داستانهای ما جلد دوم

علی دوانی

حکمرانی که به عدل عمل نکند

هشام بن عبدالملک در زمان خلافتش به حج رفت. در مکه معظمه دستور داد شخصی را که از صحابه پیغمبر باشد پیدا کنند و نزد وی ببرند. به او گفتند دیگر از صحابه کسی باقی نمانده است و همگی وفات یافته اند.
گفت: اگر کسی از صحابه زنده نیست، یکی از افراد تابعین، شاگردان صحابه را بیاورند.
گماشتگان خلیفه طاووس یمانی فقیه دانشمند معروف مدینه را پیدا کردند و به نزد خلیفه اموی بردند.
وقتی طاووس وارد مجلس شد تا نزدیک فرش جلو آمد و در آنجا نعلین را از پای درآورد، علاوه طبق معمول نگفت: السلام علیک یا امیرالمؤمنین و بدون ذکر کنیه و لقب خلیفه گفت: سلام! سپس در مقابل هشام نشست!
آنگاه گفت: هشام چطوری؟! هشام سخت خشمگین شد و این سخنان میان آنها و بدل گردید.
خلیفه: ای طاووس! چرا چنین کردی؟
طاووس یمانی: مگر چه کردم؟ خشم هشام بیشتر شد.
خلیفه: نعلینت را کنار فرش من درآوردی و مرا به کنیه و لقب یاد نکردی و طبق معمول سلام ننمودی، بعد هم مقابل من نشسته و می گوئی هشام چطوری؟!
طاووس یمانی: ای هشام بیرون آوردن نعلین در کنار فرش تو چه اشکالی دارد؟ من روزی پنج بار آنرا در پیشگاه خداوند بیرون می آورم، و خدا هم به من خشم نمی کند.
علت اینکه به تو امیرالمؤمنین نگفتم اینست که همه مردم از امیرالمؤمنین بودن تو راضی نیستند، من هم نخواستم به تو دروغ بگویم!
و اینکه تو را به کنیه نخواندم (و ابوفلان نگفتم) بدین لحاظ است که خداوند دوستان خود را به نام یاد کرده و فرموده است:
یا داود و یا یحیی، و یا عیسی، ولی دشمنانش را به کنیه یاد نموده و می فرماید: تبّت یدا ابی لهب! و اینکه گفتی چرا در مقابل من نشستی؟
من از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) شنیدم که می گفت: هرگاه خواستی به مردی از دوزخیان نگاه کنی به مردی نگاه کن که نشسته است و عده ای در اطرافش ایستاده اند!
خلیفه: ای طاووس! مرا موعظه کن!
طاووس یمانی: از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) شنیدم که می فرمود: مارهائی در جهنم است که به بزرگی تل ها می باشند، و عقرب هائی است به اندازه قاطر.
کار آنها این است که هر حکمرانی را که در میان رعیت با عدالت رفتار نکند می گزند و نیش می زنند. سپس طاووس برخاست و گریخت.(26)

نادان نیستم!

به دستور هشام بن عبدالملک مروان، حضرت امام محمد باقر (ع) را از مدینه به شام آوردند. منظور هشام این بود که حضرت را مجبور سازد تن به آن مسافرت طولانی بدهد، و در شام و میان مردمی که درست او را می شناختند و پاس احترام حضرتش را نگاه نمی داشتند، نگاه دارد.
در مدتی که حضرت در شام به سر می برد، با اهل شام نشست و برخاست می کرد و آنها هم از حضرت پرسشهای گوناگون می نمودند، و جوابهای کافی می شنیدند. روزی امام باقر (ع) در میان شامیان نشسته بود و به سئوالات آنها جواب می داد، ناگاه دید گروهی از نصاری داخل کوهی می شوند.
حضرت پرسید: اینها کجا می روند، آیا امروز عیدی دارند؟
حضار گفتند: نه! اینان هر سال در مثل چنین روزی به این کوه می آیند و یکی از علمای خود را که در این کوه به سر می برد بیرون می آورند و هر چه می خواهند از وی می پرسند.
حضرت پرسید: او دانشی هم دارد؟ اهل شام گفتند: وی بزرگترین عالم نصاری است، عده ای از شاگردان حواریین حضرت عیسی را هم دیده است.
حضرت باقر (ع) فرمود: خوب است سری به او بزنیم. گفتند: اگر میل دارید بفرمائید.
در این هنگام حضرت برخاست و با حاضران مجلس که همه از اهل تسنن بودند، از کوه بالا آمده، و در مجلس آنها نشستند.
