فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

یوم الدین

یسألون أیان یوم الدین؟ یوم هم علی النار یفتنون:(315) کافران از روی انکار و استهزاء می پرسند روز جزاء (قیامت) کی خواهد آمد؟ بدانند روز جزا همان روزی است که آنان به آتش افکنده می شوند.
و ما ادراک ما یوم الدین؟ ثم ما ادراک ما یوم الدین؟ یوم لا تملک نفس لنفس شیئا و الامر یومئذ لله:(316) ای پیامبر چه می دانی که یوم الدین چیست؟ گویا به حقیقت آن پی نبرده ای پس چگونه می توانی ماهیت (یوم الدین) را درک کنی روزی است که هیچکس کمترین نفوذ و تاثیری در دیگری نداشته و از کسی کاری برای دیگری ساخته نیست (علل و اسباب مادی منقطع گردیده و هیچگونه کارآیی ندارد و تحقق همه امور در آن روز فقط به اراده خداوند متعال است.)
غیر از این دو مورد در ده مورد دیگر نیز قرآن مجید از قیامت به یوم الدین نام برده است.
یکی از آن موارد سوره فاتحه - آیه شریفه مالک یوم الدین - است. که در هر شبانه روز پنج بار می خوانیم.

معنای کلمه دین

کلمه دین در لغت به معانی مختلفی(317) آمده است لکن آنچه که مربوط به قیامت می تواند باشد دو معنا است.
اول: معنای مجازات و پاداش دادن است.(318) در حدیث قدسی وارد شده است:
یا ابن آدم کن ما شئت کما تدین تدان:(319) ای انسان هر گونه می خواهی بوده باش لیکن بدان همان گونه که دیگران را بر کرده های بدشان مجازات می کنی خودت نیز بر کرده هایت مجازات خواهی شد.
امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: و اذکر قبرک فان علیه ممرک و کما تدین تدان:(320) به یاد قبر خود باش که امروز گذرگاه تو است و بدان همانگونه که دیگران را بر کرده هایشان مجازات می کنی خود نیز مجازات خواهی شد.
کلمه دین در بعضی آیات قرآن مجید به این معنی آمده است. در سوره صافات - آیه پنجاه و سوم - آمده است که کافران مجازات اعمال در قیامت را انکار نموده و مؤمنین را به استهزاء گرفته و از آنان می پرسیدند:
أءذا متنا و کنا ترابا لمدینون: آیا بعد از آنکه مردیم و به استخوان و خاک تبدیل شدیم مورد سؤال و بازخواست قرار می گیریم؟
پروردگار متعال در سوره واقعه به آنان چنین پاسخ می دهد:
فلولا ان کنتم غیر مدینین ترجعونها ان کنتم صادقین: اگر راست می گوئید که پشت پرده نظام طبیعت قدرتی نبوده و حساب و کتاب و مجازاتی در کار نیست، پس چرا هنگام احتضار نمی توانید جان را به تن برگردانید. (معلوم می شود که حیات و مرگ از اختیار شما بیرون بوده و تحت قدرت و اراده غیر شما است.)
در این آیه شریفه کلمه مدینین به مجزیین تفسیر شده است، یعنی جزا داده شدگان.
دوم: معنای انقیاد و اطاعت.(321) ماده دین در برخی از آیات شریفه قرآن به این معنی استعمال شده است.
به عنوان نمونه در سوره توبه - آیه بیست و نهم - در توصیف بعضی از مشرکین اهل کتاب آمده است:
و لا یدینون دین الحق: به دین (اسلام) گردن ننهاده و از آن اطاعت نمی کنند. فعل (یدینون) در این آیه به معنای یطیعون است.
و در سوره نحل می خوانیم:
له ما فی السموات و الارض و له الدین واصبا:(322) موجودات آسمانها و زمین تحت سیطره و قدرت پروردگار هستند. و اطاعت بی چون و چرا برای همیشه ویژه فرامین او می باشد.
ملاحظه فرموده اید که در این دو آیه شریفه کلمه دین به معنای انقیاد و طاعت استعمال شده است.

