گزیده حق الیقین

نویسنده : علامه محمد باقر مجلسی رحمة الله علیه

مقدمه ناشر

از خدا جوییم توفیق ادب!
حوادثی که پس از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله وسلم برای جامعه اسلامی رخ داد، آن چنان سهمگین و گسترده بود که مسلمانان را به حیرت و سردرگمی واداشت. سعی پیامبر آن بود که علاج واقعه قبل از وقوع کند. ماجرای غدیر و سفارش بر پیروی از قرآن و عترت از همین نگرانی نشأت می گرفت. در این میان، شیعه طبق وصیت و سفارش پیامبر، گام برداشت، راه امامت را برگزید، گوش جان به احادیث معصومین - علیهم السّلام - سپرد و تفسیر قرآن را از مفسران آن، سلسله جلیله امامت برگرفت، در این عرصه، اما خسته دل و تنها، گرمی دست را بر سر انتظار می کشید تا آن که علمای شیعه با تلاشی پیگیر سخنان معصوم - علیه السّلام - را گرد آورند و این چنین، کتب اربعه پدید آمد. این، اما همه ماجرا نبود و لازم بود بزرگ مردی که کوله بار بر دوش و پای در رکاب، قدم گذارد و خزانه ای ذخار و گنجینه ای پربار از کلام معصوم به دست دهد تا از تطاول ایامش نگه دارد. این بزرگ مرد، همان علامه مجلسی - رحمة الله علیه - فرزند مولی محمد تقی مجلسی است که عمر خود را سخاوت مندانه در سودایی مبارک و آسمانی نهاد و برای وظیفه خواران خوان معنویت، مجلسی را به گلپاره های نور آراست، باغستان رو - به خشکی نهاده شیعه را طراوتی بخشید و پرندگان دور مانده از سوسن و سنبل و یاسمن را به آن جا پر داد.
وی با ذهنی وقاد و حافظه ای سرشار گام به این میدان نهاد و بر پاسداری و گردآوری آن چه از معصوم رسیده است، همت گماشت بی وقفه دست به تألیف آثار و تربیت شاگردان نامور زد. هر گوشه ای که کتابی یا کتاب خانه ای سراغی می یافت از آن نمی گذشت تا بتواند بحارالانوارش را دریایی کند از روشنی. از طرفی، آن چه وجهه همت ساخت این بود که آثاری نیز بیافریند تا همه گروه فارسی زبانان یا غالب آنان از معارف اهل بیت دور نمانند؛ از این رو، تألیفات فارسی اش تجلی نمود و سخنان معصوم این چنین در دست عامه فارسی زبان شیعه قرار گرفت.
آن چه پیش رو دارید گزیده یکی از آثار فارسی علامه است که با همت زمینه سازی جناب آقای مهدی مهریزی و کوشش جناب آقای محمد علی اسفندیاری ریاحی فراهم شده است. ناشر با ارج نهادن بر این همت و تلاش برخود لازم می داند آن را سپاس گزارد.
باشد که بتوانیم آن سرچشمه های پاک را بهتر بشناسیم و بهره کافی از آنها ببریم.
گر خطا گفتیم، اصلاحش تو کن.
درآمد
علامه محمد باقر مجلسی در سال 1037 قمری در اصفهان زاده شد. پدرش، مولی محمد تقی، معروف به مجلسی اول، از فقیهان و محدثان نامبردار بود و نسبش به حافظ ابونعیم اصفهانی، از حافظان و بزرگان حدیث می رسید.
علامه مجلسی در خانواده ای که همه اهل قبله و قلم بودند، بالید و پس از درک محضر عالمان بزرگ، در فقه و حدیث سر آمد عصر خویش شد و صدها شاگرد تربیت نمود. وی ضمن اشتغال به مباحث علمی، عهده دار مسئولیتهای اجتماعی نیز بود و امور مردم را حل و فصل می کرد. نماز جمعه و جماعت را با شکوه خاصی اقامه می کرد و در مساجد و مجالس وعظ، مردم را به دین رهنمون می شد.
علامه مجلس از عالمان بسیار نویس در جهان اسلام است و مجموع آثارش به حدود دویست جلد می رسد که موضوع اغلب آنها، حدیث است. در این عرصه کسی از وی سبقت نجسته است و او همچنان بزرگ ترین حدیث کاو شیعه قلمداد می شود.
بحارالانوار، در 110 جلد، مرآة العقول، در 25 جلد و ملاذالاخیار، در 16 جلد، از مهم ترین آثار او و همگی به زبان عربی است. جالب این که تاریخ ولادت وی به حساب ابجد معادل است با جامع کتاب بحارالانوار.
