فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

اصناف محشورین

نگاهی به قرآن

آیات و روایات زیادی با صراحت بیانگر حشر انسانها به صورتهای گوناگون انواع حیوانات - بلکه زشت تر - می باشد. و این حقیقت را بیان می کند که انسان ها در قیامت مانند دنیا همه دارای شکلهای انسانی نبوده بلکه اهل تقوی و ایمان به صورت انسان و با زیباترین چهره ها محشور می شوند. و با پوششهای فاخر و حله هایی از نور و سوار بر مرکب، با بهترین تشریفات و احترام محشور خواهند شد.
و در مقابل کفار و مشرکین و منافقین و اهل معصیت به تناسب صفات زشت و ناپسندی که در دنیا کسب کرده اند و یا به اقتضای معاصی که انجام داده اند به صورتهای زشت انواع حیوانات و یا زشت تر از آنها و با انواع عذابها و شکنجه ها و با ذلت و نکبت محشور خواهند شد. و کمترین اعتنا و احترامی به آنان نخواهد شد.
آیات و روایات در این باره به اندازه ای فراوان است که جای هیچگونه تردید باقی نمی گذارد.
در مباحث بعدی از این موضوع به طور مستقل تحت عنوان تجسم اعمال و صفات بحث خواهیم نمود، انشاء الله. لذا در اینجا به بعضی آیات و روایات به طور فشرده اشاره می نماییم.
در قرآن کریم به کیفیت حشر هر یک از دو گروه مؤمن و فاسق و اهل تقوی و معصیت اشاره شده است.
در سوره مریم - آیه هشتاد و پنجم - می خوانیم:
و یوم نحشر المتقین الی الرحمن وفدا: بیاد قیامت باش روزی که اهل تقوی را با عزت و احترام خاص و با شکوه و جلال تمام محشور می کنیم.
کلمه وفد در لغت به معنای نمایندگان اعزامی سلاطین و پیک های پادشاهان که مورد احترام و تجلیل خاصی می باشند آمده است:
روایات وارده در تفسیر این آیه بیانگر همین معنی هستند.
علی بن ابراهیم در کتاب تفسیرش به سند معتبر از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود:
سأل علی (ع) رسول الله (ص) عن تفسیر قوله: یوم نحشر المتقین، الایة. قال (ص): یا علی (ع): ان الوفد لا یکونون الا رکبانا اولئک رجال اتقوا الله فأحبهم الله و اختصهم و رضی اعمالهم فسماهم الله المتقین ثم قال: یا علی أما والذی خلق الجنة و برأ النسمة انهم لیخرجون من قبورهم و بیاض وجوههم کبیاض الثلج علیهم ثیاب بیاضها کبیاض اللبن علیهم نعال الذهب شرکها من لؤلؤء یتلالؤ:(272)
امیرالمؤمنین (ع) از پیامبر گرامی اسلام (ص) پیرامون تفسیر آیه شریفه یوم نحشر المتقین الی الرحمن وفدا پرسید. حضرت فرمود: یا علی گروهی که در قیامت با شکوه و جلال محشور می شوند یقینا سواره پا به عرصه محشر می گذارند. آنان مردان باتقوایی هستند که خدای تعالی آنان را دوست داشته و عنایت خاصی به آنان دارد از رفتار آنان راضی و خشنود بوده و از آنان به نام متقین یاد فرموده است.
سپس حضرت فرمود: یا علی آگاه باش سوگند به خدایی که دانه را در دل زمین شکافته و از آن گیاه رویانید و انسان را آفرید همانا در قیامت متقین از قبرها بیرون می آیند در حالی که دارای چهره هایی سفید چون برف و لباسهای سفید همانند سفیدی شیر هستند. کفشهای طلایی که بندهای آنها از لؤلؤیی درخشان است برپا دارند.
و نیز در خبری دیگر آمده است که امیرالمؤمنین علی (ع) از رسول خدا (ص) پرسید:
من هؤلاء یا رسول الله؟ فقال رسول الله (ص): هؤلاء شیعتک یا علی، و أنت امامهم، و هو قوله تعالی یوم نحشر المتقین الی الرحمن وفدا علی الرحائل:(273) یا رسول الله این گروه که از آنان توصیف فرموده ای چه کسانی هستند؟ رسول خدا (ص) فرمود: آنان شیعه تو هستند و تو نیز امام آنان هستی. و این مقصود پروردگار است که فرمود: یوم نحشر المتقین الی الرحمن وفدا. آن گروه بر مرکب هایی از شتر سواره وارد عرصه محشر می شوند.
