فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

وجه تسمیه

کلمه حشر در اصل به معنای گردآوری توأم با درهم شکستن و راندن و سوق دادن(254) آمده است و نیز معنای از جا بر کندن(255) در آن اخذ شده است.
و در اصطلاح قرآن و روایات به دو معنی آمده است. اول: برانگیختن مردگان از قبور. دوم: فراخوانی و گردآوری آنان در عرصه محشر می باشد.
اما معنای اول: از آیه چهل و چهارم سوره ق به وضوح استفاده می شود. و در ابتدای این بحث بیان نموده ایم.
در این آیه شریفه از جهت ادبی اگر کلمه سراعا حال برای تشقق الارض عنهم باشد، بیانگر سرعت شکافتن قبر و پرتاب کردن اموات به طرف بیرون می باشد. کما اینکه در سوره انشقاق - آیه چهارم - می خوانیم:
و اذا الارض مدت و ألقت ما فیها و تخلت: و قیامت زمانی است که زمین حالت انبساط پیدا کرده و تار و پودش از هم باز و گسسته شده و آنچه را که در درونش دارد به بیرون انداخته و خالی می شود.
و نیز در آغاز سوره زلزال می خوانیم:
اذا زلزلت الارض زلزالها و أخرجت الارض اثقالها: قیامت هنگامی برپا می شود که زمین دچار لغزش شدید و پی در پی شده و اشیاء ارزشمند و سنگین را از درونش بیرون می کند.
یکی از مصادیق بارز این اشیاء ارزشمند انسانها می باشند که در قیامت پس از بازگرداندن روح از قبور خارج می گرداند و چرا که در قرآن کریم از انسان به ثقل تعبیر شده است.(256)
معنای دوم: عبارت از گردآوری انسانها و فراخوانی انسانها به سوی عرصه قیامت است و این معنی از آیات بسیار استفاده می شود.
در سوره کهف - آیه نود و نهم - می خوانیم:
و نفخ فی الصور فجمعناهم جمعا: هنگام برپائی قیامت در صور دمیده می شود و آنگاه همه خلایق را گردهم می آوریم.
در سوره معراج آیه - چهل و سوم - فرمود:
یوم یخرجون من الاجداث سراعا کأنهم الی نصب یوفضون: قیامت روزی است که انسانها به سرعت از قبرها بیرون آمده و به طرف صدای صور می روند. گویا همگی به سوی علائم نصب شده روانه شده اند.
مقصود از واژه حشر در بسیاری از آیات قرآن مجید به همین معنی آمده است. فرمود:
و یوم یحشرهم جمیعا(257) و به یاد روزی باش که همه خلایق را گردهم می آوریم.
به عبارت دیگر می توان گفت: حشر خلایق در قیامت دو مرحله دارد مرحله اول: بیرون آمدن از قبرها با آن خصوصیتی که ذکر کرده ایم. مرحله دوم: سرازیر شدن به سوی عرصه قیامت و گردهم آیی بزرگ و اجتماع همگانی. البته این گردهم آیی به صورت راهپیمایی معمولی نبوده بلکه توأم با فرار و وحشت و گریز از همدیگر است. که فرمود:
یقول الانسان یومئذ این المفر:(258) انسان در قیامت به سوی راه رهایی دویده و فریاد بر می آورد راه فرار کجاست؟
یوم یفر المرء من اخیه و امه و ابیه و صاحبته و بنیه و لکل منهم یومئذ شأن یغنیه:(259) قیامت روزی است که انسان از شدت سختی و عذاب آن روز از برادر و پدر و مادر و دوست صمیمی و فرزندانش می گریزد چرا که در آن روز هر کس به گرفتاری خودش مبتلی بوده و اعتنائی به دیگران ندارد.
با این بیان وجه نامگذاری قیامت به یوم الحشر روشن گردید.

