فهرست کتاب


بیدارترین سردار

حسین استاد ولی‏

منابع و مدارک

1- قرآن کریم
2- الاتحاف بحب الآشراف شبراوی
3- الارشاد شیخ مفید
4- اسدالغابة ابن اثیر جزری
5- الأمالی شیخ مفید
6- امام در عینیت جامعه محمد رضا حکیمی
7- بحار الانوار علامه مجلسی
8- بررسی تاریخ عاشورا (مقدمه) علی اکبر غفاری
9- تاریخ پیامبر اسلام محمد ابراهیم آیتی
10- تاریخ طبری محمد بن جریر طبری
11- تاریخ یعقوبی ابن واضح یعقوبی
12- تتمة المنتهی محدث قمی
13- تحف العقول ابن شعبه حرانی
14- تذکرة خواص الامة سبط ابن جوزی
15- حیاة الامام الحسن علیه السلام (با واسطه) باقر شریف قرشی
16- حلیة الأبرار سید هاشم بحرانی
17- در مکتب کریم اهل بیت علیه السلام دکتر علی قائمی
18- سیری در سیره ائمه اطهار علیه السلام شهید مطهری
19- صلح امام حسن (با واسطه) ترجمه آیة الله خامنه ای
20- صلح امام حسن و قیام امام حسین علیهماالسلام مؤسسه اصول دین
21- الصواعق الحرقة ابن حجر هیتمی
22- فروغ ابدیت جعفر سبحانی
23- قاموس الحیط فیروز آبادی
24- الکافی محمد بن یعقوب کلینی
25- کلمة الامام الحسن علیه السلام سید حسن شیرازی
26- احات من حیاة الامام الحسن علیه السلام کتابخانه مسجد
امام زین الاعابدین علیه السلام - کویت
27- مراصد الاطلاع صفی الدین بغدادی
28- مروج الذهب مسعودی
29- مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی
30- المناقب ابن شهر آشوب
31- منتهی الامال محدث قمی
32- وقعه صفین نصربن مزاحم منقری
33- یناییع المودة سلیمان قندوزی

سؤالات مطروحه

آنچه که در پایان مطالعه این کتاب از خواننده علاقمند انتظار دارد، آن است که بتواند پاسخ سؤالات ذیل را یافته باشد:
1- چرا زیارت با معرفت امام معصوم پاداش بسیار دارد؟
2- زمان تولد و مدت عمر و امامت امام حسن مجتبی علیه السلام؟
3- چرا نام مبارک حسن به نام فرزند هارون، شبر، نامیده شد؟
4- نام (دو تن از) برادران امام مجتبی علیه السلام؟
5- (دو مورد از) مستحبات تولد نوزاد؟
6- (یک علت از) علل عدم ذکر صریح نام أئمه معصومین علیه السلام در قرآن چیست؟
7- (موضوع دو آیه از) آیاتی که در آنها وصف ائمه آمده چیست
8- امام حسن در آیه مباهله چگونه معرفی شده است؟
9- چه مقامی از امام مجتبی در آیه تطهیر تضمین شده است؟
10- (دو روایت از) روایات مربوط به محبت پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به امام حسن علیه السلام؟
11- (یک عنوان از) عنوانهایی که پیامبر به امام حسن می داد؟
12- وضعیت عبادی آن حضرت و نحوه تشرف ایشان به خانه خدا چگونه بوده است؟
13- (یک روایت از) روایات مربوط به شجاعت امام حسن علیه السلام؟
14- (یک روایت از) روایات مربوط به سیادت و هیبت حضرت؟
15- (یک روایت از) یاریگری و سخاوت آن حضرت؟
16- (یک روایت از) فروتنی ایشان؟
17- (یک روات از) علم آن حضرت؟
18- (نام دو تن از) راویان احادیث جعلی در مورد امام حسن؟
19- نظر شیعه در خصوص امام معصوم و اطاعت از وی چیست؟