علامه مجلسی از معدود عالمانی است که تنها برای دانشمندان کتاب ننوشت، بلکه عموم مردم را نیز مخاطب و مطمح نظر قرار داد و برخلاف بسیاری از همگنان خویش، به زبان فارسی نوشت تا به گفته خودش: جمیع طوائف الانام، سیما جمعی که از فهم لغت عربی عاجزند از آن بهره مند گردند.
از میان آثار فارسی مجلسی، پنج کتاب از همه مهم تر است: حق الیقین، در اعتقادات، عین الحیاة، در اخلاق، حلیه المتقین، در آداب و احکام، حیاةالقلوب، در تاریخ پیامبران، و جلاء العیون، در تاریخ امامان.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسب کنگره بزرگداشت علامه مجلسی، بر آن شد مهم ترین آثار فارسی این عالم ربانی را - که نامشان آمد به صورت چکیده منتشر کند؛ باشد که هم پیراسته تر شود و هم عده بیشتری مجال مطالعه آن را بیابند. درستی این تصمیم با مراجعه به آثار علامه نیز تأیید شد؛ آن جا که در مقدمه حیاةالقلوب مرقوم داشته است:
در این زمان همت اکثر ناس از تحصیل کتب مطوله، هر چند کثیر الفایده باشد، قاصر است.
اثر حاضر چکیده ای است از کتاب حیاة القلوب بی آن که کلمه ای به متن افزوده و یا تصرفی در آن شده باشد. همراه این اثر، چهار کتاب دیگر منتشر شده است و بدین ترتیب پنج چکیده از مهم ترین آثار فارسی علامه مجلسی به خوانندگان تقدیم می شود.
بسم الله الرحمن الرحیم
اما بعد، خامه تراب اقدام طالبان شاهراه هدایت، و مجتنبان مهامه حیرت و غوایت، محمد باقربن محمد تقی - عفی الله عن جرایمهما به زبان شکستگی و انکسار، بر صحایف ضمایر صافیه ارباب یقین و مرآت قلوب نیره خلاصه مؤمنین، تحریر و تصویر می نماید که در این ولا جمعی از برادران ایمانی و دوستان روحانی از این قلیل البضاعه استدعا نمودند که آن چه متعلق به تواریخ، احوال و معجزات و مکارم اخلاق و محاسن صفات و احوال و غزوات حضرت سید البشر صلی الله علیه و آله و دلایل امامت و خلافت و اطوار حمیده و آداب پسندیده حضرات ائمه اثنا عشر و حضرت فاطمه زهرا - صلوات الله علیهم اجمعین - بوده باشد، به لعنت فارسی ترجمه نمایم، تا جمیع طوایف الانام سیما جمعی از عوام را که از فهم لغت عربی عاجزند از آن بهره مند گرددند.
لهذا استمداد توفیق از جناب اقدس ایزدی - جل و علا - و اقتباس هدایت از مشکاة انوار انبیاء و اوصیاء - علیهم الصوات و التحیة و الثناء - کرده، شروع در تألیف کتاب مزبور نمود. و چون مطالعه این موجب حیات ابدی دلهای اهل ایمان می گردد، آن را به حیاة القلوب مسمی گردانید.
بسم الله الرحمن الرحیم
چنین گوید خادمه شکسته زبان و بیان ابکم نشان، تراب اقدام ارباب یقین و خادم اخبار ائمه طاهرین - صلوات الله علیهم اجمعین - محمد باقر بن محمد تقی، اول چیزی که در ابتدای تکلیف بر مکلف واجب است، تحصیل ایمان است؛ و اکثر خلق از این معنی غافلند و ارکان دین را نمی دانند؛ و قلیلی را که از ناقص چند امثال خود فرا گرفته اند، به نظر تحقیق در آن نظر نکرده اند و به محض تقلید اکتفا نموده اند؛ و قدم از درگه سافله گمان به درجه عالیه یقین و اذعان مطالب عالیه را، به بینات وافیه و دلائل کافیه، ایراد نموده ام، اما اکثر خلق - به اعتبار عدم اعتنا و اهتمام در این امور دین با قلت بضاعت با وفور اشغال باطله با عدم قابلیت ادراک آنها - انتفاع بسیاری نمی یابند، لهذا این فقیر اراده نمود که در این رساله مختصره کافیه، عمده آن مطالب عالیه را به بیانهای واضح قریب به افهام ایراد نمایم. بتوفیق الله سبحانه. فی الجمله بر وفق مرام به انجام رسید و مسمی به حق الیقین گردید.

باب اول

وجود حق تعالی و صفات کمالیه او