فاطمه (س) کیست؟

نویسنده : حجة الاسلام شیخ محمد رضا امین زاده

مقدمه

هر موجودی در میدان طبیعت در دوران کوتاه یا بلند عمرش، حقیقت خویش را در حدود شرایط و امکانات موجود، به منصه ظهور می رساند. و برخی با لسان تکوین و برخی با زبان تشریع، معرف خویش می شوند و اوصاف لازم وجود خویش را بیان می دارند و به ناظر و مستمع، حالت وجد و شادمانی و یا حالت نفرت و انزجار می دهند.
موجودی که دنیا و طبیعت، ظرف ظهورش نیست و اسرار و حقایق وجوداش در آن پنهان می ماند و تنها ظواهر و آثار ناچیزی را آشکار می سازد، انسان است، انسان حقیقتی است که با دو زبان به شناساندن هستی اش پرداخته است (زبان تکوین و تشریع).
اما افسوس که در خانه محدود ماده و مادیت، توانایی بیان کامل از آن دو گرفته شده است، لذا ناشناخته مانده است. به تعبیر امیرالمؤمنین - علیه السّلام - انسان کتاب مبین الهی است، به همین لحاظ جهان ماده نمی تواند معرف او باشد. اما خالق عظیم، در این میان لطف فرموده و با بعث رسل راه را بر انسان روشن کرده و به او آموخته است که: بودنت در شدنت و شدنت در بودنت هست.
لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم ثم رددنا اسفل سافلین الا الذین امنوا و عملوا الصالحات (1)براستی ما انسان را در نیکوترین قوام آفریدیم، سپس او را به اسفل سافلین وارد ساختیم جز آنانی که ایمان آوردند و عمل شایسته انجام دادند.
فعلیت احسن تقویم در گرو ایمان و عمل صالح است و ایمان و عمل صالح در پرتو پدیده قوه احسن تقویم به ظهور می رسد. خداوند نمونه و الگوی این فعلیت و ظهور را نفس رسولان و انبیا و ائمه - علیهم السلام - قرار داد، و در بین خاندان سفیران الهی، دخت خاتم الانبیاء فاطمه زهرا - سلام اللّه علیها- را به عنوان سیده زنان عالم اختیار فرمود و او را مظهر تام احسن تقویم و ایمان و عمل صالح قرار داد. در این مقال - در حد توان خود - به وصف مقام شامخ او می نشینیم و از خداوند متعال یاری می طلبیم.