20- نظر شیعه در خصوص صلح و جنگ به طور خلاصه چیست؟
21- هدنه یا مهادنه چیست؟
22- آیا قبل از امام حسن مسأله ای به نام صلح در اسلام وجود داشته است؟ این موضوع به طور مختصر چگونه بوده است؟
23- وضعیت مخالفین خارجی اسلام در زمان پذیرش وانعقاد صلح توسط امام مجتبی علیه السلام به چه صورت بوده است؟
24- (یک روایت از) از روایات لعن و طعن بر معاویه؟
25- (سه نمونه از) موارد خلاف آشکار معاویه بن ابی سفیان در طول امارت وی چیست؟
26- منظور از روایت منقول از پیامبر در خصوص دسته بندی مردم به سه دسته: عالم، شاگرد و... چیست؟ و جایگاه اهل شام در این دسته بندی در کجاست؟
27- (دو گروه از) گروههای اهل کوفه؟
28- موضع خوارج در مقابل امام حسن علیه السلام چه بوده است؟
29- معاویه پس از شنیدن خبر شهادت امیرالمؤمنین علی و بیعت مردم با امام مجتبی علیهماالسلام چه کرد؟
30- پس از فرا خواندن مردم به جهاد و سرکوب معاویه طاغی، مردم چگونه به امام پاسخ دادند؟
31- عبدالله و عبیدالله پسران عباس چه موقعیتی در زمان امام مجتبی داشتند؟ و عاقبت هر یک به کجا انجامید؟
32- معاویه علاقمند به جنگ بود و یا صلح؟ توضیح آن چگونه است؟
33- رفتار خوارج در دو موضع: نسبت به تصمیم امام علی بن ابی طالب و امام حسن بن علی علیهماالسلام به هنگام اعلام جنگ و اعلام صلح چگونه بوده است؟
34- (سه شرط از) شرطهای قطعی صلح امام با معاویه؟
35- (دو مورد از) تفاوتهای شرایط زمان امام حسن و امام حسین علیهماالسلام؟
36- امام حسن فلسفه صلح خود را چگونه بیان می فرماید؟
37- پس از صلح موضع افرادی از یاران امام مانند قیس بن سعد در مقابل معاویه چگونه بوده است؟
38- چه کسی امام مظلوم مجتبی علیه السلام را مسموم کرد؟
39- امام چه وصیت فرمود؟ و پس از ایشان وصیت آن حضرت به کجا انجامید؟ عایشه چگونه برخورد کرد؟
40- نام پنج تن از) پسران و دختران امام؟
41- امام معیار دوستی را در چه چیز می داند؟
42- آن حضرت ارتباط با مسجد را موجب دستیابی به چه چیزهایی می داند؟
43- امام مجتبی اسباب هلاکت را در چه چیزهایی می بیند؟
44- سفارش امام حسن علیه السلام خطاب به نسل آینده چیست؟
45- هر گاه مستحب مانع انجام واجب می شود، چه باید کرد؟
46- امام در خصوص سفر آخرت چه می فرماید؟


...................) Anotates (.................
1) درخت بلند خرما.
2) اشاره به روایات وارده در تفسیر و تأویل آیاتی از سوره الرحمن: مرج البحرین یلتقیان (19) بینهما برزخ لایبغیان (20) فبأی ءالاء ربکما تکذبان (21) یخرج منها اللؤلؤ و المرجان (22).
3) فیروز آبادی در قاموس اللغة این نامها را شبر (حسن) و شبیر (حسین) و مشبر (محسن) خوانده است.
4) این وصلت آسمانی سه محصول دیگر نیز داشت، دو دختر باکرامت به نامهای زینب کبری (ام کلثوم) و زینب صغری (ام کلثوم صغری) و یک پسر نامولود یعنی محسن که در جریان حمله به خانه علی علیه السلام، از مادر سقط شد.