و در صحیحه حماد(274) امام صادق (ع) در تفسیر این آیه فرمود:
یحشرون علی النجائب: یعنی متقین در قیامت سوار بر شترهای اصیل و نجیب محشور می شوند.
در مقابل آیاتی وارد شده است دلالت دارد که در قیامت بعضی از مجرمین نابینا محشور می شوند و عده ای از اهل معصیت با چشم های زاغ محشور می شوند که توان دیدن اطراف خود را ندارند و دسته ای دیگر از آنان به صورت محشور می شوند (یعنی به جای اینکه پای آنان روی زمین باشد صورتهای آنان به طرف زمین بوده و با دستهایشان راه می روند.)
در سوره طه می خوانیم:
و من أعرض عن ذکری فان له معیشة ضنکا و نحشره یوم القیامة أعمی قال رب لم حشرتنی أعمی و قد کنت بصیرا قال کذلک أتتک آیاتنا فنسیتها الیوم تنسی و کذلک نجزی من اسرف و لم یؤمن بآیات ربه و لعذاب الاخرة اشد و ابقی:(275) و کسی که از یاد ما اعراض کرده و از حقیقت روی بگرداند زندگانی سخت و پر مشقتی در دنیا برای او قرار خواهیم داد و در آخرت او را نابینا - فاقد بصیرت - محشور می کنیم. و او اعتراض می کند، خدایا چرا مرا در قیامت نابینا محشور کرده ای و حال اینکه در دنیا بینا بودم؟ خدای تعالی در پاسخ می فرماید: همانگونه که تو در دنیا به آیات ما و نصایح پیامبران بی اعتنا بودی و حقیقت و آخرت را به فراموشی سپردی امروز نیز ما کمترین اعتنایی به تو نخواهیم نمود. و این گونه کسانی را که از حدود الهی تجاوز نموده و راه طغیان و معصیت در پیش گرفته اند به سزای کارهایشان می رسانیم و بدانید که سختی عذاب آخرت از سختی ها و مشقتهای دنیا به مراتب بیشتر است.
کوری این جهان ز نابینی است - کوری آن جهان ز بی دینی است
کور ظاهر ز دید مهجور است - کور باطن ز یاد حق دور است
هر که روی از خدای برتابد - در قیامت به عرصه کور آید
یده نگشود است او بر نیک و بد - هم رسد او را که بر کوران سزد
مرحوم علامه طباطبائی نکته جالبی در این زمینه دارد. خلاصه اش این است که مقصود از اعمی نابینایی چشم سر نبوده چرا که در بعضی آیات تصریح شده است که اهل محشر از قدرت بینایی و شنوایی برخوردار هستند.
مثلا در سوره الم سجده - آیه دوازدهم - می خوانیم:
و لو تری اذ المجرمون ناکسوا رؤسهم عند ربهم ربنا أبصرنا و سمعنا فارجعنا نعمل صالحا انا موقنون: ای پیامبر اگر می دیدی آن لحظه ای را که در قیامت مجرمین و گنهکاران سرهایشان را از شرمساری به زیر انداخته و به خالق سبحان عرض می کنند: امروز - قیامت - که پرده ها کنار رفت حقیقت را دیدیم و سخن حق را شنیدیم و یقین کردیم ما را به دنیا برگردان تا اینکه کارهای شایسته انجام دهیم.
و در سوره اسراء - آیه چهاردهم - فرمود:
اقرأ کتابک کفی بنفسک الیوم علیک حسیبا: ای مجرم گنهکار نامه عمل خود را بخوان که مشاهده خودت کافی برای اثبات استحقاق عذاب تو بوده و نیازی به دلیل و برهان دیگری نیست از این دو آیه ایشان استفاده نموده است که در قیامت حس بینایی و شنوایی از مجرمین سلب نمی شود والا قدرت دیدن و شنیدن حقایق و توان خواندن نامه عمل را نداشته و نمی توانند شاهد اهوال و سختیها و عذابهای قیامت بوده باشند. و نتیجه می گیرد که مقصود از اعمی کوری دل و ناتوانی از تشخیص راه بهشت است.
ولی از بعضی آیات استفاده می شود که در قیامت پرده جهل مطلقا کنار رفته و مجرمین اهل محشر از قدرت تشخیص و ادراک قوی برخوردار شده و تیزبین می شوند. چرا که در قیامت خدای تعالی به انسان خاطی و گنهکار خطاب کرده و می فرماید:
لقد کنت فی غفلة من هذا فکشفنا عنک غطاءک فبصرک الیوم حدید.(276) همانا تو در دنیا غافل از این عذاب و حوادث هولناک بودی و ما با بر هم زدن نظام مادی دنیا پرده از هستی آخرت برداشتیم لذا امروز - قیامت - دید بصیرت و قوه تشخیص و ادراک تو تیزبین شده است.