وجه نامگذاری

با بیان مطالب گذشته معلوم گردید که کلمه دین در لغت به معنای جزاء و پاداش و نیز به معنای انقیاد و اطاعت آمده است و در قرآن کریم به هر دو معنی استعمال شده است.
در نامگذاری قیامت به (یوم الدین) هر یک از این دو معنی لحاظ شده است. چرا که در قیامت سلطنت مطلقه فقط از آن ذات پروردگار متعال است و کسی از جانب خود اختیاری در کارها ندارد. که فرمود:
و ما ادراک ما یوم الدین ثم ما ادراک ما یوم الدین یوم لا تملک نفس لنفس شیئا و الامر یومئذ لله(323)
و نیز فرمود:
الملک یومئذ لله یحکم بینهم:(324) در قیامت سیطره و سلطنت برای خدای تعالی بوده و فقط او است که بین بندگان حکم می کند.
انسان در آن روز حتی اختیار زبان و اعضای خود را ندارد زبانش قدرت دفاع نداشته. دست و پا و سایر اعضای بدنش علیه او شهادت می دهند.
الیوم نختم علی افواههم و تکلمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون:(325) امروز (یعنی قیامت) بر زبانهایشان مهر زده و دستهای آنان را به سخن خواهیم آورد و پاهایشان به آنچه که در دنیا مرتکب شده اند گواهی می دهند.
بلکه پوست بدنشان گناهانشان را بازگو کرده و جنایاتشان را برملا می سازند. و آنان اعتراض می کنند.
و قالوا لجلودهم لم شهدتم علینا قالوا أنطقنا الله الذی أنطق کل شی ء و هو خلقکم أول مرة:(326) گنهکاران به پوست بدن خود اعتراض کرده و می گویند، چرا علیه ما گواهی داده اید؟ (و ما را در میان خلایق و دوست و دشمن رسوا نموده اید). آنها در پاسخ می گویند همان خدائی که شما را اولین بار آفرید و (در قیامت) همه موجودات را به سخن آورد، ما را نیز به سخن آورده است.
بنابراین قیامت از آن جهت که زمان قطع همه علل و اسباب مادی و روز تجلی سلطه و سیطره مطلقه پروردگار عالم است، به یوم الدین نامیده شده است. یعنی روز سلب هرگونه اختیار و زمان اطاعت و انقیاد محض از فرامین پروردگار متعال.
قیامت روز مجازات و دادن پاداش نیز است. زمان برداشت محصول زحمات چندین ساله زندگانی دنیا و اعلان نتیجه نهایی اعمال است. و به این خاطر نیز یوم الدین نامیده شده است.
هست این عالم زمان امتحان - عالم آخر جزای این و آن
یوم دین روز جزا بر کرده ها - هر کسی از سوی حق گیرد سزا
الیوم تجزی کل نفس بما کسبت لا ظلم الیوم:(327) امروز (یعنی قیامت) هر کس بر کرده های خویش مجازات می گردد و هیچگونه جور و ستم در کار نیست.
لله ما فی السموات و ما فی الارض لیجزی للذین أساءوا بما عملوا و یجزی الذین أحسنوا بالحسنی:(328) خالق حکیم موجودات آسمانها و زمین را آفرید و تدبیر می نماید تا اینکه (جن و انس را به زیبائیها و لذایذ و ناملایمات طبیعت امتحان نموده و) بدکاران را به سزای دردناک کرده هایشان رسانیده و به نیکوکاران پاداشی خوب دهد.
بنابراین قیامت (یوم الدین) است زیرا که روز جزا و زمان حاکمیت اراده لایزال پروردگار و اطاعت بی چون و چرا از فرامین او است.