5) استحباب عقیقه برای طفل از نشانه های اهمیت و ارزش فرزند در خانواده است و سبب نوعی بیمه شدن طفل می باشد. در تأکید استحباب آن همین بس که در روایت است اگر کسی به بزرگسالی هم رسید و برای او عقیقه نکرده بودند برای خود عقیقه برای
6) علت یادنشدن نام اهل بیت و جانشینان بر حق پیامبر در قرآن کریم چند چیز است: اولاً برخی آیات گر چه نزولش درباره آنان است ولی معنایش منحصر به آنان نیست چرا که شیوه بیان قرآن کلی گویی است تا مردم را به سوی فضاسل سوق دهد و نپندارند که فضایل منحصر در عده ای انگشت شمار است بلکه هر کس می تواند بدان مقامات دست یابد، گرچه عملاً این تکامل به تحقق نپیوسته و مصداق دیگری نیافته باشد. ثانیاً اگر صریحاً نام برده می شدند، منافقانی که دشمن سرسخت اسلام بودند و در کمین ضربه زدن به پیکره اسلام لحظه شماری می کردند بی شک دست به تحریفئ می زدند و بر سر قرآن همان بلایی را می آوردند که امتهای سابق بر سر کتابهای آسمانی خود آوردند، و نمونه آن را نیز مشاهده می کنیم که چون نتوانستند دست به تحریف لفظی قرآن بزنند تحریف معنوی کردند و معانی آیات را جابجا نمودند.
ثانیاً ذکر نام اهل بیت در قرآن سازگار با روش قرآن که از آیات محکم متشابه استفاده می کند تا بیماردلان شناخته شوند، نبود و شبهه ای در حقانیت این خاندان برای آنان باقی نمی نهاد، در نتیجه آزمونی که می بایست برای امت اسلامی فرا می آمد محقق نمی گشت و صف پیروان خالص پیامبر صلی الله علیه و آله از بیماردلان سست ایمان و منافقان جدا نمی شد، حال آنکه بنای خداوند آزمون امتها است از این رو اهل بیت پیامبر را هم به وصف معرفی کرد تا در بیان حق کوتاهی نشده باشد، و هم نام نبرد تا علل فوق پیش نیاید، و لذا می بینیم که نه از اهل بیت و سایر مؤمنان نام برده شد و نه از منافقان و کافران. تنها از ابولهب نام برده شد آن هم به خاطر آنکه وی عموی پیامبر بود، ذکر نام وی در قرآن دلیل صداقت و بی کم و کاست بیان نموده و در راه خدا ملاحظه خویشان خود را نمی کرده است.
7) مقره: فتلقی آدم من ربه کلمات فتاب علیه....
8) روضه کافی / 305، بحارالانوا 11 /174، 187،192. الدرالمنثور 1/. 147
9) شوری
10) اکثر تفاسیر و کتابهای حدیث فریقین روایات آن را آورده اند.
11) آل عمران: فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا ندع ابناءنا و ابناءکم و نساءنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنت الله علی الکاذبین (61).
12) مصادر آن در مکاتیب الرسول / 180 و 181 و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام ترجمه نگارنده / 285 - 314 و نیز تفاسیر قرآن ذیل آیه، تاریخ یعقوبی 20/82، بحارالانوار 21/276- 355.
13) احزاب: انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل بیت و یطهرکم تطهیراً(33).
14) برای توضیح بیشتر حدیث کساء به قلم نگارنده نشر همین مرکز.
15) منظور از قیام، قیام به شمشیر است والا همه امامان قائمند و هیچ کدام قاعد نیستند. و قابل توجه است با اینکه این مطلب درباره همه امامان علیه السلام صادق است، پیامبر آن را درباره این دو امام فرمود، زیرا اختلاف بیشبر درباره روش این دو بزرگوار است.
16) مکاتیب الرسول صلی الله علیه و آله 1/273.
17) ترجمه مقاتل الطالبیین / 43.