و در ختام بحث ایشان احتمال می دهد که مجرمین در قیامت ممکن است نسبت به مشاهده راه سعادت و بهشت عاجز بوده و توان ادراک کرامت و نعمت اخروی را نداشته باشند و فقط عذابها و اهوال و شدائد قیامت را مشاهده کنند. ولی باید گفت که استفاده تبعیض در تشخیص و بصیرت مجرمین در قیامت از آیات شریفه قرآن مشکل است. و آنچه از ظواهر آیات شریفه می توان استفاده نمود این است که مجرمین و کفار محاط و محصور در عذاب و آتش و ظلمتی هستند که نتیجه اعمال و صفات خود آنان است. کما اینکه در سوره مطففین - آیه پانزدهم - می خوانیم:
انهم عن ربهم یومئذ لمحجوبون: مجرمین در قیامت در حجاب و دیواری از دود و آتش و ظلمت، ممنوع از رحمت و کرامت پروردگار خود می باشند.
و نیز در سوره حدید - آیه سیزدهم - آمده است که:
فضرب بینهم بسور له باب باطنه فیه الرحمة و ظاهره من قبله العذاب: بین مؤمنین و منافقین در قیامت دیواری ایجاد می شود که دارای درب است و درون آن نور بهشت و نعمت و بیرونش دود و آتش و ظلمت است.
و در سوره کهف - آیه بیست و نهم - فرمود:
انا اعتدنا للظالمین نارا احاط بهم سرادقها: ما در قیامت برای گنهکاران و ستمگران آتشی آماده کرده ایم که دیوارها و سقفهای آتشینش آنان را احاطه کرده است.
البته احاطه دود و آتش و تاریکی بر مجرمین و کفار در اثر گناهان و صفات پلیدی است که خودشان کسب نموده اند و تار و پود وجود آنان را فرا گرفته است. چرا که فرمود:
بلی من کسب سیئة فأحاطت به و خطیئته فأولئک أصحاب النار:(277)
آری هر کس که گناهی مرتکب شده و یا به صفت زشتی آلوده گشت و در صدد اصلاح خود برنیامد تا اینکه اثر آن تمام وجودش را فرا گرفت، چنین افرادی مستحق و ملازم آتش دوزخ می باشند.
و قهرا این دیوار دود و آتش و حجاب ظلمت مانع دید و تشخیص رحمت و ادراک نعمت آخرت خواهد بود. و همانند شخص کور دائما در ظلمت و تاریکی می باشند. و واضح است که در تاریکی قدرت بینایی و تشخیص برای پیدا کردن راه نجات نیست. لذا در سوره اسراء - آیه هفتاد و دوم - فرمود:
من کان فی هذه أعمی فهو فی الاخرة أعمی و أضل سبیلا: کسی که در دنیا فاقد بصیرت و عاجز از درک حق و باطل باشد یقینا در آخرت هم فاقد بصیرت و تشخیص راه نجات بوده و توان تمییز راه رستگاری و بهشت را نخواهد داشت (زیرا در تاریکی مطلق بوده و بهره ای از نور ندارد).
البته تعبیر اعمی گرچه ظاهر در این معنی است که شخص نابینا به خاطر فقدان قوه دید نمی تواند از روشنایی موجود بهره ببرد ولی فقدان قدرت بینایی می تواند همان دود و تاریکی بوده باشد که چون دیواری ضخیم از هر طرف او را فرا گرفته است لذا هرگز قدرت پیدا کردن راه بهشت و توان بهره برداری از نور و نعمت آن را ندارد.
در سوره طه - آیه یکصد و دوم - فرمود: نحشر المجرمین یومئذ زرقا: در قیامت مجرمین را با چشمهای زاغ محشور می کنیم که توان دیدن اطراف خود را ندارند.
از این آیه معلوم می شود که مقصود از اعمی در آیه مورد بحث فاقد حس بینایی نبوده بلکه به معنای عجز از دیدن اطراف و عدم توان تشخیص و ادراک است.
و در سوره اسراء - آیه نود و هفتم - آمده است:
و من یضلل الله فلن تجد لهم أولیاء من دونه و نحشرهم یوم القیامة علی وجوههم عمیا و بکما و صما: کسی که در اثر طغیان و معصیت و انکار حقایق، خدای تعالی عنایتش را از او سلب کرده و گمراه شود، یاور و دادرسی - دیگر - برایش نخواهی یافت و ما این گونه افراد را در قیامت واژگون و کور و کر و لال محشور خواهیم نمود.