فاطمه (س) نور خداست

قبل از اینکه به شرح موضوع فوق بنشینیم لازم است بدانیم که مقصود از نور خدا چیست؟ آیا موجود خاصی نور خداست یا هر موجودی (در مرتبه وجودی اش) نور خدا می باشد؟ و آیا نور مرادف با وجود است یا چیزی فوق وجود است؟
آنچه از کلمه نور درک می کنیم این است که ذاتاً ظاهر بوده و روشن کننده غیر می باشد؛ اثر بارز نور، ظلمت شکنی است و ما از این طریق به شناخت نور نائل می گردیم. با توجه به این درک، می توانیم یک قاعده کلی بسازیم و بگوییم که: هر چیزی که ظلمت شکن باشد نور است.
وجود، حجاب عدم را که ظلمت باشد می درد ولذا وجود نور است؛ یعنی ذاتاً دارای عینیت بوده و ظاهر می باشد و آشکار کننده غیر و ظاهر کننده ممکنات می باشد. بنابراین، هر وجودی ظلمت و عدم شکن می باشد، پس هر وجودی نور است. منشأ وجود، خدای متعال می باشد، خداوند آفریننده هر وجود و موجودی است، و نور محض است و هر وجود ممکنی نور خداست.
با توجه به بیانات فوق مقصود از نور خدا، وجود هر موجود ممکن است و نور، فوق وجود نیست، بلکه هر وجودی نور است.
وجود دارای مراتب است، و هر مرتبه ای که با مرتبه فوقش مقایسه می شود، جهات عدمی او ملاحظه شده و گویا در مقابل مرتبه فوق، نورانیتی ندارد تا آنجا که این مقایسه بین اولین وجود از مخلوقات با وجود خدای متعال سنجیده می شود، در مقابل نامحدودیت حضرت حق می توان گفت که: جلوه اش صفر است، و در مقابل کمال مطلق هیچ نورانیتی ندارد. اینکه گفته می شود: فاطمه - سلام الله علیها - نور خداست معنای آن این نیست که موجودات دیگر نور خدا نیستند، بلکه در مورد آن بانوی بزرگ چنین است که وقتی با وجود فرشتگان، زمین، آسمان و انسانها مقایسه می شود نورانیت او فوق تمام انوار است؛ چنانکه انوار دیگر در شعاع نور او محو می گردند و جلوه خویش را از دست می دهند، هر وجودی در پرتو وجود او گم می شود.
راه ما برای شناخت این مطلب معرفت تعبدی است؛ یعنی معرفتی که از منبع مورد اعتماد و اطمینان صادر می شود و منبع مورد اعتماد ما حضرت محمد - صلی الله علیه و آله وسلم - و ائمه اطهار - علیهم السلام- هستند.
در روایتی جابر از امام صادق - علیه السّلام - سؤال می کند که: چرا فاطمه- سلام اللّه علیها- زهرا نامیده شده است؟ حضرت فرمودند: لأن الله عزوجل خلقها من نور عظمته(2) فاطمه - سلام اللّه علیها- زهرا نامیده شده است به این علت که خدای عزوجل آن حضرت - علیها السلام - را از نور عظمتش آفرید.
امام صادق - علیه السّلام - از پدرانش - علیهم السلام - چنین نقل فرموده است که: رسول خدا - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمودند:
خلق نور فاطمة - علیهما السلام - قبل أن یخلق الارض و السماء(3) قبل از اینکه آسمان و زمین آفریده شود، نور فاطمه - سلام اللّه علیها- آفریده شد.
نوری که وابسته به نور عظمت خداست، نوری که قبل از آسمان و زمین آفریده شود، زینت بخش عرش خداست. نبی گرامی، حضرت محمد - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمودند:
... فخلق نور فاطمة الزهراء علیهما السلام یومئذ کالقندیل و علقه فی قرط العرش فزهوت السموات السبع و الارضون السبع، من أجل ذلک سمیت فاطمة الزهرا(4).
... پس از آنکه نور فاطمه زهرا - سلام اللّه علیها- مثل قندیل آفریده شد خداوند او را در گوشواره عرش آویزان ساخت پس آسمانها و زمینهای هفتگانه درخشیدند، از این جهت است که فاطمه - سلام اللّه علیها- زهرا نامیده شده است.
از بیان رسول گرامی اسلام - صلی الله علیه و آله - و امام صادق - علیه السّلام - چنین استفاده می شود که مرتبه وجودی فاطمه - سلام الله علیها- فوق مرتبه وجودی آسمان و زمین و فرشتگان است، بلکه مرتبه وجودی او از تمام رسولان و انبیای الهی به جز خاتم الانبیا بالاتر است.
در حدیثی است که نور فاطمه از نور محمد و نور علی - علیهم السلام - آفریده شده است، و این منافات ندارد با احادیثی که می گوید: نور فاطمه از نور خدا آفریده شده است.
یا سلمان خلقنی الله من صفوة نوره و دعانی فأطعت، و خلق من نوری علیاً فدعاه فأطاعه و خلق من نوری و نور علی فاطمة فدعاها فأطاعته، و خلق منی و من علی و فاطمه الحسن و الحسین، فدعا هما فأطاه...(5).
ای سلمان! خداوند مرا از نورش که برگزیده بود آفرید و مرا خواند پس اطاعت کردم. و از نور من علی - سلام اللّه علیه - را آفرید پس او را خواند، او اطاعت کرد. و از نور من و علی - صلوات الله علیهما - فاطمه - سلام اللّه علیها- را آفرید پس او را خواند او نیز اطاعت کرد. و از نور من و علی و فاطمه - سلام الله علیهم - حسن و حسین - علیهماالسلام - را آفرید پس آن دو را خواند آنها نیز اطاعت کردند....
نور زهرا - سلام اللّه علیها- مصدور از نور خدا به واسطه نور حضرت محمد - صلی الله علیه و آله وسلم - و علی- علیه السّلام- است.