18) از معجزات حضرتش آن که: سالی در راه حج که قدمهای مبارکش ورم کرد به همراهان خود فرمود: در فلان منزل شخصی سیاهی از راه می رسد که با او داروی درد پای ما هست، آن را از وی خریداری کنید. گفتند:در سر راه ما منزلی نیست که کسی چنین دارویی داشته باشد. اتفاقاً در میان راه با مرد سیاهی برخورد کردند و دارو نیز همراه او بود. امام خواست قیمت آن را بپردازد، او نپذیرفت و تقاضا کرد امام در حق او دعا کند که خداوند فرزند پسری دوستدار اهل بیت به او عنایت نماید؛ زیرا همسرش باردار بود.
امام فرمود: به منزل بازگرد که خداوند چنین فرزندی به تو عطا کرده است آن گاه آن داور را به پای مبارک مالید و ورم آن فرو نشست.
19) کافی 1/461.
20) وقعة صفین؟ / 114.
21) -
22) تحف العقول / 234.
23) ابوامامه گوید: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله عصازنان بر ما وارد شد و ما به احترام او برخاستیم، فرمود:این کار را از عجم ها نیاموزید که به احترام هم از جا برمی خیزند!انس می گوید: با اینکه پیامبر محبوبترین کس نزد مردم بود با این حال به احترام او برنمی خاستند زیرا می دانستند این کار را خوش ندارد.
24) بی شک حضور مروان در تشییع جنازه جنبه سیاسی داشت و او از سوی عایشه مأمور بود که مانع دفن امام در حرم مطهر پیامبر صلی الله علیه و آله شود، ولی در عین حال شکوه و عظمت امام او را واداشته بود که زیر جنازه را بگیرد.
25) بخش اتهامات.
26) تحف العقول 228، بحارالانوار 78 / 101، حلیة الابرار 1/500- 518.
27) زیرا صید حیوانات خشکی در حال احرام ممنوع است و کفاره دارد.
28) اشاره به آیه 78 و 79 از سوره انبیاء: و داود و سلیمن اذ یحکمان فی الحرث اذ نفشت فیه غنم القوم و کنا لحکمهم شاهدین (78) ف ف ه م ن آ س ل ی م ن و کلاً ءاتینا حکماً و علماً و سخرنا مع داود الجبال یسبحن والطیرو کنا فعلین (79).
29) مراد از نوشته شدن بر بال ملخ نوشتن تکوینی است، یعنی مأموریت ملخ این است.
30) ازدواجهای مکرر و طلاق دادن زنان.
31) تاریخ عرب / 246 به نقل ما از کتاب در مکتب کریم اهل بیت
32) علی و فرزندانش علیه السلام
33) علی و فرزندانش، به نقل ما از کتاب در مکتب کریم اهل بیت علیه السلام
34) برای اطلاع بیشتر لسان المیزان 4/253 و معجم الادباء 14/124.
35) ابن کثیر در البدایة 11/319 و ابن حجر در لسان المیزان 5/300 و ابن جوزی در المنتظم 7/190 و ابن اثیر در لباب الانساب 4/174.

36) مروج الذهب 3/311.
37) او عبداللّه بن حسن بن حسن معروف به عبداللّه محض، نوه امام مجتبی علیه السلام بوده است.
38) در این بخش از پاورقی ترجمه مقاتل الطالبیین ترجمه مقاتل الطالبیین 74 - 75 از استاد بزرگوارمان استاد علی اکبر غفاری بهره جسته ایم.
39) و اگر نبود که شایعات دشمن حتی در دل دوستان نیز اثر کرده است، هرگز در مقام پاسخگویی به این شبهات بر نمی آمدیم.
40) منتخب التواریخ / 191.
41) کافی 1/279 - 284.
42) کافی 1/275.
43) اشاره به سوره نساء: یا ایها الذین ءامنوا اطیعو الرسول و اولی الامرمنکم... (59) و سوره احزاب: و ما کان لمؤمن و لامؤمنه اذا قضی اللّه و رسوله أمراً أن یکون لهم الخیرة من أمرهم و من یعص اللّه و رسوله فقد ضل ضلالاً مبیناً (36).
44) اشاره به سوره حجرات: یا ایها الذین ءامنوا لا تقدموا بین یدی الله و رسوله واتقوا الله ان الله سمیع علیم(1) و حدیث ثقلین که فرمود: ... از آن ان جلو و عقب نیفتید که هلاک می شوید، و به آنان چیزی نیاموزید که آنان از شما داناترند.
