیب و آموزنده را محدث بزرگ حاج میرزا حسین نوری در کتاب مستدرک وسائل جلد سوم ذیل شرح حال (ضیاء الدین سید فضل الله راوندی) که از علمای بزرگ قرن ششم هجری است از کتاب ضوءالشهاب وی نقل کرده است. کتاب نامبرده از کتب مهم و معتبر شیعه است. مؤلف این داستان را در شرح نبوی کادالفقرا یکون کفراً آورده است.
59) والمسجدالحرام الذی جعلناه للناس فیه و الباد. و من یرد فیه بالحاد بظلم نذقه من عذاب الیم - سوره حج آیه 24.
60) و نضضع الموازین القسط لیوم القیامه فلا تظلم نفساً شیئاً و ان کان مثقال حبة من خردل اتینابها و کفی بنا حاسبین سوره انبیا آیه 48.
61) هارون الرشید مکرر به حج رفته است، شاید این سفر اول او بوده که حضرت موسی کاظم (ع) امام هفتم شیعیان را نشناخته است. جالبست که این داستان در کتاب اعلام الناس اتلیدی ص 75 مصری آمد که از دانشمندان اهل تسنن است.
62) عیون اخبار الرضا(ع) - تألیف شیخ صدوق محمد بن بابویه قمی، چاپ قم جلد اول صفحه 88.
63) تتمة المنتهی، جلد اول ص 272.
64) زینت المجالس تألیف مجدالدین حسینی معاصر شاه طهماسب صفوی، صفحه 87.
65) زینة المجالس 172.
66) کامل ابن اثیر جلد پنجم صفحه 279 وتتمه المنتهی جلد دوم شرح حال معتصم و متوکل.
67) ذلیل ترین.
68) گلستان سعدی - باب اول.
69) گلستان سعدی - باب هفتم.
70) این داستان در اغلب تواریخ اهل تسنن به عنوان واقعه جالب و تکان دهنده نقل شده است. ضمناً باید دانست که اشعار از امیرالمؤمنین علی علیه السلام است.
با تواعلی قلل الاجبال تحرسهم - غلب الرجال فلم تنفعهم القلل
و استنز لوابعد عز من معاقلهم - و اسکنوا حفراً یا بئسما نزلوا
ناداهم صارخ من بعد دفنهم - این الاساور و التیحان و الحلل
این الوجوه التی کانت منعمته - من دونها تضرب الاستکار و الکلل
فافسح القبر عنهم حین سائلهم - تلک الوجوه علیها الدور تنتقل
قد طال ما اکلوادهرا و قد شربوا - و اصبحوا الیوم بعد الاکل قد اکلوا
اضخت منارلهم قفراً معطلة - ساکنوها الی الا جداث قدر رحلوا
71) مروج الذهب مسعودی، ج 4 ص 93.
72) مناقب ابن شهر آشوب - چاپ قم، ج 4 - ص 424 بنقل از کتاب التبدیل دانشمند معروف ابوالقاسم کوفی.
73) مروج الذهب مسعودی - جلد 4 ص 248.
74) مروج الذهب - مسعودی ج 4 ص 252 - البته قهرمان این داستان با ابن مغازلی دانشمند معروف اشتباه نشود.