در این موقع نصاری فرش آوردند و برای عالم خود گستردند و متکاها در کنار آن قرار دادند، آنگاه رفتند و او را آوردند. عالم نصرانی همین که در جای خود قرار گرفت، با دیدگانی که مانند چشم افعی بود حضار را از نظر گذرانید، و در آخر رو کرد به حضرت باقر (ع) و گفت: شما از ما نصاری هستید یا از امت پیغمبر اسلام؟
حضرت فرمود: من از امت پیغمبر اسلام هستم.
عالم نصرانی گفت: از دانایان آنها هستی یا از نادانهای آنان؟
حضرت فرمود: نادان نیستم!
عالم نصرانی پرسید: من از تو سؤال کنم یا تو از من سؤال می کنی؟
حضرت فرمود: نه! تو از من سؤال کن!
عالم نصرانی رو کرد به اهل مجلس و گفت: ای نصاری! ببینید مردی از امت محمد از من می خواهد که از وی سئوال کنم. اکنون چه سئوالاتی از وی بنمایم؟(27)
سپس گفت: ای بنده خدا! آن لحظه که نه جزو شب است و نه از ساعات روز به شمار می آید، کدام است؟
حضرت فرمود: طلوع فجر و سپیده صبح صادق است.
عالم نصرانی پرسید: اگر نه جزو شب است و نه از ساعت روز پس چه لحظه ای است؟
حضرت فرمود: آن ساعتی است که نسیم بهشتی می وزد و از استنشاق آن بیماران ما شفاء می یابند.
عالم نصرانی گفت: باز هم من از تو سئوال کنم یا تو از من سئوال می کنی؟
حضرت فرمود: نه تو بپرس! عالم نصرانی گفت: ای نصاری! با شما بگویم باید از مثل چنین کسی سئوال کرد. ای مرد! چگونه ممکن است اهل بهشت خورد و خوراک داشته باشند، ولی مدفوع نداشته باشند؟ مثلی از آنها در دنیا برای من بیاور.
حضرت فرمود: مثل آنها مانند جنین در شکم مادر است، که آنچه مادر می خورد، او هم تغذی می کند ولی مدفوع ندارد!
عالم نصرانی گفت: تو نگفتی که من از دانایان امت پیغمبر اسلام نیستم؟
حضرت فرمود: نه من این را نگفتم. من گفتم: نادان نیستم!(28)
پرسید اکنون تو از من می پرسی یا باز هم من از تو سئوال کنم؟ حضرت فرمود: نه تو بپرس!
عالم نصرانی پیروان خود را مخاطب ساخت و گفت: به خدا سئوالی از وی بکنم که کاملاً در جواب آنها فرو بماند.
حضرت فرمود: سئوال کن!
عالم نصرانی پرسید آن کدام دو برادر بودند که از یک مادر و در یک روز متولد شدند و یکروز از دنیا رفتند و در یک قبر هم مدفون شدند، ولی یکی پنجاه ساله بود و دیگر صد و پنجاه سال داشت؟
حضرت فرمود: این دو برادر عزیز و عزیر پیغمبر بودند. عزیز در پنجاه سالگی مرد و بعد از صد سال خداوند او را زنده گردانید ولی سرانجام هر دو در یک روز جان دادند، با این فرق که یک فقط پنجاه سال در جهان زیسته بود و دیگری یکصد و پنجاه سال داشت.
در اینجا عالم کهنسال نصرانی که دست و پای خود را گم کرده بود، رو کرد به نصاری و گفت: ای مردم! من تاکنون داناتر از این شخص ندیده ام. تا این مرد در شام است چیزی از من نپرسید. مرا برگردانید به جای خودم. نصاری هم او را به غاری که محل سکنای او بود برگردانیدند و مردم هم متفرق شدند(29)

جوانمردان

در زمان خلافت سلیمان بن عبدالملک مروان (30) مردی ثروتمند و کریم به نام خزیمه بن بشر در جزیره(31) زندگی می کرد.
خزیمه سالها در آغوش نعمت و سعادت به سر می برد و میان خلق به نیکنامی و سخاوت طبع و جوانمردی معروف بود.
دیری نپائید که آن همه مال و ثروت را از کف داد و یکباره دست دهنده اش کوتاه شد و از اوج عزت به خاک ذلت افتاد. آشنایان و دوستانی که زمانی از عطا و احسان او برخوردار بودند، چند روزی به وی کمک نمودند، ولی چیزی نگذشت که از دستگیرش سر باز زدند و دیگر روی خوش به وی نشان ندادند!