45) سوره انفال: و ان جنحوا للسلم فاجنع لها...(61).
46) سوره نساء: الم ترالی الذین قیل لهم کفو ایدیکم و اقیموا الصلوة و اتو الزکوة فلما کتب علهم القتال... (77).
47) سوره حج: اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا و ان الله علی نصرهم لقدیر(39).
48) تاریخ پیامبر اسلام / 234 ونیز صلح با بنی ضمره و بنی اشجع.
49) نهج البلاغه، خطبه 3، موسوم به شقشقیه.
50) تاریخ یعقوبی 2/217.
51) الغدیر 10/139 - 148.
52) سوره اسراء: و اذ قلنا لک ان ربک احاط بالناس و ما جعلنا الرؤیا التی اریناک الا فتنة للناس و الشجرة الملعونة فی القرءان... (60) و روایات در زیل آن و نیز روایات ذیل سوره قدر.
53) سوره اسراء: و اذ قلنا لک ان ربک احاط بالناس و ما جعلنا الرؤیا التی اریناک الا فتنة للناس و الشجرة الملعونة فی القرءان... (60) و روایات در زیل آن و نیز روایات ذیل سوره قدر.
54) الغدیر 10/284 که به مغیرة بن شعبه گفت: از پای نخواهم نشست تا نام محمد را دفن کنم!
55) مروج الذهب 3/43.
56) اجتماع مردم و هلهله و کف زدن آنان در هنگام دار زدن شهید راه حق آیة الله شیخ فضل الله نوری فراموش شدنی نیست.
57) مروج الذهب 3/41-45 به اختصار و گزیده.
58) در روایتی که در روضه کافی / 59 - 63 آمده آن حضرت بسیاری از آن بدعتها را بر می شمرد، سپس می فرماید: اگر بخواهم دست به اصلاح بزنم لشکریانم از اطراف من می پاشند.
59) ارشاد مفید/ 190.
60) ممکن است قصاص قاتل پس از خطبه و بیعت انجام گرفته باشد.
61) شهری است قدیمی و پهناور که سه فرسخ تا فرات فاصله دارد. مراصدالاطلاع)
62) عباس عموی پیامبر ده پسر داشت، از جمله عبدالله و عبیدالله، که این هر دو در راه اسلام از زمان پیامبر منشأ خدمت و حق پرستی بودند و در این راه فداکاریهای بسیار نمودند. معارفی از اهل بیت که به واسطه ابن عباس (عبدالله) به ما رسیده است و وی تا آخرین دقایق حیات پایدار و پیرو صدیق و پاکباخته اهل بیت باقی ماند ولی متأسفانه برادر دیگر (عبیدالله)، علی رغم همراهیهای بسیار با اهل بیت آخرالامر و ساوس شیطانی معاویه... .
63) به روایت مسعودی: یمن.
64) امالی مفید / 306
65) این جمله امام بهترین دلیل بر روحیه دموکراسی و طرفداری آزادی سیاسی بودن ان حضرت است.
66) بحارالانوار 44/21، اسدالغابة 2/13/
67) به روایتی دیگر: معاویه کس می فرستاد تا در سپاه قیس بن سعد شایعه کنند که امام مجتبی با معاویه صلح کرد و در سپاه امام شایعه کند قیس به معاویه پیوست. آن گاه سه نفر از جمله مغیره را برای مذاکره به مدائن فرستاد، و آنان چون از خیمه بیرون آمدند از پیش خود گفتند: امام صلح را پذیرفت. آن گاه عده ای از خوارج بدون تحقیق، بر امام یورش بردند....
(تاریخ یعقوبی 2/214 - 215)
68) ارشاد مفید/ 189 - 190.
