فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

الساعة

ان الساعة لآتیة لا ریب فیها:(329) همانا لحظه موعود - قیامت - قطعاً فرا می رسد و شکی در آن نیست.
غیر از این آیه در چهل جای قرآن قیامت به الساعة نام برده شده است.

وجه نامگذاری

کلمه الساعة در لغت عرب به معنای جزء کوتاهی از زمان است.(330) در زبان فارسی به معنای زمان معین (برابر شصت دقیقه) است. و این معنی با مفهوم عربی لفظ الساعة مغایرت دارد.
بنابراین کلمه الساعة به معنای لحظه است. و قیامت از آن جهت که در مدت کوتاه و سریع برپا می شود، بلکه در یک چشم به هم زدن و به طور ناگهانی رخ می دهد، به این اسم نامیده شده است.(331) که فرمود:
و ما أمر الساعة الا کلمح البصر أو هو أقرب:(332) مدت رخداد قیامت فقط به اندازه یک چشم به هم زدن بیش نبوده بلکه نزدیکتر (کوتاه تر) است.
هل ینظرون الا أن تأتیهم الساعة بغتة:(333) آیا غیر این انتظار دارند که قیامت ناگهان فرا رسد (و آنان را غافلگیر کند).
و نیز در بعضی آیات به لحظه ای از روز سنجش شده است.
کأنهم یوم یرون ما یوعدون لم یلبثوا الا ساعة من نهار:(334) هنگامی که روز موعود قیامت را مشاهده می نمایند احساس می کنند که گویا به اندازه لحظه ای از روز بیشتر به طول نیانجامیده است.
در برخی روایات(335) طول مدت قیامت به اندازه دوشیدن شیر یک گوسفند بیان شده است.
ولی آنچه مسلم است الساعة نام آغاز برپایی قیامت است زمانی که با یک صاعقه مهیب تمام کرات و موجودات آسمان و زمین در هم کوبیده شده و نابود می گردند.
دلیل این مطلب توصیف برپایی آن به ناگهانی بودن است که فرمود: أن تأتیهم الساعة بغتة زیرا هر حادثه تازه ای که برای اولین بار رخ دهد می تواند ناگهانی بوده باشد. لذا بعضی مفسرین(336) گفته اند کلمه الساعة نام صاعقه مهیب قیامت است که با نفخه صعق رخ می دهد. در سوره زمر - آیه شصت و هشتم - آمده است:
و نفخ فی الصور فصعق من فی السموات و من فی الارض: (در هنگامه قیامت صور دمیده می شود و یکباره موجودات آسمان و زمین را به کام مرگ و هلاکت فرو می برد.
در بعضی آیات در توصیف الساعة آمده است که با رخداد آن مردم پراکنده گردیده و به هر سو فراری می شوند.
و یوم تقوم الساعة یومئذ یتفرقون:(337) روزی که لحظه قیامت برپا شود مردم (از وحشت و اضطراب) به هر سو پراکنده می شوند.
در اول سوره حج می خوانیم:
یا ایها الناس اتقوا ربکم ان زلزلة الساعة شی ء عظیم. یوم ترونها تذهل کل مرضعة عما أرضعت و تضع کل ذات حمل حملها و تری الناس سکاری و ما هم بسکاری ولکن عذاب الله شدید: ای مردم از نافرمانی پروردگارتان پرهیز کنید که همانا زلزله قیامت حادثه ای بزرگ و وحشت انگیز است. روزی که هر مادری فرزند شیرخوار خود را - در حال خوردن شیر - رها کرده و پا به فرار می گذارند (و مردم از وحشت آن حادثه مهیب تعادل خود را از دست داده) و تو آنان را مست می پنداری ولی مست نبوده بلکه از شدت عذاب و سختی آن روز این حالت بر آنان عارض شده است.
نکته قابل ذکر اینکه مرحوم صدرالمتألهین راجع به وجه نامگذاری قیامت به این نام از بعضی عرفا نقل کرده است(338) که لفظ الساعة مأخوذ از سعی یسعی سعیا به معنای حرکت و پیمودن است. و انسان چگونه به مقصد مرگ و تجرد روح از بدن مادی در حرکت است. به همین گونه نفوس انسانها و تمام موجودات طبیعت مادی در حرکت جوهری خود به مقصد تحول عظیم قیامت پیش می روند و این جریان مقتضای طبیعت مادی این جهان است. و قیامت چون نقطه نهایی این حرکت و منتهای جریان طبیعی موجودات است، به لفظ الساعة نامیده شده. یعنی زمان نهایی سعی و حرکت جوهری همه موجودات این جهان مادی.
سپس ایشان به آیاتی در تایید این مطلب استشهاد می کند.
این تحلیل انصافا در توجیه نامگذاری قیامت به لفظ الساعة بسیار زیبا است. ولی اینکه آیا حادثه قیامت یک جریان طبیعی است یا خارج از جریان طبیعی بوده و فقط به اراده مستقیم الهی رخ می دهد جای تأمل است.
و آنچه از ظواهر آیات شریفه قرآن استفاده می شود نظریه دوم است. یعنی قیامت یک جریان طبیعی نبوده بلکه امری خارج از قانون طبیعت است که به اراده لایزال الهی و قدرت مطلقه ذات اقدس حق تحقق می یابد.

الطامة الکبری

فاذا جاءت الطامة الکبری یوم یتذکر الانسان ما سعی:(339) هنگامی که آن مصیبت عظمی و عذاب همگانی قیامت فرا رسد، آنگاه روزی است که انسان به فکر نتیجه تلاش و حاصل سعی خود می افتد (و با خود فکر می کند که چه توشه ای برای آخرت ذخیره کرده است.)
کلمه الطامة در اصل - مأخوذ از فعل طم یطم طماً - به معنای طغیان و فراگیری ناشی از کثرت و فراوانی می باشد.(340) لذا عرب در موردی که چاه از خاک پر شده و با زمین هم سطح گردد، می گوید: فقد طم البئر.(341)
با توجه به این اصل کلمه الطامة به معنای مصیبت بسیار ناگوار و عذاب دردناک و شدیدی است که فراگیر بوده و کسی از آن در امان نیست و قیامت مصیبتی بالاتر از همه مصیبتها و عذابی فراتر از همه عذابها می باشد. کسی از آن مستثنی نبوده و تمام موجودات آسمان و زمین را به کام خود فرو می برد.
با این بیان معلوم شد که چرا این نام به صفت کبری متصف گردیده است. زیرا کلمه کبری به معنای بزرگتر بوده و قیامت بزرگترین مصیبتها و مهیب ترین عذابها می باشد. عذابی که از یک سو نبوده بلکه از هر سو به انسان هجوم می آورد. از دل زمین و قعر اقیانوسها و دریاها به صورت زلزله و آتشفشانهای هولناک سر بر آورده و نیز در اوج آسمانها با انفجاری بزرگ کرات و ستارگان برخورد کرده و از هم پاشیده و بر سر انسان خراب می شوند.
چه فاجعه ای از این بزرگتر و کدام مصیبت از این دردناکتر است؟
افکند هر حامل(342) جنین از هول زلزال زمین - گشتند مست و این چنین انداختند أحمالها(343)
بیهوش شد هر مرضعه(344) از شدت این واقعه - دست از رضاعت(345) بازداشت بیخود شد از اهوالها(346)
ر چنین روز سخت و حادثه خیز - با چنین وضع و حال هول انگیز
ست در دامن که آویزم؟ - با چه قوت ز جای برخیزم؟
کی توانم شدم ز بند خلاص!؟ - چه گریزم که لات حین مناص؟(347)