خزیمه نیز چون بی وفائی مردم دنیا و نامهربانی دوستان و آشنا را ملاحظه کرد و مزه تلخ برگشت روزگار را چشید، همسر خود را که دختر عمویش بود مخاطب ساخت و گفت: باید تن به مرگ داد و چشم به کمک و مساعدت مردم بی مروت دنیا و یاران بی وفا نداشت. آنگاه در خانه نشست و در به روی خود و خلق بست. مدتی از آنچه داشت استفاده کرد تا آنکه هر چه بود تمام شد و آه در بساطش نماند.
در آن موقع والی جزیره شخصی به نام عکرمه فیاض بود که نظری بلند و همتی عالی داشت. به طوری که اغلب مردم از فیض وجود و خوان جودش بهره مند بودند، و به همین جهت نیز او را فیاض می خواندند.
در یکی از روزها که اعیان شهر در مجلس والی حضور داشتند، فیاض به مناسبتی از خزیمه سخن به میان آورد و سراغ او را گرفت. حاضران مجلس گفتند: مدتی است تهی دست شده و خانه نشین گشته، به همین جهت نیز دیده نمی شود!
فیاض از شنیدن این سخن و اطلاع از پریشانی وضع خزیمه رادمردی که از لحاظ مال و مکنت و جود و سخاوت شهره شهر بود، فوق العاده متأثر گردید و انتظار کشید که هر چه زودتر شب فرا رسد.
همینکه پاسی از شب گذشت دستور داد یکی از غلامانش اسبی را زین کند. سپس چهار هزار دینار زر سرخ از بیت المال برداشت و در کیسه ای ریخت و به دست غلام داد، آنگاه بدون اینکه بگذارد کسی حتی نزدیکترین کسانش مطلع گردند، راه خانه خزیمه را در پیش گرفت.
وقتی نزدیک خانه رسید پیاده شد و کیسه زر را از غلام گرفت، و برای اینکه غلام نیز از این ماجرا اطلاع پیدا نکند دستور داد که از آن محل دور شود و در کناری بایستد. سپس خود آهسته نزدیک رفت و کوبه در را به صدا درآورد.
خزیمه از خواب بیدار شد و شخصاً آمد در را باز کرد. فیاض کیسه زر را به او داد و گفت: این متعلق به شما است! خزیمه پرسید: شما کیستید؟ فیاض گفت: اگر می خواستم مرا بشناسی در این وقت شب نمی آمدم. خزیمه بر اصرار خود افزود و گفت: تا خود را معرفی نکنی عطای تو را نمی پذیرم. فیاض هم از روی ناچاری گفت: من دستگیر جوانمردان زمین خورده ام (32)
خزیمه اصرار کرد توضیح بیشتری بدهد، ولی فیاض بیش از آن سخنی نگفت. سپس کیسه زر را به خزیمه داد و از وی جدا شد. خزیمه نیز در خانه را بست، آنگاه همسرش را بیدار کرد و گفت: برخیز چراغ روشن کن که اگر در این کیسه پولی باشد خداوند نظر مرحمتی به ما نموده است. زن بی نوا گفت: ما وسیله ای نداریم که در این وقت شب چراغ بیفروزیم!
خزیمه در حالیکه به خواب می رفت با دست کیسه را لمس نمود و متوجه شد که محتوی آن مبالغی دینار طلا است. از آنطرف همین که فیاض به خانه برگشت، دید همسرش بیدار شده و با وضعی آشفته و حالی پریشان و قیافه ای برافروخته سراغ او را می گیرد! زن ساده دل دستخوش افکار واهی زنانه شده بود، بطوری که گریبان خود را چاک زده و ناله و فریاد می کرد و از شدت خشم روی خود را می خراشید.
فیاض که همسرش را به آن حالت دید، پرسید: مگر چه شده؟ زن گفت: می خواهی چه شود؟ آیا والی شهر در این موقع شب بی خبر و دور از چشم همسر و دختر عمو و نوکرها و کسانش، جز برای سر زدن به زن دیگرش یا دیدار رفیقه ای که با او وعده ملاقات گذارده است، از خانه بیرون می رود؟!
فیاض گفت: خدا می داند من برای هیچ یک از این دو موضوع که گفتی بیرون نرفته ام. زن قانع نمی شد و همچنان بر اصرار و ناراحتی خود می افزود، و می گفت باید راستش را بگویی که کجا بوده ای و برای چه کاری رفته بودی؟
فیاض ناچار شد حقیقت مطلب را به او بگوید، ولی قبلاً از وی پیمان گرفت که آن راز را فاش نسازد، سپس ماجرا را نقل کرد و گفت: اگر باور نداری حاضرم سوگند یاد کنم. زن گفت: نه! دلم آرام گرفت، و اطمینان پیدا کردم، سوگند لازم نیست!