حشر به معنای رجعت

نکته ای در اینجا لازم به تذکر است و آن اینکه در قرآن واژه حشر در مورد برانگیختن عده ای از سران کفر و ایمان - و به تعبیر دیگر افراد ممحض در ایمان و کفر - قبل از برپائی قیامت در آخرالزمان اطلاق گردیده است. و از آن به رجعت تعبیر می شود. و این از عقاید امامیه بوده و شامل بازگشت ائمه معصومین (علیهم السلام) به دنیا می شود. و اخبار مستفیضه بلکه متواتره بر این معنی دلالت دارد.
در سوره نمل - آیه هشتاد و سوم - فرمود:
و یوم نحشر من کل امة فوجا ممن یکذب بآیاتنا: به یاد آور روزی را که بی دینان و ستمگران هر قوم را بر می انگیزیم.
مقصود از حشر در این آیه نمی تواند برانگیختن در قیامت بوده باشد، چرا که در قیامت تمام خلایق برانگیخته خواهند شد و کسی از آن مستثنی نمی باشد کما اینکه در سوره کهف - آیه چهل و هفتم - می خوانیم:
و حشرناهم فلم نغادر منهم احدا: در قیامت همه انسانها را برانگیخته و هیچ کس را باقی نخواهیم گذاشت.
و در سوره واقعه - آیه پنجاهم - فرمود:
قل ان الاولین و الاخرین لمجموعون الی میقات یوم معلوم: ای پیامبر به مردم بگو که همه انسانها (اولین تا آخرین آنها) در قیامت برانگیخته خواهند شد.
و نیز در روایات متعدد و معتبر مقصود از حشر در این آیه شریفه همین معنی بیان گردیده است.
به عنوان نمونه در صحیحه ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل شده است:
قال رجل لابی عبدالله (ع) ان العامة تزعم ان قوله تعالی و یوم نحشر من کل أمة فوجا... عنی یوم القیامة فقال ابو عبدالله (ع) أفیحشر الله من کل امة فوجا و یدع الباقین؟... و لکنه فی الرجعة و أما آیة القیامة فهی: و حشرناهم فلم نغادر منهم احدا:(260)
مردی به امام صادق (ع) عرضه داشت اهل تسنن گمان می کنند که این آیه درباره قیامت است حضرت فرمود: نه این گونه که آنان گمان می کنند نیست این آیه درباره رجعت است مگر در قیامت خداوند گروهی از هر قوم را برمی انگیزد و سایرین را به حال خود می گذارد؟ نه این آیه درباره قیامت نبوده بلکه آیه مربوط به قیامت این آیه است که فرمود: و حشرناهم فلم نغادر منهم احدا: در قیامت همه خلایق را بر می انگیزیم و کسی را باقی نخواهیم گذاشت.
و نیز در صحیحه مفضل از امام صادق (ع) در تفسیر این آیه نقل شده است که فرمود:
لا یرجع الا من محض الایمان محضا و من محض الکفر محضا:(261) - در آخرالزمان فقط مؤمنین برجسته و خالص در ایمان و نیز سران کفر و الحاد و مشرکین سرسخت زنده شده و به دنیا برمی گردند.
البته مساله رجعت نیاز به تحقیق و بررسی گسترده ای دارد ولی خارج از موضوع بحث بود زیرا گرچه از اشراط الساعة و از علایم قیامت شمرده شده ولی از حوادث قیامت نبوده و داخل در وجه نامگذاری قیامت به یوم الحشر نیست. لذا به همین مقدار اکتفاء می نماییم.
درباره حشر مسائل جالب توجه و مهمی وجود دارد که نیاز به تحقیق و بررسی عمیق دارد مانند: احوال خلایق در طول مدت حشر و اصناف و دسته های محشورین و چگونگی تغذیه و پوشش و ارتباط آنان و تطایر(262) کتب و وضعیت مکانی آنان و سایر حوادث و رخدادها در طول مدت حشر. و ما در مباحث آینده این مسائل را جداگانه و مفصل تحت عنوان حوادث و خصوصیات قیامت مورد بررسی و تحقیق قرار خواهیم داد، انشاء الله. و در اینجا به طور فشرده به برخی از آیات و روایات در این باره اشاره می کنیم.

برخاستن مردگان از قبور

در آیات شریفه قرآن تصریح شده است که با دمیدن صور مردگان زنده شده و به سرعت از قبرها بیرون آمده و به سوی منشأ صدا حرکت می کنند و با تعجب می پرسند: چه کسی ما را از آرامگاهمان برانگیخته است.
آنگاه متوجه می شوند این رخداد همان قیامت موعود است که خدای تعالی توسط پیامبران خود از وقوع آن در دنیا خبر داده است. و این آیات در مباحث گذشته بیان شده است لذا اینجا به ذکر برخی از آیات سوره یس اکتفا می کنیم. فرمود:
و نفخ فی الصور فاذا هم من الاجداث الی ربهم ینسلون قالوا یا ویلنا من بعثنا من مرقدنا. هذا ما وعد الرحمان و صدق المرسلون:(263)
روز قیامت هنگامی که در صور دمیده شود مردگان به سرعت از قبرها بیرون آمده و به سمت پروردگارشان می روند. در آن حال می گویند ای وای چه کسی ما را از آرامگاه مان برانگیخت؟ این رخداد همان وعده خدا است که پیامبران الهی از آن خبر داده اند. و آنان راست فرموده اند.
در صحیحه صفوان جمال از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: قال رسول الله (ص) لجبرئیل (ع): یا جبرئیل أرنی کیف یبعث الله تبارک و تعالی العباد یوم القیامة قال نعم فخرج الی مقبرة بنی ساعدة فأتی قبرا فقال له أخرج باذن الله. فخرج رجل ینفض رأسه من التراب و هو یقول: والهفاه. ثم قال: أدخل فدخل ثم قصد به الی قبر آخر فقال أخرج باذن الله فخرج شاب ینفض رأسه من التراب و هو یقول أشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله و أشهد ان الساعة آتیة لا ریب فیها و أن الله یبعث من فی القبور ثم قال هکذا یبعثون یوم القیامة یا محمد:(264) رسول خدا (ص) از جبرئیل (ع) خواست که چگونگی بعث و حشر خلایق را به او نشان دهد. جبرئیل (ع) اجابت نمود سپس با حضرت به گورستان طائفة بنی ساعدة رفت و نزدیک قبری آمد و به صاحب قبر خطاب نمود و فرمود به اذن خدا از قبر بیرون بیا ناگاه قبر شکافت و مردی سرش را از خاک بیرون آورد و دریغ و افسوس می خورد، سپس به امر جبرئیل داخل قبر رفت. آنگاه جبرئیل به طرف قبر دیگر رفت و به صاحب آن دستور داد خارج شود، ناگاه جوانی سر از خاک بیرون آورد. و شهادت به وحدانیت خدای تعالی و رسالت پیامبر اسلام و برانگیخته شدن مردگان از قبور در قیامت داد. سپس جبرئیل خطاب به پیامبر نمود و فرمود:
در قیامت خلایق این گونه از قبرهایشان برانگیخته خواهند شد.