69) ممکن است منظور از خلفای شایسته، کلی باشد و افراد خاصی در نظر نباشد، یعنی معاویه متعهد است آن گونه عمل کند که یک جانشین شایسته پیامبر باید عمل نماید. و نیز ممکن است منظور خلفای سه گانه باشند، و از این رو آنان را شایسته خوانده که اولاً ظاهر اسلام و تقدیس خود را در انظار مردم حفظ می کردند. ثانیاً چون معاویه روی آنان حساسیت نشان می داد و خود را طرفدار آنان قلمداد می کرد، امام از همین موقعیت استفاده کرده دست وی را می بندد و او را متعهد می سازد که اگر راست می گوید مانند آن خلفا عمل کند. و گرنه جمع میان کتاب خدا و سنت پیامبر و سیره خلفا عملی نیست، زیرا آنان در بسیاری موارد با کتاب خدا و سنت پیامبر مخالفت کردند (اجتهاد در مقابل نص، علامه سید شرف الدین عاملی، ترجمه علی دوانی)، از جمله خلیفه دوم، عرب را بر غیر عرب ترجیح داد و در میان عرب، قریش را بر غیر قریش، و در میان قریش بنی تیم و عدی را بر سایر تیره ها مقدم داشت. حتی سیره خود خلفا با یکدیگر تفاوت داشت، مثلاً ابوبکر و عمر برای دختران خود عایشه و حفصه همسران پیامبر از بیت المال حقوق قرار دادند و عثمان حقوق آنها را قطع کرد و در این زمینه میان عایشه و عثمان اختلاف و درگیری بود و عایشه عثمان را به نعثل یهودی تشبیه می کرد (امالی مفید / 125)
70) تاریخ یعقوبی 2/215
71) در این بخش از بحثهای استاد شهید مطهری (سیری سیره ائمه اطهار / 83 - 108) زیاد استفاده شده است.
72) الته روشن است که امام حسن علیه السلام بر حق بود و معترض او بر باطل، و یزید بر باطل بود و معترض او بر حق. ولی ما در اینجا بحث رااز نظر اجتماعی بررسی می کنیم نه اعتقادی.
73) چنانکه فرمود: جمجمه های عرب به دست من بود (یعنی بر سران و اشراف عرب مسلط بودم) و می توانستم جنگ راه بیندازم، ولی برای خدا و حفظ خون مسلمانان چنین نکردم. (بحار 44/25)
74) سوره کهف / 65 - 82.
75) بحار الانوار 44 2 و 19.
76) بحار الانوار 44 2 و 19.
77) بحار الانوار 44 / 20 و 24.
78) بحار الانوار 44 / 20 و 24.
79) تاریخ یعقوبی 2/216.
80) ارشاد مفید / 191.
81) بحارالانوار 44 / 22.
82) کافی 1/302
83) ابن الحجاج شاعر بغدادی این سخن را به شعر در آورده:
یا بنت ابی بکر، لاکان و لا کنت - لک التسع من الثمن و بالکل تملکت
تجمک تبغلت، و ان عشت تفیلت
ای دختر ابوبک، نه حق با پدرت ابوبکر بود و نه با تو، تو یک نهم از یک هشتم ارث پیامبر سهم داری و اینک همه را تصرف کرده ای! روزی بر شتر سوار شدی....
84) تذکرة الخواص / 122. و در تاریخ یعقوبی 2/225 این سخن را پس از مراسم تکفین آورده است.
85) مروج الذهب 3/8.
86) همان مدرک.
87) برای شرح حال فرزندان آن حضرت - کتاب منتهی الآمال، محدث قمی.
88) تحف العقول / 233 - 236.
89) بحارالانوار 78/111 و 116.
90) کلمة الامام الحسن علیه السلام / 41 به نقل از ارشاد القلوب / 79.
91) کلمة الامام الحسن / 244.
92) تاریخ یعقوبی 2/226 و 227.
93) تحف العقول / 236.
94) بحارالانوار 44 / 138 - 140، سخنان دیگری از آن حضرت در مسائل گوناگون انسانی وجود دارد که این دفتر را گنجایش آنها نیست. هر که خواهان است به کتب مزبور مراجعه نماید.