فردای آن شب خزیمه بعد از مدتها سر و صورتی به وضع زندگی خود داد و نفسی تازه کرد و پس از ترتیب کار، به ملاقات خلیفه سلیمان بن عبدالملک عازم شام شد. در آن موقع خلیفه در فلسطین اقامت داشت.
هنگامیکه خزیمه به دربار رفت، و درباریان ورودش را به اطلاع خلیفه رساندند، خلیفه خزیمه جوانمرد مشهور جزیره را می شناخت و قدر او را به خوبی می دانست و لذا بلادرنگ اجازه داد وارد شود.خزیمه وارد شد و سلام کرد. خلیفه پرسید: ها! خزیمه! رسیدن به خیر! خیلی دیر به سراغ ما آمدی؟ خزیمه گفت: علت آن وضع نامساعدم بود، که مدتها با آن دست به گریبان بودم. سلیمان بن عبدالملک پرسید: چطور؟ چرا در این مدت نزد ما نیامدی تا به تو کمک کنیم؟ گفت: آن هم به واسطه فقر و تنگدستی و نداشتن وسیله بود.
پرسید: اکنون چه کسی وسیله حرکت تو را به اینجا فراهم نمود؟ گفت درست او را نمی شناسم، در یکی از شبها که در نهایت تنگدستی بسر می بردم، مردی ناشناس به در خانه ام آمد و کیسه ای که چهار هزار دینار طلا در آن بود به من داد و رفت. خلیفه گفت: او را شناختی؟ خزیمه گفت: نه! فقط در پاسخ من که پرسیدم تو کیستی؟ گفت: دستگیر جوانمردان زمین خورده ام، هر چه بر اصرار خود به منظور شناختن وی افزودم جز این جواب نشنیدم. خلیفه افسوس فراوان خورد که این شخص نظر بلند را نمی شناسد و گفت: اگر او را می شناختم پاداش جوانمردیش را چنانکه باید می دادم.
خلیفه که از شنیدن وضع گذشته خزیمه ناراحت و منقلب شده بود او را مورد تفقد و عطای جزیل قرار داد و به علاوه فرمان حکومت جزیره را به نام او نوشت و دستور داد که پس از تصدی امر، در بیلان کار فرماندار سابق عکرمه فیاض به دقت رسیدگی کند و جریان را به او گزارش دهد.
بدین گونه ایام تنگدستی خزیمه را جبران کرد و او نیز با در دست داشتن فرمان حکومت جزیره بدان صوب رهسپار گردید. موقعیکه خبر ورود حاکم جدید به فیاض فرماندار معزول رسید با تمام مردم شهر به استقبال شتافت و چون وارد شهر شدند به اتفاق به جانب مقر حکومت رفتند.
خزیمه طبق دستور خلیفه با دقت به حساب فیاض حاکم سابق رسیدگی کرد و در نتیجه فیاض مبالغی کسر آورد. خزیمه او را موظف ساخت که هر چه زودتر آنچه کسر آورده است پرداخت نماید، ولی فیاض گفت: من چیزی نیاندوخته ام و راهی برای پرداخت آن ندارم. خزیمه هم دستور داد او را به زندان ببرند. مأمورین، حاکم معزول را به زندان افکندند و در آنجا نیز کسری بودجه بیت المال را از وی مطالبه نمودند.
فیاض گفت: من کسی نیستم که آبروی خود را به خاطر حفظ مال بریزم، چیزی از بیت المال حیف و میل نکرده ام و اکنون هم چیزی ندارم، به خزیمه بگویید هر کاری می خواهی بکن!
خزیمه که از جانب خلیفه دستور داشت شدت عمل نشان دهد امر کرد او را به زنجیر کشند و تحت شکنجه اش قرار دهند! یکماه بدین گونه گذشت. در تمام این مدت فیاض از سابقه خود با خزیمه سخنی به زبان نباورد. خزیمه نیز هیچ نمی دانست که دستگیر مردان زمین خورده کسی جز فرماندار معزول و زندانی نگون بخت او نیست.
وقتی این خبر به زن فیاض رسید، بسیار ناراحت و اندوهگین شد. سپس کنیز خود را که زنی دانا و با کمال بود طلبید و گفت: همین حالا می روی به خانه حاکم و اجازه ملاقات می خواهی. بعد از کسب اجازه بگو عرضی دارم که باید در خلوت بگویم و چون خلوت کرد، برو نزدیک و بگو: پاداش دستگیر جوانمردان زمین خورده این نبود که او را به زندان ببری و مورد شکنجه قرار دهی و به زنجیرش بکشی!