نگاهی به روایات

روایات در زمینه اصناف و دسته های گوناگون اهل محشر بسیار است. و ما در اینجا به ذکر بعضی به عنوان نمونه اکتفا می کنیم.
مرحوم صدوق در کتاب ثواب الاعمال به سندش از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود:
من لقی المسلم بوجهین و لسانین جاء یوم القیامة و له لسانان من نار.(278)
کسی که با برادر مؤمن خود دو گونه برخورد کند (یعنی در حضورش به گونه ای سخن بگوید و در غیاب او به گونه ای دیگر) این چنین فرد در قیامت با دو زبان آتشین محشور خواهد شد.
و نیز در همین کتاب به سندش از امام صادق (ع) روایت نموده است که آن حضرت از طریق پدران بزرگوارش از امیر المؤمنین علی (ع) چنین نقل فرموده است:
من قرأ القرآن لیأکل به الناس جاء یوم القیامة و وجهه عظم لا لحم فیه:(279)
کسی که قرآن را فقط برای کسب مال و امرار معاش بخواند (بدون اینکه به آن عمل کند) روز قیامت با صورتی بدون گوشت و با استخوان خالی محشور خواهد شد.
و نیز از امیرالمؤمنین (ع) روایت کرده است که فرمود:
من صنع شیئا للمفاخرة حشره الله یوم القیامة اسود:(280) کسی که چیزی درست کند و با آن به مردم فخر کند خدای تعالی او را در قیامت با چهره ای سیاه محشور خواهد نمود.
و نیز به سندش از امام صادق (ع) روایت نموده است که فرمود:
ان المتکبرین یجعلون فی صورة الذر یطؤهم الناس حتی یفرغ الله من الحساب:(281) افراد متکبر و خودخواه در قیامت به صورت محشور می شوند و اهل محشر آنان را زیر پاها لگدمال می کنند تا اینکه مامورین الهی از حسابرسی خلایق فارغ شوند.
و نیز مرحوم طبرسی در مجمع البیان ذیل آیه شریفه: و یوم ینفخ فی الصور فتأتون أفواجا از رسول خدا (ص) روایت نموده است که فرمود:
یحشر عشرة اصناف من أمتی اشتاتا... فأما الذین بصورة القردة فالقتات من الناس و أما الذین علی صورة الخنازیر فاهل السحت و اما المنکسون علی رؤوسهم فاکلة الربا و العمی الجائرون فی الحکم و الصم المعجبون باعمالهم و الذین یمضغون بألسنتهم فالعلماء و القضاة الذین خالف أعمالهم أقوالهم و المقطع ایدیهم و ارجلهم الذین یؤذون الجیران و المصلبون علی جذوع من النار فالسعاة بالناس الی السلطان و الذین اشد نتناً من الجیف فالذین یتمتعون بالشهوات و اللذات و یمنعون حق الله تعالی فی امواله و الذین هم یلبسون الجلباب فاهل الفخر و الخیلاء:(282) ده گروه از امت من به صورتهای گوناگون حیوانی و زشت محشور می شوند. افراد سخن چین به صورت میمون و رشوه خواران به صورت خوک، و رباخواران واژگون محشور خواهند شد، (به گونه ای که پاهایشان در هوا و صورتهایشان روی زمین کشیده می شود) و تجاوزگران نابینا محشور شده و سرگردان به هر طرف می روند. افراد خودپسند کر و لال و مجنون محشور می گردند. علماء و قضاة بی عمل زبانهای خود را می جوند به گونه ای که در اثر آن مایع بدبو و گندیده ای از دهانشان بیرون می ریزد به طوری که اهل محشر از بوی تعفن آن متأذی هستند. و کسانی که همسایه را آزار کنند بدون دست و پا محشور شده و جاسوسان سلطان به شاخه هائی از آتش آویزان هستند. و مستکبران با لباسهائی از مس گداخته - چسبیده به پوست - محشور خواهند شد.
اند آنکس که اهل معرفت است - حشر انسان به صورت صفت است
خوی هر جانور که انسان یافت - صورت آخرت هم آن سان یافت
صیرتی کان در وجودت غالب است - هم بر آن تصویر حشرت واجب است
هر خیالی کو کند در دل و طن - روز محشر صورتی خواهد شدن
حاسدان را حشر در روز گزند - بی گمان بر صورت گرگان کنند
ای دریده پوستین یوسفان - گرگ برخیزی از این خواب گران
گشته گرگان یک به یک خوهای تو - می درانند از غضب اعضای تو
وای بر من ز انعکاس گناه - ساعت یختم علی افواه