مراتب وجودی فاطمه (س)

ابتدا لازم است به این سؤال پاسخ دهیم که: آیا یک موجود خاص می تواند دارای مراتب وجودی باشد؟
پاسخ: خداوند که از وجود مطلق برخوردار بوده و محیط بر هر چیزی است و فوق همه مراتب وجودی است، جز یک مرتبه از وجود را ندارد و آن نامحدود بودن وجود اوست در وجود او تنزل نیست تا بگوییم مرتبه ای در عالم عقل، و مرتبه ای در عالم مثال، و مرتبه ای در عالم ماده دارد، تنزل، لازمه وجود محدود است، عوامل سه گانه مجلی و محل ظهور اوست، نه مراتب نزول او تعالی الله عما یصفون.
اما مراتب وجود در وجود امکانی محال نمی باشد، عقل، برهانی بر محال بودن آن ندارد بلکه بر عکس، دلیل بر امکان آن اقامه می کند در عالم طبیعت، ماده در جریان حرکت به مراتبی از وجود نائل می شود و بدون آنکه مراتب قبلی را از دست داده باشد، از مرتبه جمادی به نباتی و از مرتبه نباتی به حیوانی و از آن مرتبه به مرتبه انسانی نائل می گردد.
البته در اینجا ارتقاء موجودی است از مرتبه نازل به مرتبه عالی، و موجود در مرتبه عالی (انسان) تمام کمالات مراتب نازل را دارا می باشد، همین طور در عالم عقل ممکن است وجودی تنزل کند و در هر مرتبه ای بر محدودیت او افزوده شود تا آنکه به آخرین مرتبه تنزلش در عالم طبیعت برسد، هر چند عقل برای این وجود، مصداق نمی تواند تعیین کند، لکن نمونه بارز آن نور نبی گرامی اسلام حضرت محمد - صلی الله علیه و آله وسلم - و یا قرآن مجید است که از طریق شناخت تعبدی به دست می آید.
بنابراین، یک موجود خاص می تواند دارای مراتب باشد و مقامات مختلف در سیر نزولی خودش داشته باشد، بدون آنکه ارزش و مقام قبلی را از دست داده باشد، اگر چه لازمه تنزل این است که محدودیت هایی برای او ایجاد می شود، مراتب وجودی در سیر نزولی و صعودی، تکوینی است لکن برای انسان مراتب وجودی هست که زمینه آن امکان ذاتی فقط (چنانکه در مجردات است) و امکان استعدادی و ذاتی فقط (آن چنانکه در مادیات است) نیست، بلکه علاوه بر این دو امکان، امکان ثالثی وجود دارد که آن را انسان با اراده آگاهانه و اختیار و با دو بال نیرومند خویش؛ تفکر و عمل به وجود می آورد که از آن به امکان یا قابلیت تشریعی می توان یاد کرد.
این امکان تشریعی زمینه فیض خاص خدای منان را آماده ساخته و با افاضه کمال از جانب خدای متعال بر مراتب وجودی انسان افزوده می شود.
اینک به اصل مطلب نظر انداخته و از طریق شناخت تعبدی، مراتب وجود تکوینی زهرای اطهر - سلام اللّه علیها- را بیان می داریم. وجود فاطمه - سلام اللّه علیها- در یک مرتبه جلوه ای از عظمت خداست در مرتبه دیگر جلوه و ظهور علم خدا و شهود اوست. او از نور خدا آفریده شد(6)
و جلوه ای از علم خدا گشت. و مرتبه دیگر او تنزلش در مرتبه عرش است که رسول اعظم اسلام - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمودند:
أنا و فاطمة والحسن و الحسین کنا فی سرادق العرش نسبح الله(7) من، علی، فاطمه، حسن و حسین - صلوات الله علیهم - در سایبان عرش بودیم و خدا را تسبیح می گفتیم.
و در جای دیگر فرمودند: علقه فی قرط العرش(8) او را زینت عرش قرار داد.
و نیز فرمودند: کانت فی حقه تحت ساق العرش(9) او را در ظرفی کوچک در زیر ساق عرش بود.
مرتبه دیگر وجود فاطمه - سلام اللّه علیها- تنزل نورش در آسمانها و زمین است، چنانکه نبی گرامی - صلی الله علیه و آله وسلم - فرمودند:
... ثم فتق نور ابنتی فخلق منه السموات و الارض فالسموات و الارض من نور ابنتی فاطمه و نور ابنتی فاطمه من نور الله.(10)
...سپس نور دخترم را شکافت و از آن آسمانها و زمین را آفرید؛ پس آسمانها و زمین از نور دخترم فاطمه - سلام الله علیها - است و نور او از نور خداست.
مرتبه دیگر نور این بانوی بزرگ تنزلش در میوه ای از میوه های بهشت بود که در برخی از اخبار آن میوه خرما و در برخی سیب بیان شده است. و در نهایت تنزل نور است در صلب رسول گرامی اسلام محمد - صلی الله علیه و آله وسلم - و قرار گرفتن آن در رحم خدیجه - علیهما السلام(11).