کنیز پیغام خانم خود را به حاکم رساند. خزیمه از شنیدن این پیام که کاملاً برای او غیر منتظره بود، تکانی سخت خورد و گفت: ای وای! دستگیر جوانمردان زمین خورده همین است که در حبس من می باشد، و عکرمه فیاض حاکم جزیره است؟ کنیز گفت آری!
خزیمه فوراً دستور داد اسبش را زین کرده آماده ساختند. آنگاه سوار شد و با بزرگان و محترمین شهر به زندان رفت و دید که فیاض در گوشه زندان با وضعی رقت بار نشسته و بر اثر شکنجه ای که دیده قیافه اش کاملاً تغییر کرده است. وقتی فیاض، خزیمه و انبوه جمعیت را دید که به طرف او می آیند ناراحت شد، و از شرم سر به زیر انداخت. خزیمه جلو آمد خم شد و سر فیاض را بوسید. فیاض سر برداشت و پرسید: این اظهار تفقد برای چیست؟ گفت: بخاطر کار نیک تو و سوء پاداش خودم است. فیاض گفت: خداوند هر دوی ما را بیامرزد و پاداش نیک دهد. خزیمه دستور داد زنجیرها را از دست و پای فیاض باز کردند و گفت: آن را به دست و پای من بیفکن!
فیاض پرسید: چرا چنین می کنی؟ خزیمه گفت: می خواهم تا حدی مزه آنچه را تو چشیده ای من نیز بچشم. فیاض او را قسم داد که از این کار منصرف شود، خزیمه هم پذیرفت و به اتفاق از زندان بیرون آمدند و با همراهان به خانه خزیمه رفتند.
همینکه به در خانه رسیدند فیاض با او خداحافظی کرد و خواست به خانه خود برود، ولی خزیمه مانع شد و گفت: نمی گذارم با این وضع به منزل برگردی، باید تغییر لباس بدهی و سر و وضعت را درست کنی، زیرا من از همسرت بیش از تو شرمنده هستم. بعد دستور داد حمام را خلوت کنند و سپس دستجمعی به حمام رفتند، و شخصاً کیسه کشی و شستشوی فیاض را به عهده گرفت! آنگاه به وی خلعت پوشانیده و اموال زیادی بخشید و به اتفاق به خانه اش رفت، و اجازه خواست که حضوراً از همسرش نیز معذرت بخواهد.
بعد از چندی خزیمه از فیاض خواست که همراه وی به نزد خلیفه سلیمان بن عبدالملک بروند. فیاض هم پذیرفت. پس از ورود خزیمه از رئیس تشریفات دربار اجازه شرفیابی خواست. خلیفه ناراحت شد و گفت: چه شده که والی جزیره با اینکه تازه به صوب مأموریت رفته بدون اجازه قبلی ما آمده است؟ حتماً کار مهمی روی داده است.
وقتی خزیمه وارد شد و خلیفه سبب پرسید گفت: دستگیر جوانمردان زمین خورده را پیدا کرده و اینک به حضور آورده ام تا خلیفه را خشنود سازم. زیرا آنروز دیدم خلیفه اشتیاق زیادی به دیدار او دارد. خلیفه پرسید: او کیست؟ خزیمه گفت: او عکرمه فیاض است و به دنبال آن چگونگی شناختن او را برای خلیفه شرح داد.
خلیفه هم دستور داد فیاض وارد شود و چون دید این جوانمرد، حاکم سابق او در جزیره است، گفت: ای فیاض! نیکی تو به خزیمه رسید ولی شر او دامنگیر تو شد! آنگاه او را مورد تفقد و احترام فراوان قرار داد و گفت: هر حاجتی داری کتباً از من بخواه تا آنرا برآورم.
فیاض هم خواسته خود را نوشت و خلیفه دستور داد فوراً آنرا عملی سازند. سپس ده هزار دینار طلای ناب به علاوه تحفه های دیگر بوی بخشید و امر کرد فرمان حکومت جزیره و ارمنستان و آذربایجان را به نام او نوشتند آنگاه گفت: اینک خزیمه در اختیار توست، اگر می خواهی او را معزول کن وگرنه به حکومت جزیره باقی گذار! فیاض گفت: نه! خزیمه باید همچنان حاکم جزیره باشد! سپس خود حکومت جای دیگر را پذیرفت و هر دو تا پایان خلافت سلیمان بن عبدالملک با عزت و احترام و سربلندی حکومت کردند.(33)